نوشته‌ها

علم کوه

علم‌کوه نام کوهی با ارتفاع قله ۴٨۵٠ متر است که در منطقهٔ تخت سلیمان در استان مازندران واقع شده‌است. قلّهٔ علم کوه پس از دماوند دومین قلهٔ مرتفع ایران به شمار می‌رود.

قله علم کوه و قله ی تخت سلیمان در واقع بلندترین بخش های یک توده ی نفوذی گرانیتی هستند که با بریدن لایه های قدیمی تر از خود در میان آنها جایگزین شده است. سن این توده به دوره ی ترشیاری یعنی ۶۳ تا ۲ میلیون سال قبل نسبت داده شده است. جنس این توده ی عظیم آذرین “لوکوگرانیت ریزدانه غنی از کوارتز” می باشد. لوکوگرانیت (Leucogranite) سنگی روشن است که تقریباً فاقد کانی های تیره رنگ است. این سنگ ها عموماً در کوهزایی های ناشی از برخورد دو صفحه ی قاره ای شکل می گیرند. در کمربند کوهزایی آلپ-هیمالیا که البرز نیز جزئی از آن به حساب می آید، به وفور از این توده های لوکوگرانیتی دیده می شود. دیواره های عظیم و بلند این کوه به دلیل سختی و استحکام سنگ آن در برابر عوامل طبیعی از جمله فرسایش است.

توده گرانیتی علم کوه یا تخت سلیمان در بخش غربی کوههای البرز مرکزی، محل تمرکز تیپیک ترین یخچالهای ایران است. این توده دارای ده ها قله بالای ۴۰۰۰ متر است و در هیچ نقطه دیگر ایران نمی توان چنین تجمع فشرده ای از کوه های بلند، قله های مرتفع، یخچال، پدیده های زمین شناختی خاص این گونه مناطق نظیر دیواره های مرتفع گرانیتی، و در عین حال دامنه های چمنزار و جنگل پوش را با هم دید. بدلیل شباهت منطقه علم کوه با رشته کوه آلپ، و شهرت آن در میان کوهنوردان اروپایی، این توده را آلپ ایران هم خوانده اند.
در تصویر نمایی از شمال باختری توده گرانیتی علم کوه که از سرچشمه های سه هزار رود تنکابن گرفته شده است دیده می شود. تعدادی از ویلاهای روستای سرن که در ارتفاع ۱۹۵۰ متری از سطح دریا قرار دارد در تصویر دیده می شود. دید تصویر به سوی جنوب خاوری است.

 

کلمات کلیدی: زمین گردشگری , ژئوتوریسم , زمین شناسی , Geotourism , Alborz Mountain , زمین گشت , البرز مرکزی , Geology , علم کوه , بلند ترین دیواره طبیعی , گرانیت , ۴۸۵۰ , قله , Alamkuh , Granite

قله دماوند

قله دماوند

قله دماوند با ۵۶۷۰ متر ارتفاع بلندترین قله ی ایران و بلندترین قله ی آتشفشانی آسیاست. قله ی دماوند نقطه ی عطف رشته کوه البرز به حساب می آید. این رشته کوه در خاور دماوند راستای شمال خاور – جنوب باختر و در باختر آن راستای شمال باختر – جنوب خاور دارد.

آتشفشان دماوند که از نوع مطبق (چینه ای) می باشد هنوز خاموش نشده و به دلیل خروج گازهای گوگردی و وجود چشمه های آب گرم در اطراف آن جزء آتشفشان های نیمه فعال به حساب می آید. اما آخرین فعالیت آتشفشانی آن مربوط به ۳۸۵۰۰ سال قبل (بر اساس تعیین سن به روش کربن ۱۴) بوده است. قطر دهانه ی اصلی این آتشفشان ۴۰۰ متر است که یخ و برف دائمی آن را پوشانده است. آثاری از دهانه های فرعی نیز دامنه های آن از جمله دامنه ی جنوبی که محل خروج گازها و دودخان هاست و تپه دودی نامیده می شود، دیده می شود.

دامنه ی کوه بوسیله ی جریان های گدازه ای مکرر که بارها از قله و یا مخروط های فرعی سرازیر شده اند و همچنین مواد آذرآواری شامل پومیس، توف و لاهار پوشیده شده است. گدازه های دماوند گستره ای شامل ۴۰۰ کیلومتر را زیر پوشش دارد.

کهن ترین گدازه های کواترنری دماوند از نوع بازالت قلیایی است. به طور کلی سنگ های دماوند از سه نوع بازیک، حدواسط و اسیدی است.انواع بازیک فقط شامل گدازه های بازالتی و تراکی بازالتی است ولی در انواع حدواسط و اسیدی علاوه بر گدازه، سنگ های آذرآواری و اپی کلاستیک نیز وجود دارد. فراوان ترین گدازه های دماوند از نوع تراکیت است.

تصویر فوق از هواپیمای در حال پرواز در مسیر تهران – مشهد و از دامنه ی جنوبی قله ی دماوند توسط م.س.میرکاظمیان گرفته شده است.

کلمات کلیدی: Alborz Mountain , damavand , Iran Geotourism , peak٬volcano , آتشفشان , آذرآواری , البرز , ایران , بلندترین آتشفشان آسیا , بلندترین قله ایران , دماوند , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , فوران , گدازه

بلندترین قله آتشفشانی آسیا

قله دماوند با ۵۶۷۰ متر ارتفاع بلندترین قله ی ایران و بلندترین قله ی آتشفشانی آسیاست. قله ی دماوند نقطه ی عطف رشته کوه البرز به حساب می آید. این رشته کوه در خاور دماوند راستای شمال خاور – جنوب باختر و در باختر آن راستای شمال باختر – جنوب خاور دارد.

آتشفشان دماوند که از نوع مطبق (چینه ای) می باشد هنوز خاموش نشده و به دلیل خروج گازهای گوگردی و وجود چشمه های آب گرم در اطراف آن جزء آتشفشان های نیمه فعال به حساب می آید. اما آخرین فعالیت آتشفشانی آن مربوط به ۳۸۵۰۰ سال قبل (بر اساس تعیین سن به روش کربن ۱۴) بوده است. قطر دهانه ی اصلی این آتشفشان ۴۰۰ متر است که یخ و برف دائمی آن را پوشانده است. آثاری از دهانه های فرعی نیز دامنه های آن از جمله دامنه ی جنوبی که محل خروج گازها و دودخان هاست و تپه دودی نامیده می شود، دیده می شود.

دامنه ی کوه بوسیله ی جریان های گدازه ای مکرر که بارها از قله و یا مخروط های فرعی سرازیر شده اند و همچنین مواد آذرآواری شامل پومیس، توف و لاهار پوشیده شده است. گدازه های دماوند گستره ای شامل ۴۰۰ کیلومتر را زیر پوشش دارد.

کهن ترین گدازه های کواترنری دماوند از نوع بازالت قلیایی است. به طور کلی سنگ های دماوند از سه نوع بازیک، حدواسط و اسیدی است.انواع بازیک فقط شامل گدازه های بازالتی و تراکی بازالتی است ولی در انواع حدواسط و اسیدی علاوه بر گدازه، سنگ های آذرآواری و اپی کلاستیک نیز وجود دارد. فراوان ترین گدازه های دماوند از نوع تراکیت است.

تصویر فوق از هواپیمای در حال پرواز در مسیر تهران – مشهد و از دامنه ی جنوبی قله ی دماوند توسط م.س.میرکاظمیان گرفته شده است.

کلمات کلیدی: Alborz Mountain , damavand , Iran Geotourism , peak , volcano , آتشفشان , آذرآواری , البرز , ایران , بلندترین آتشفشان آسیا , بلندترین قله ایران , دماوند , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , فوران , گدازه

بلندترین دیواره ی طبیعی ایران

علم‌کوه نام کوهی با ارتفاع قله ۴٨۵٠ متر است که در منطقهٔ تخت سلیمان در استان مازندران واقع شده‌است. قلّهٔ علم کوه پس از دماوند دومین قلهٔ مرتفع ایران به شمار می‌رود. بیشتر شهرت این قله به خاطر دیواره‌ایست که در دامنهٔ شمالی آن واقع است و دارای فنّی‌ترین و سخت‌ترین مسیرهای سنگ‌نوردی و دیواره‌نوردی در ایران است. این دیواره در ایران، جایگاهی مانند کی۲ در جهان را داراست.

در جبههٔ شمالی این قله، دیواره‌ای به طول ۶۵۰ متر وجود دارد که یکی از زیباترین و مشکل‌ترین دیواره‌های دنیا به شمار می‌رود. منطقهٔ علم کوه دارای ۴۷ قلّهٔ بالای ۴۰۰۰متر است. جبههٔ شمال-شمال شرقی قلهٔ علم کوه از یک دیوارهٔ تقریباً ۵۵۰ متری گرانیتی تشکیل شده. اگر جایی ارتفاع ۸۰۰ متر برای این دیواره ذکر شده، اشتباه نیست چرا که یخچال علم چال به ارتفاع تقریبی ۴۰۵۰ متر در پای این دیواره با شیب نسبتاً تندی به آن رسیده‌است. در نتیجه ارتفاع تقریبی ۸۰۰ متر که بعضاً در منابع ذکر شده با احتساب این قسمت می‌باشد.

از دیر باز قلهٔ علم کوه و دیوارهٔ آن مورد توجه کوهنوردان بوده‌است. نه تنها کوهنوردان ایرانی، بلکه کوهنوردان آلمانی، فرانسوی، انگلیسی، ایتالیایی و… نیز بر روی مسیرهای متعدد این دیواره صعود انجام داده‌اند. مسیر گردهٔ آلمان‌ها-فرانسوی‌ها از اولین مسیرهای گشوده شده روی این دیواره می‌باشد.

از مسیرهای روی دیوارهٔ اصلی می‌توان به مسیرهای زیر اشاره کرد:

هاری روست، فرانسوی‌ها ۴۸، لهستانی‌ها ۵۰، لهستانی‌ها ۵۲، همدانی‌ها، آرش، کرمانشاهی‌ها، ایتالیایی‌ها، قزوینی‌ها، تبریزی‌ها، کرجی‌ها و اراکی‌ها

معروف ترین قلل منطقه ی تخت سلیمان عبارتند از: علمکوه (۴۸۵۰ متر)، تخت سلیمان (۴۶۵۹متر)، سیاه کمان (۴۶۰۴متر)، سیاه سنگ (۴۷۸۲متر)، چالون، دندان اژدها،رستم نیشت، سیاه گوک، کرماکوه  و …

در سال ۱۹۰۲ میلادی (۱۲۸۱ خورشیدی) برای اولین بار، برادران برن مولر ، گیاه شناسان آلمانی به کلاردشت آمدند و وارد منطقه ی کوهستانی تخت سلیمان شدند و از یال شمال شرقی به قله ی    علم کوه رسیدند و علم کوه را به عنوان بلندترین قله ی منطقه معرفی نمودند. در ادامه ی کار برادران برن مولر، در سال ۱۳۱۲ خورشیدی یک گروه از کوهنوردان انگلیسی شامل زمین شناس ،جغرافی دان و گیاه شناس به سرپرستی داگلاس باسک از طریق طالقان به منطقه ی حصارچال وارد شده و پس از عبور از یال مرجی کش به قله ی علم کوه رسیدند. یک سال بعد همین گروه به همراه پروفسور اتریشی به نام هانزبوبک استاد جغرافیای دانشگاه برلین و وین با انتخاب مسیر کلاردشت ، نقشه ای از منطقه و یخچال های آن تهیه کردند.

در سال ۱۳۱۵ یک گروه آلمانی از طریق طالقان صعود خود به علم کوه را انجام دادند که مسیر صعود فنی آن ها به مسیر گرده آلمان ها معروف است.

در سال ۱۳۱۹ یک گروه ایرانی نیز از طریق طالقان ، قله ی علم کوه را فتح نمود و بعد از آن راه برای کوهنوردان ایرانی گشوده شد و کوهنوردان دریافتند که از طریق کلاردشت بهتر و آسانتر می توان به قلل منطقه و به ویژه دیواره ی علم کوه صعود کرد. پس از آن گروه های بسیاری از ایران و سایر کشورهای جهان برای صعود فنی از دیواره ی علم کوه به منطقه آمده و مسیرهای گوناگونی را نیز روی دیواره ، بنام کشور و گروه خود ثبت کرده اند.

قله علم کوه و قله ی تخت سلیمان در واقع بلندترین بخش های یک توده ی نفوذی گرانیتی هستند که با بریدن لایه های قدیمی تر از خود در میان آنها جایگزین شده است. سن این توده به دوره ی ترشیاری یعنی ۶۳ تا ۲ میلیون سال قبل نسبت داده شده است. جنس این توده ی عظیم آذرین “لوکوگرانیت ریزدانه غنی از کوارتز” می باشد. لوکوگرانیت (Leucogranite) سنگی روشن است که تقریباً فاقد کانی های تیره رنگ است. این سنگ ها عموماً در کوهزایی های ناشی از برخورد دو صفحه ی قاره ای شکل می گیرند. در کمربند کوهزایی آلپ-هیمالیا که البرز نیز جزئی از آن به حساب می آید، به وفور از این توده های لوکوگرانیتی دیده می شود. دیواره های عظیم و بلند این کوه به دلیل سختی و استحکام سنگ آن در برابر عوامل طبیعی از جمله فرسایش است.

ZG-Alamkuh-01

نقشه و مقطع زمین شناسی توده ی گرانیتی علم کوه

توده گرانیتی علم کوه یا تخت سلیمان در بخش غربی کوههای البرز مرکزی، محل تمرکز تیپیک ترین یخچالهای ایران است. این توده دارای ده ها قله بالای ۴۰۰۰ متر است و در هیچ نقطه دیگر ایران نمی توان چنین تجمع فشرده ای از کوه های بلند، قله های مرتفع، یخچال، پدیده های زمین شناختی خاص این گونه مناطق نظیر دیواره های مرتفع گرانیتی، و در عین حال دامنه های چمنزار و جنگل پوش را با هم دید. بدلیل شباهت منطقه علم کوه با رشته کوه آلپ، و شهرت آن در میان کوهنوردان اروپایی، این توده را آلپ ایران هم خوانده اند.
اسامی مناطق یخچالی تخت سلیمان (علم کوه):
۱٫ یخچال علم چال
۲٫ یخچال تخت سلیمان
۳٫ یخچال شمال قله تخت سلیمان
۴٫ یخچال غربی (اسپیلت)
۵٫ یخچال هفت خوان
۶٫ یخچال خرسان
۷٫ یخچال مرجیکش

یخچال سرچال

این یخجال درارتفاع تقریبی ۴۰۵۰متر تا ۴۲۳۰متر در حدفاصل دو قله میان سه چال و تخت سلیمان قراردارد و سطح آن توسط سنگلاخ ها و ریزش های کوه پوشیده شده است.

یخچال علم چال

این یخچال بزرگ که در ارتفاع تقریبی ۴۰۰متری واقع است به علت آن که در گودی قرار گرفته و قلل اطراف عمدتاً از۴۲۰۰ تا ۴۸۰۰متر ارتفاع دارد از نظر پنهان است. ابتدای یخچال اصلی در ۴۲۰۰متری و دیواره شمالی علم کوه بر افراز آن برافراشته شده است. سطح یخچال توسط میزهای سنگی یخچالی و خرد شده در نواحی کناره آن پوشیده شده است.

یخچال تخت سلیمان

این یخچال با شیبی تند از پایتخت درجناح شمالی قله تخت سلیمان در ارتفاع ۴۳۵۰ متری تانزدیکی قله ۴۶۵۵ متری تخت سیلمان به صورت یک مرکز نسبتاً عریض یخچال با دو زبانه شرقی و غربی کشیده شده است و شیب آن در قسمت های شمالی تر بیشتر است.

یخچال مرجیکش

این یخچال در ارتفاع ۴۳۴۰متری در گودی حدفاصل دو یال قلل سیاه سنگ   و مرجیکش قرارگرفته و زبانه شمالی آن تا ارتفاع ۴۵۰۰متر ارتفاع می گیرد. سطح یخچال پوشیده از سنگلاخ است و ریزش مدوام سنگ از سمت قله مرجیکش بر روی آن جریان دارد.

یخچال خرسان

این یخچال بزرگ در حدفاصل قلل مرجیکش و علم کوه در جناح جنوبی این قلل واقع شده و از ارتفاع تقریبی ۴۱۵۰ تا۴۵۰۰متر، با عرض نسبتاً زیاد تا زیرقله علم کوه به پیش می رود و قلل سوزنی و دیواره ای خرسان شمالی و میانی و جنوبی در جناح غربی آن قرار گرفته اند.

یخچال هفت خوان

مجموعه بزرگ و طویل یخچال هفت خوان از ارتفاع ۳۹۵۰متر تا۴۴۰۰متر بر روی گردنه هفت خوان امتدادیافته و در بستر خود تشکیل زبانه های کوچک یخچال به داخل دره های قلل هفت خوان را می دهد. بعضی از این زبانه های تا نزدیکی قلل با شکوه هفت خوان ارتفاع می گیرد.

وجود آبگیرهای متعدد در بستر یخچال دارای اهمیت خاصی برخوردار است. درجناح شمالی این یخچال قلل نگین و تخت سلیمان و در سراسر امتداد جنوبی آن قلل مضرس و دندانه دار هفت خوان از ارتفاع ۴۰۰۰متر تا ۴۵۳۷متر قراردارند.

یخچال چالون

این یخچال حد فاصل دو قله سیاه سنگ و در چالون درارتفاع ۳۹۰۰ تا ۴۲۰۰متری قرار دارد و میان این قله مرتفع را می پوشاند.

یخچال شانه کوه

این یخچال متصل به یخچال علم چال از ارتفاع ۴۲۳۰متر در نزدیکی قله ۴۴۰۰متری شانه کوه امتداد دارد. وجه تسمیه این یخچال عمدتاً به دلیل نزدیک بودن آن به قله شانه کوه می باشد.

یخچال اسپیلت

زبانه عظیم و مرتفع یخچال اسپیلت به ارتفاع ۶۰۰متری زبانه فرعی از مجموعه یخچال های بزرگ هفت خوان و یکی از زیباترین یخچال ایران می باشد. این یخچال به صورت ۳ زبانه فرعی از جناح شمالی قله نگین برروی دیواره غربی علم کوه تا سوزنی اسپیلت در ارتفاع ۴۶۰۰متری امتداد دارد.

چشمه و آبشار شوراب

در مسیر جاده ی فیروزکوه به قائم شهر، پس از عبور از گدوک و درست در محل خروجی تونل راه آهن گدوک در دامنه ی خاوری رودخانه و پایین دست روستای شورآب، چشمه ای ظهور یافته است که به آن چشمه ی شورآب می گویند. آب این چشمه به دلیل گذر از لایه های گوگرد دار زیر زمین قابل استفاده نبوده و به همین دلیل شوراب نام دارد. آب چشمه با خروج از دل زمین بر روی شیب دامنه به سمت رودخانه روان می شود و در مسیر خود املاح محلول را به صورت نهشته هایی رنگین به جای می گذارد. در نتیجه انباشت این رسوبات رنگین، آبشاری پلکانی تا انتهای دره شکل گرفته است. رنگ های زرد، خاکستری، قرمز و سیاه نهشته ها نشان از تغییر املاح موجود در آب چشمه در زمان های مختلف است. زیبایی و شگفتی این چشمه و آبشار، جای کار علمی و زمین گردشگری فراوانی دارد.

چشمه و آبشار شورآب در موقعیت ”Zone 39: 3970399.11 N , 676928.51 E ” در استان مازندران واقع است.

تصویر فوق توسط “بهرام محقق” از محل جاده ی فیروزکوه – قائم شهر و با دید به سوی خاور گرفته شده است.

دریاچه تار و هویر

دریاچه ی تار در ۳۰ کیلومتری خاور شهر دماوند و در ارتفاعات البرز مرکزی قرار دارد. مساحت این دریاچه که در ارتفاع ۲۹۰۵ متری از دریای آزاد شکل گرفته است ۳۶۸ هزار متر مربع بوده و آب شیرین آن حاصل جمع آوری آبهای سطحی توسط آبراهه هایی است که به این دریاچه منتهیمی شوند. بیشینه طول این دریاچه یک کیلومتر در راستای شمار باختر – جنوب خاور و بیشینه عرض آن ۶۰۰ متر در راستای خاوری – باختری است.

در خاور دریاچه ی تار، و به فاصله ی یک کیلومتری از آن دریاچه ی دیگری با نام “دریاچه هویر” قرار دارد که با ۸۶ هزار متر مربع و در ارتفاع ۲۸۸۰ متری از سطح دریای آزاد شکل گرفته است. بیشینه طول این دریاچه ۵۰۰ متر در راستای شمال – جنوب و بیشینه عرض آن ۱۸۰ متر در راستای خاوری – باختری است. این دریاچه نیز آبی شیرین دارد و آب انباشته شده در آن حاصل جمع آوری آب های سطحی از ارتفاعات شمالی توسط آبراهه ها می باشد.

تمامی آبراهه هایی که از ارتفاعات شمالی و جنوبی منشاء گرفته اند به درون دره ای با راستای باختری – خاوری تخلیه می شوند. این دره که از شهر دماوند به طول ۴۰ کیلومتر به طرف خاور ادامه دارد و در نهایت به جاده ی فیروزکوه می رسد، میزبان رودخانه ای است که از محل دریاچه سمت باختر، “رودخانه ی هویر” و به سمت خاور “رودخانه ی دلیچای” نامیده می شود. این دره – رودخانه در محل عبور گسله دهنار – مشاء شکل گرفته است.

گسله ی راندگی دهنار – مشاء با طول بیش از ۴۰ کیلومتر سنگ های پالئوزوئیک و مزوزوئیک را بر روی سنگ های آذرآواری و گدازه های ائوسن (سازند کرج) رانده است. راستای این گسله باختر شمال باختر – خاور جنوب خاور است و شیب صفحه ی آن به سمت شمال می باشد. سازند کرج در محل عبور این گسله شامل مجموعه ای از توف های سبز رنگ و جریان گدازه های آندزیتی بازالتی قرمز رنگ و گدازه های برشی هستند. این بخش از سازند کرج دارای دگرسانی پیشرفته بوده و تحت تاثیر زون گسله به شدت خرد شده هستند. در نتیجه سنگ ها استحکام خود را از دست داده اند و به مجموعه ای نسبتاً ناپایدار از سنگ و خاک بدل شده اند که هر لحظه آماده ی لغزش و ریزش اند. این همان اتفاقی است که باعث ایجاد دو دریاچه ی تار و هویر شده است.

zg-taarlake-03

در دامنه ی شمالی ارتفاعات جنوبی مشرف به دریاچه ها (زرین کوه) زمین لغزشی رخ داده است که باعث تخلیه ی خاک و سنگ در کف دره، ایجاد سدی طبیعی و بسته شدن راه تخلیه ی آب های سطحی  و در نتیجه جمع شدن آب و ایجاد دو دریاچه تار و هویر شده است. طول تاج این لغزش قاشقی ۲/۵ کیلومتر و مساحت کاسه لغزش ۱/۳۲ کیلومتر مربع و مساحت زون انباشت آن ۱/۸۴ کیلومتر مربع است. این زمین لغزش بزرگ که در سنگ های ناپایدار سازند کرج و در محل عبور گسله ایجاد شده است دلیل اصلی ایجاد دو دریاچه است و مواد خاکی و سنگی آن جبهه جنوبی دو دریاچه را اشغال کرده اند. سنگ های سست، دامنه ی شمالی آبدار، و احتمالاً زمینلرزه ای کهن همگی در ایجاد این زمین لغزش با یکدیگر مشارکت داشته اند.

zg-taarlake-02

عکس ارائه شده، تصویری پانوراما از دریاچه ی تار را با دیدی به سمت شمال نشان می دهد. در تصویر از نزدیک به دور سازندهای میلا، مبارک و جیرود، شمشک دیده می شوند. سازندهای دلیچای و لار ارتفاعات پس زمینه عکس را تشکیل داده اند.

از چند مسیر می توانید خود را به این دو دریاچه برسانید: یک مسیر از شهر دماوند، آبادی چنار عربها، جاده معدن، آخر جاده خاکی تا دریاچه تار است. مسیر دوم از طریق جاده ای که از راه  اصلی تهران – فیروزکوه و روستای دلیچای منشعب شده و از روستاهای یهر، مومج، دهنار و هویر عبور کرده و در ۲۸ کیلومتری به دریاچه تار می رسد. این جاده از ضلع جنوبی دریاچه عبور کرده به جاده ای که از طریق دماوند به دریاچه منتهی می شود متصل می گردد. مسیر سوم هم از شهر دماوند، جاده فیروزکوه، جاده آسفالته آبادی آرو، پل دلیچای و دهنار و دریاچه هویر است.

سازند کرج و هنر تکتونیک

سازند کرج، یکی از شاخص‌ترین واحدهای سنگچینه ای البرز جنوبی محسوب می‌گردد که سن آن را از پالئوسن تا ائوسن (۶۳ تا ۳۸ میلیون سال قبل) تعیین کرده اند و در طول البرز جنوبی بسیار گسترده است.

رخساره این سازند شامل توالی به نسبت ستبری از توف های سبز رنگ، سنگهای رسوبی و گدازه های آتشفشانی است که گاه آن را سری سبز می گویند.

سازند کرج اگرچه یادآور توف های سبز البرز جنوبی است، ولی در برش الگو و یا در دیگر رخنمونها، ترکیب سنگ شناختی همگنی ندارد. به همین رو در برش الگو با ستبرای ۳۳۰۰ متر به ۵عضو تقسیم شده (آقانباتی ۱۳۸۳) که از پایین به بالا به شرح زیر می‌باشند:

  • بخش شیل پائینی با ۱۰۵۵ متر ستبرا شامل شیل‌های آهکی و فورش های خاکستری تیره است که با میانلایه هایی از توف خاکستری، توف شیشه‌ای به رنگ سبز – خاکستری همراهی می‌گردد. در نزدیکی قاعده این عضو، در حدود ۲۰ متر گدازه پورفیری اوژیت دار وجود دارد.
  • بخش توف میانی در حدود ۱۱۷۷ متر ستبرا دارد. رخساره آن نیز شامل توف‌های ستبر لایه و شیشه ای به رنگ سبز روشن است که در قسمت بالایی، شیل‌های آهکی ظاهر می‌شوند.
  • شیل‌های آسارا شامل ۱۶۷ متر شیل آهکی با کمی توف و شیل توفی است که وجود نشانه‌های گیاهی نیز در آن گزارش شده است.
  • بخش توف بالایی با حدود ۹۱۷ متر ستبرا به طور عمده شامل توف سبز با لایه‌هایی از شیل توفی و ماسه سنگ توف دار و شیل آهکی می‌باشد.

شیل‌های کندوان شامل ۱۵۰ متر شیل آهکی و آهک قیری و گاه به شدت متخلخل و ژیپس‌دار است که در گردنه کندوان (شمال گچسر) برونزد پیدا کرده است. لازم به یادآوریست که عضو پنجم در برش الگو دیده نشده و تعلق آن به سازند کرج چندان روشن نیست.

آخرین فاز کوهزایی آلپی که در اواخر پلیوسن یا اوایل پلئیستوسن صورت گرفته (حدود ۲ میلیون سال قبل) و حاصل آن گسلش، راندگی، مرتفع شدن و شکل‌گیری سیمای امروزی البرز است؛ باعث ایجاد چین خوردگی ها، گسلش ها و انواع ساختمان های تکتونیکی در البرز شده است. این اثر در چینه های نازک لایه و شکل پذیرتر زیبایی های چشم نوازی را ایجاد نموده است. چین خوردگی لایه های شیلی و توفی و گسلش آنها در سازند کرج حاصل اندرکنش نیروهای تکتونیکی و چینه های خوب لایه بندی شده ی سازند کرج است. در این میان عضوهایی که نازک لایه تر و شیلی تر بوده اند شکل پذیری بیشتر از خود نشان داده اند. نمونه ی این چین خوردگی ها و گسلش ها در جاده ی چالوس و سایر جاده هایی که البرز را قطع می کنند به وفور دیده می شود.

تصویر بالا در مسیر در حال احداث جاده ی قزوین به تنکابن و در عضو شیلی آسارا از سازند کرج گرفته شده است. در این عضو توف سبز، توف ماسه ی، توف بلورین، شیل و مارن به همراه گدازه های آتشفشانی با لایه بندی نازک و منظم بر روی یکدیگر نشسته اند و نیروهای تکتونیکی آنها را دچار گسلش کرده است. عملکرد دگرسانی نیز باعث ایجاد خاک فراوان بر روی آنها گردیده است.

شهر رودبار و سپیدرود

شهر رودبار بر روی دامنه های طرفین دره-رودخانه سپیدرود گسترش یافته است. سنگ های میزبان این دامنه ها شامل تناوبی از کنگلومرا، شیل و ماسه سنگ با درصد های مختلف مربوط به سازند شمشک به سن ژوراسیک می باشند.

دامنه ی خاوری مشرف بر شهر تحت تاثیر یک زمین لغزش قدیمی قرار گرفته است که هنوز هم نشانه هایی از فعالیت را از خود نشان می دهد.

جاده ی موجود قزوین – رشت و راه آهن در حال احداث قزوین – رشت – انزلی در دامنه ی خاوری و از پای همین دامنه ی فعال عبور می کنند.

بخش احداث نشده ی آزادراه قزوین – رشت در محدوده ی منجیل – رودبار از دامنه ی باختری که از امنیت بالاتری برخوردار است با احداث ۴ تونل دوقلو و دور زدن شهر رودبار عبور خواهد کرد.

دره-رودخانه سپیدرود که از به هم پیوستن رودخانه های قزل اوزن و شاهرود ایجاد شده است با پیچ و خم های فراوان از میان کوهستان البرز عبور کرده و در نزدیکی دریای خزر با کم شدن شیب توپوگرافی دلتای بسیار بزرگی را از خود به جا گذاشته است که شهر رشت و سایر آبادی های اطراف بر روی آن تشکیل شده اند.

این رود در محل شهر رودبار تخته سنگ هایی با قطر چندین متر را در ساحل خود بر جای گذاشته است که نشان از قدرت بالای حمل آن در مواقع سیلابی دارد. البته احداث سد منجیل در بالادست رود، سیلاب این رودخانه را کنترل کرده اما حجم بالای آب این رود بخصوص در مواقع پر باران و باز شدن دریچه های سد همچنان رسوبات را از تخته سنگ، قلوه سنگ، شن و ماسه به پایین دست حمل می کند و به مرور در مسیر برجای می گذارد.

شهر رودبار در زمینلرزه سال ۱۳۶۹ به کلی ویران شد و تعداد زیادی از مردم این شهر و روستاهای اطراف در اثر زمینلرزه جان خود را از دست دادند. زمینلرزه ی ۷/۳ ریشتری در شهرهای اطراف از جمله تهران به خوبی احساس شد و بسیاری از روستاهای منطقه ی رودبار به کلی ویران و غیر قابل سکونت شد. امروزه زندگی در شهر و روستاهای اطراف روند عادی خود را طی می کند اما زخم حاصل از این زلزله همچنان التیام نیافته است.

تصویر بالا از شهر رودبار و از فراز ارتفاعات مشرف بر شهر (دید به سوی شمال) گرفته شده است.

دامنه های زیبای الموت

الموت قزوین از دیرباز به دلیل سابقه ی تاریخی و کوهستان زیبایش و مسیر ارتباطی اش از قزوین تا تنکابن شناخته شده و محل توجه گردشگران بوده است. ارتفاعات بالای ۲۰۰۰ متری البرز کوه در این ناحیه، رودهای مهم و پر آب جاری در اعماق دره ها، چین خوردگی ها، گسلش ها و راندگی ها، لغزش های فراوان و حرکات دامنه ای متعدد، سر و شکل جذاب و جالب توجهی به این منطقه از البرز داده است. توالی ستبر سازند کرج در این منطقه با چین خوردگی ها و گسلش های زیبایی که موجب تکرار لایه های توف و شیل و ماسه سنگ شده اند، سیل ها و دایک هایی که لایه ها را قطع کرده اند، لایه های پر شیب و نزدیک به قائم، زیبایی مسحور کننده ای به این منطقه داده است. فرسایش و دگرسانی، خاک فراوان و حاصلخیزی در بخش هایی از این محیط کوهستانی ایجاد نموده اند تا روستاهای منطقه بر روی همین زمین های حاصلخیز ایجاد و گسترش یابند و باغ ها و زمین های کشاورزی خود را بر روی آنها بگسترند.

گاهی شیب لایه های سنگی و شیب توپوگرافی دامنه ها با یکدیگر هم جهت می شوند و در نتیجه اگر دگرسانی و فرسایش فعال باشند و لایه های سنگی از شیب کافی برخوردار باشند، لایه های خاک سطحی ایجاد شده بر روی دامنه ها بر اثر نیروی وزن خود و یا بر اثر قدرت یخ زدگی و ذوب آب و برف شروع به حرکتی آرام بر روی لایه های سنگی زیرین و در راستای شیب توپوگرافی می کنند. در نتیجه خزش (Creep) و یا خاکسره (Soliflauction) در خاک اتفاق می افتد. اگر ستبرای خاک زیاد باشد حتی رخداد لغزش ها و خاکروانه ها دور از احتمال نخواهد بود.

تصویر بالا در دامنه های شمالی مشرف بر آزادرود (از سرشاخه های طالقان رود) و در نزدیکی روستای آزادرود گرفته شده است. سنگ میزبان این دامنه ها توف و مارن های سازند کرج هستند. لایه ها ۴۵ تا ۶۰ درجه به سوی دره رود (شمال خاور) شیب دارند. شیب دامنه هم تا ۴۵ درصد می رسد. فرسایش و دگرسانی هم خاک سطحی فراوانی را بر روی دامنه ها ایجاد نموده است. در بخش هایی که درختکاری بر روی خاک سطحی انجام شده، خاک تثبیت شده است اما در سایر بخش ها پدیده های خزش و خاکسره فعال اند. لغزش ها و خاکروانه های فراوان قدیمی و جدید به وفور در منطقه دیده می شوند. برخی از لغزش ها و اثرات آنها را افراد محلی به یاد دارند و زندگی آنها، باغ ها و روستاهایشان بارها تهدید و تخریب شده است. در این مورد و موارد مشابه هرگونه دستکاری انسانی می تواند به تشدید حرکات دامنه ای کمک نماید پس بهترین کار پرهیز از آنهاست.

دید عکس به سوی خاور است و لایه های شیب دار توف و توف سنگی با میانلایه های شیل و مارنی در زیر خاک های سطحی دیده می شوند. ریشه های درختان کاشته شده بر روی دامنه خاک سطحی را روی لایه های شیبدار حفظ کرده اند و از حرکت آنها جلوگیری کرده اند. عکس در فصل پاییز گرفته شده و برگ های رنگارنگ درختان زیبایی خاصی به آن داده اند.

روستای آزادبر در جاده چالوس

سفر به آزادبر

جاده ی چالوس برای کسانی که در تهران، کرج و اطراف این دو شهر زندگی می کنند حاوی خاطرات شاد و ارزنده ایست. کسانی که این جاده را به قصد شمال کشور و رسیدن به دریای مازندران طی کرده اند –  و با من هم نظراند که لذت بردن از مسیر یک سفر هم جزئی از سفر است – از زیبایی های طبیعی این جاده ی زیبا به وفور لذت برده اند.

از این جاده ی زیبا علاوه بر سفرهای چند روزه، می توان برای سفرهای یک روزه خانوادگی و دست جمعی هم استفاده کرد و یک روز سراسر مفرح و با استراحت کامل روح را – البته اگر در وسط هفته و خالی از ترافیک جاده ای باشد – برای خود رقم زد.

در بخش های مختلف جاده ی چالوس، از میدان امیرکبیر در ابتدای آن که پس از تونل کمربندی و پل بزرگ روی رودخانه ی کرج قرار دارد تا انتهای آن در شهر چالوس، دیدنی های طبیعی و زمین گردشگری فراوانی وجود دارد. رودخانه کرج، دریاچه و سد امیرکبیر ، سازندهای مختلف، چین خوردگی ها و گسلش های بزرگ و زیبا، لغزش ها، سنگ ریزش ها، ارتفاعات زیبا و سر به فلک کشیده، چشمه ها و آبشارها، کوره های آهک پزی، دره های عمیق، غارها، نقاط پرفسیل، جنگل ها، جاده های پر پیچ و خم و زیبا و … از زیبایی ها و نقاط دیدنی این مسیر هستند که می توان با دیدن آنها سرگرم شد و از مسیر لذت برد.

همچنین مسیرهایی که از این جاده ی تاریخی جدا شده و به روستاهای اطراف می رود نیز دارای جاذبه ها طبیعی و زمین شناسی زیبا و حیرت انگیزی هستند که می توانند ساعت ها مشتاقان را به خود مشغول نمایند.

یکی از این مسیرها که در یک سفر یک روزه می خواهیم به شما پیشنهاد کنیم، مسیر روستای وله در کنار جاده ی چالوس به روستای آزادبر است. یک صبح وسط هفته با همراه برداشتن وسایل یک سفر یک روزه به همراه خانواده مسیر جاده ی چالوس را در پیش بگیرید. در مسیر از سد امیرکبیر، چین ها و لایه های پرشیب سازند کرج، تونل ها و بهمنگیرهای مسیر، روستاهای پل خواب، آسارا، درده، دو آب شهرستانک، گسل مشاء، سازندهای پالئوزوئیک و مزوزوئیک البرز همانند سلطانیه، باروت، زاگون، لالون، جیرود، کوارتزیت سفید رنگ در نزدیکی روستای حسنکدر، سازند میلا، دورود، الیکا، شمشک تا روستای نساء ، سازندهای دلیچای و لار در ارتفاعات منطقه و گسل طالقان که دوباره سازند کرج را بر روی سازندهای قدیمی تر می راند عبور خواهید کرد. دقیقاً ۳ کیلومتر پس از پمپ بنزین روستای نساء یک جاده ی آسفالته محلی از جاده ی چالوس جدا می شود که راه دسترسی به روستای کهنه ده و در ادامه روستای آزادبر است. البته دسترسی به گچسر و  آزادبر از طریق جاده ی شمشک به دیزین برای مردم شرق تهران بهتر و نزدیک تر است.

 

azadbar-03

 

جاده ی دسترسی با چند پیچ تند در همان ابتدا به سرعت ارتفاع گرفته و از کف دره رودخانه ی چالوس بر روی دامنه کوه تا ۱۰۰ متر بالا می رود و در مسیری به سمت شمال باختر بر روی دامنه ای از سنگ های توف سبز رنگ سازند کرج که شیب آنها ۵۰ تا ۶۰ درجه به سوی جاده است، ادامه می یابد. ستبرای خوب این لایه ها استفاده از آنها را در کارهای عمرانی امکانپذیر کرده است. در حال حاضر معدنی فعال در حال بهره برداری از آنها به عنوان سنگ لاشه و مالون می باشد.

 

سفرنامه آزادبر

شیب تند لایه های توف ستبرلایه سازند کرج همشیب با دامنه است. این حالت خطر لغزش در سطح لایه بندی را افزایش می دهد. از این سنگ ها به دلیل ستبرای مناسب و مقاومت خوب برای سنگ لاشه و مالون در عملیات ساختمانی استفاده می کنند (دید به سمت شمال).

 

از بر جاده ی چلوس تا روستای کهنه ده ۴ کیلومتر راه آسفالته است. این مسیر در دامنه ی یک دره – رود عمیق و ۷ شکل احداث شده. شیب تند دامنه ها نشان از فعال بودن دره از نظر زمین ساختی دارد و در برخی نقاط شیب دامنه ها تا ۶۵ درصد نیز می رسد. همین شیب تند باعث شده تا در برخی نقاط دامنه ها ناپایدار شده و لغزش هایی هر چند کوچک در بخش های نزدیک به رودخانه و در اثر زیر بری رودخانه ایجاد شده است. البته هم جهت بودن شیب لایه بندی سنگ ها و شیب دامنه می تواند باعث لغزش در سطح لایه ها شود و به زبان ساده لایه ها بر روی یکدیگر سر بخورند (تصویری از لغزش رخ داده در دامنه در گالری زیر متن قابل مشاهده است).

از روستای کهنه ده به بعد در اثر عملکرد گسله ی راندگی طالقان و گسله های همراه آن سنگ آهک های لار در مسیر جاده برونزد یافته اند. این سنگ آهک ها در بخش هایی مارنی و در بخش هایی دولومیتی توده یی و فاقد لایه بندی هستند و به دلیل نزدیکی به گسل شدیداً درزه دار و خرد شده اند. در دل این توده های سنگ آهکی در دامنه ی باختری جاده، یکی از معروف ترین غارهای البرز مرکزی به نام “غار یخمراد” در اثر انحلال سنگ های آهکی ایجاد شده است. این غار با یک جاده ی مالروی خاکی دقیقاً از جایی که جاده ی آسفالته با یک پل از دامنه ی خاوری به دامنه ی باختری می آید، قابل دسترسی است.

 

غار یخ مراد

دهانه ی ورودی غار یخمراد در سنگ آهک های ستبرلایه سازند لار (دید به سمت باختر)

 

مسیر غار عموماً شیب دار و رو به پایین می‌باشد که نهایتاً با رسیدن به اعماق کوه، با چشمه‌های یخ زده در کف زمین و چکنده های اسفنجی غار مواجه می‌شوید. ارتفاع این غار از سطح دریا در حدود ۲۶۴۰ متر می‌باشد و دهانه این غار سه متر پهنا و هشت متر ارتفاع دارد. در ماه های اسفند و فروردین، قندیل‌های یخی بسیار زیبای غار در بهترین وضعیت به سر می‌برند. نکته قابل توجه این غار مطبق بودن آن می‌باشد که در میان غارهای ایران کمتر دیده می‌شود. در بخشی از غار چهار طبقه با اختلاف ارتفاع بیش از ۳۰ متر دیده می‌شوند (تصویری از غار در گالری زیر متن قابل مشاهده است).

“در گذشته مردم بومی بر این باور بوده‌اند که یخ موجود در اعماق غار برای درمان ناباروری زنان خاصیت شفا دهنده دارد. وجود کهنه‌های آویخته (دخیل) به دهانه اصلی و درون غار در گذشته که باعث نام گذاری روستای مجاور به کهنه ده شده گواه این ادعا است.”

با گذر از غار، جاده با دو پیچ و خم بر روی دامنه ی باختری بالا رفته و از زیر ارتفاعات صخره ساز آهکی سازند لار عبور می نماید. کمی جلوتر دقیقاً در جایی که این واحد سنگ آهکی پایان می یابد، گسله ی طالقان سازند آذرآواری کرج را بر روی سنگ آهک های لار رانده است. نزدیکی این سنگ آهک ها به گسله باعث درزه دار شدن و وقوع سنگ افت های فراوان در مسیر رودخانه شده است. توصیه می کنیم در این نقطه بایستید و ضمن مشاهده ی بلوک های سنگی بزرگی که مسیر رودخانه را بسته اند و احتمالاً در اثر وقوع زمینلرزه از بدنه ی کوه کنده شده اند، به زیبایی دره ای که تاکنون طی کرده اید نگاه کنید و عکس های یادگاری بگیرید. ایستادن در ارتفاع لذت وصف ناپذیری به شما خواهد بخشید (تصاویر مربوط به گسله طالقان و سنگ افتها در گالری زیر متن قابل مشاهده است).

 

az06-zg

نمایی از دره ی زیبای آزادبر و سنگ آهک های سازند لار و سنگ افت های درون رودخانه (دید به سمت جنوب باختر)

 

جاده ی آسفالته را کمی به جلو بروید با پایان یافتن صخره های سنگی در مسیر رود خانه آب بندی ساخته شده تا از سیلابهای ناگهانی جلوگیری و آبخیز ها را کنترل کند. پشت این آب بند در حال حاضر از رسوبات رودخانه ای پر شده و آب رود خانه از روی آن بسان یک آبشار زیبا به پایین می ریزد و منظره ای زیبا را در کنار درخت ها و رودخانه ی جاری پدید آورده است (تصویر آب بند در گالری زیر متن قابل مشاهده است).

ساختن بند، باعث تجمع حجم وسیعی از رسوبات آبرفتی رودخانه ای از قلوه سنگ ها و شن و ماسه در درون دره و در مسیر رودخانه شده است. کمی جلوتر آبرفت ها تا لبه ی پل جاده که بر روی رودخانه ساخته شده بالا آمده اند و جاده و رودخانه تقریباً همسطح با یکدیگر قرار گرفته اند، که منظره ای جالب را پدید آورده است. در فصل های پر باران آب رودخانه وارد پل و مسیر جاده شده و آن را مسدود می کند. حتماً حواستان باشد در هنگام سیلاب ها از این مناطق دوری کنید و به ارتفاعات پناه ببرید.

در محل آب بند اگه به بالادست نگاه کنید، سنگ های قرمز رنگی بر روی سنگ های سبزرنگ سازند کرج دیده می شود. جنس این سنگ ها ماسه سنگ و کنگلومرا ست. این سنگ ها به سن میوسن و معادل سازند قرمز بالایی هستند. اگر می خواهید آنها را از نزدیک ببینید باید کمی جلوتر بروید و درست قبل از ورود به روستای آزادبر در کنار جاده می توانید به آنها دست پیدا کنید (تصویر برونزد سنگ های قرمز رنگ را در گالری زیر این متن ببینید).

 

آب بند

نمایی از پهنه ی آبرفتی حاصل از تجمع آبرفت ها در پشت آب بند. در دور دست کنگلومرای قرمز رنگ سازند قرمز بالایی و معدن گچ آزادبر دیده می شوند (دید به سمت شمال).

 

در محدوده ای که سنگ های قرمز بیرون زده اند، قبل از ورود به روستای آزادبر جاده ای خاکی به سمت باختر از جاده ی آسفالته جدا می شود. این جاده با گذر از چند روستا نهایتاً به طالقان می رسد، اما برای طی کردن آن حتماً باید اتومبیل مناسب و سرحالی داشته باشید.

حال می توانید به روستای زیبای آزادبر وارد شوید. این روستای سرسبز و زیبا در محل تلاقی دو آبراهه که از ارتفاعات شمالی سرچشمه می گیرند ساخته شده است. این روستا حدود ۲۰۰۰ نفر جمعیت مقیم و غیر مقیم دارد و مردم آن به کشاورزی، دامپروری و زنبورداری مشغول اند.

از روستا جاده ای خاکی پس از طی ۴ کیلومتر شما را به معدن گچ آزادبر می رساند. برونزد واحدهای گچی که در نقشه های زمین شناسی به بخشی از سازند قرمز بالایی به سن میوسن نسبت داده شده اند در راستای گسله گچسر و با روند جنوب خاور – شمال باختر در نقاط مختلف منطقه دیده می شوند. این برونزدها به دلیل رنگ سفید آنها از دوردست ها قابل شناسایی و رویت هستند. یک معدن متروکه گچ  نیز در حاشیه جاده ی چالوس وجود دارد اما معدن گچ آزادبر فعال بوده و بزرگتر است. برونزد سطحی این واحد گچی در آزادبر تقریباً ۳۹ هکتار است.

 

azadbar-05

 

اکنون و پس از دیدن نقاط دیدنی منطقه می توانید جایی مناسب در کنار رودخانه یافته و از محیط طبیعی، خلوت و زیبای این منطقه ی بکر لذت ببرید.

اگر به دیدن این منطقه رفتید، می توانید عکس های زیبایی که از طبیعت و زیبایی های زمین شناسی آنجا گرفته اید برای ما بفرستید تا به نام و شرح خود شما در سایت درج شود.