نوشته‌ها

گدازه های بازالتی کواترنر ماکو

بازالت های کواترنری آذربایجان حاصل آخرین مرحله آتشفشانی در ایران هستند. این گدازه ها با ترکیب کانی شناسی اولیوین بازالت گسترش متفاوتی در مناطق ماکو، سیه چشمه، اهر، کلیبر، مشکین شهر، باختر ارومیه و … دارند. در منطقه ماکو گدازه های بازالتی بر روی دشت های آبرفتی گسترده شده اند و مساحت زیادی از زمین های پست را پوشانده اند. این گدازه ها تیره رنگ و دارای تخلخل فراوان هستند. گسترش آنها در زمین های هموار و پست به گونه ای است که جریان یافتن آنها را تداعی می کند که نمونه ی امروزی آنها در جزایر هاوایی دیده می شود. انواع ساخت های مرتبط از جمله ساخت های طنابی در این گدازه ها دیده می شود.

جدا از مناطق آذربایجان و کردستان، سنگ های آتشفشانی کواترنری را می توان در گستره های وسیعی از خاور ایران (جنوب طبس، جنوب بیرجند، نهبندان و …) دید که بطور عموم به نام بازالت های کواترنری شناخته می شوند اگر چه برخی از آناه ترکیب های دیگری داشته باشند.

در تصویر، گدازه های بازالتی باختر ماکو به رنگ سیاه دیده می شوند که در دشتی آبرفتی گسترده شده اند. در پسزمینه تصویر قله آتشفشانی آرارات که اکنون در خاک ترکیه واقع شده است دیده می شود.

برای مشاهده تصویر فوق بر روی نقشه اینجا کلیک کنید

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , گدازه , بازالت , کواترنری , آتشفشان , آرارات , ماکو , آذربایجان , زمین گشت

قله دماوند

قله دماوند

قله دماوند با ۵۶۷۰ متر ارتفاع بلندترین قله ی ایران و بلندترین قله ی آتشفشانی آسیاست. قله ی دماوند نقطه ی عطف رشته کوه البرز به حساب می آید. این رشته کوه در خاور دماوند راستای شمال خاور – جنوب باختر و در باختر آن راستای شمال باختر – جنوب خاور دارد.

آتشفشان دماوند که از نوع مطبق (چینه ای) می باشد هنوز خاموش نشده و به دلیل خروج گازهای گوگردی و وجود چشمه های آب گرم در اطراف آن جزء آتشفشان های نیمه فعال به حساب می آید. اما آخرین فعالیت آتشفشانی آن مربوط به ۳۸۵۰۰ سال قبل (بر اساس تعیین سن به روش کربن ۱۴) بوده است. قطر دهانه ی اصلی این آتشفشان ۴۰۰ متر است که یخ و برف دائمی آن را پوشانده است. آثاری از دهانه های فرعی نیز دامنه های آن از جمله دامنه ی جنوبی که محل خروج گازها و دودخان هاست و تپه دودی نامیده می شود، دیده می شود.

دامنه ی کوه بوسیله ی جریان های گدازه ای مکرر که بارها از قله و یا مخروط های فرعی سرازیر شده اند و همچنین مواد آذرآواری شامل پومیس، توف و لاهار پوشیده شده است. گدازه های دماوند گستره ای شامل ۴۰۰ کیلومتر را زیر پوشش دارد.

کهن ترین گدازه های کواترنری دماوند از نوع بازالت قلیایی است. به طور کلی سنگ های دماوند از سه نوع بازیک، حدواسط و اسیدی است.انواع بازیک فقط شامل گدازه های بازالتی و تراکی بازالتی است ولی در انواع حدواسط و اسیدی علاوه بر گدازه، سنگ های آذرآواری و اپی کلاستیک نیز وجود دارد. فراوان ترین گدازه های دماوند از نوع تراکیت است.

تصویر فوق از هواپیمای در حال پرواز در مسیر تهران – مشهد و از دامنه ی جنوبی قله ی دماوند توسط م.س.میرکاظمیان گرفته شده است.

کلمات کلیدی: Alborz Mountain , damavand , Iran Geotourism , peak٬volcano , آتشفشان , آذرآواری , البرز , ایران , بلندترین آتشفشان آسیا , بلندترین قله ایران , دماوند , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , فوران , گدازه

فرسایش پوست پیازی

فرسایش پوست پیازی (Onion skin weathering) فرآیندی است که بوسیله آن ، فلس ها ، صفحات یا پوسته های هم مرکز سنگ ، با ضخامت کمتر از ۱ سانتی متر تا چند متر ، بطور متوالی لایه لایه می شوند یا از سطح برهنه توده بزرگ سنگی کنده می شوند. این حالت توسط نیروهای فیزیکی و شیمیایی حاصل می شود که تنش های تفریقی درون سنگ را موجب می شود. مثلاً بوسیله انبساط کانی ها در نتیجه هوازدگی شیمیایی نزدیک سطحی یا بوسیله آزاد شدن فشار احاطه کننده سنگی که زمانی در اعماق دفن شده بوده (هنگامی که بوسیله فرسایش به سطح نزدیک می رسد) (درز و شکاف رهایی از فشار). این حالت معمولاً باعث حالت توده سنگی گرد شده یا تپه گنبدی شکل می شود.

فرسایش پوست پیازی نوعی خاص از فرسایش است که معمولاً در گرانیت ، گرانودیوریت ، مونزونیت ، تونالیت و … دیده می شود. بطورکلی این نوع فرسایش مختص خانواده گرانیت (آذرین درونی) است .

به طور عمده فرسایش پوست پیازی را می توان نشان دهنده شرایط درهم ریختگی محیط در نظر گرفت. این فرسایش به دو صورت فیزیکی و شیمیایی ایجاد می شود. این نوع هوازدگی غالباً در ارتباط با نیروهای کششی (هوازدگی در حجم متغییر ) دیده می شود و آنرا هوازدگی در حجم ثابت نیز می نامند ولی کاربرد صحیح اصطلاح فوق در مواقعی است که سنگ از تمامی جهات دچار هوازدگی گردد . نه فقط قسمتهای بالایی. ایجاد این وضعیت در سنگها به دو طریق زیر ممکن است :

۱- هوازدگی قلوه های کوچک که از تمامی جهات آزاد می باشد.

۲- قلوه هایی که در عمق بوده اند و اکنون در سطح ظاهر شده اند و قبلاً دچار هوازدگی شده که ناشی از تغییرات حجم آب است.

تصویر فوق که فرسایش پوست پیازی در سنگ های آذرین در نزدیکی نیکشهر استان سیستان و بلوچستان توسط “علی جلالی” به ثبت رسیده است.

کلمات کلیدی: ایران , پوست پیازی , دگرسانی , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , سیستان , فرسایش , گدازه

بلندترین قله آتشفشانی آسیا

قله دماوند با ۵۶۷۰ متر ارتفاع بلندترین قله ی ایران و بلندترین قله ی آتشفشانی آسیاست. قله ی دماوند نقطه ی عطف رشته کوه البرز به حساب می آید. این رشته کوه در خاور دماوند راستای شمال خاور – جنوب باختر و در باختر آن راستای شمال باختر – جنوب خاور دارد.

آتشفشان دماوند که از نوع مطبق (چینه ای) می باشد هنوز خاموش نشده و به دلیل خروج گازهای گوگردی و وجود چشمه های آب گرم در اطراف آن جزء آتشفشان های نیمه فعال به حساب می آید. اما آخرین فعالیت آتشفشانی آن مربوط به ۳۸۵۰۰ سال قبل (بر اساس تعیین سن به روش کربن ۱۴) بوده است. قطر دهانه ی اصلی این آتشفشان ۴۰۰ متر است که یخ و برف دائمی آن را پوشانده است. آثاری از دهانه های فرعی نیز دامنه های آن از جمله دامنه ی جنوبی که محل خروج گازها و دودخان هاست و تپه دودی نامیده می شود، دیده می شود.

دامنه ی کوه بوسیله ی جریان های گدازه ای مکرر که بارها از قله و یا مخروط های فرعی سرازیر شده اند و همچنین مواد آذرآواری شامل پومیس، توف و لاهار پوشیده شده است. گدازه های دماوند گستره ای شامل ۴۰۰ کیلومتر را زیر پوشش دارد.

کهن ترین گدازه های کواترنری دماوند از نوع بازالت قلیایی است. به طور کلی سنگ های دماوند از سه نوع بازیک، حدواسط و اسیدی است.انواع بازیک فقط شامل گدازه های بازالتی و تراکی بازالتی است ولی در انواع حدواسط و اسیدی علاوه بر گدازه، سنگ های آذرآواری و اپی کلاستیک نیز وجود دارد. فراوان ترین گدازه های دماوند از نوع تراکیت است.

تصویر فوق از هواپیمای در حال پرواز در مسیر تهران – مشهد و از دامنه ی جنوبی قله ی دماوند توسط م.س.میرکاظمیان گرفته شده است.

کلمات کلیدی: Alborz Mountain , damavand , Iran Geotourism , peak , volcano , آتشفشان , آذرآواری , البرز , ایران , بلندترین آتشفشان آسیا , بلندترین قله ایران , دماوند , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , فوران , گدازه

درپوش آتشفشانی

درپوش آتشفشانی (Volcanic plug) هنگامی که مواد مذاب آتشفشانی باقیمانده در مجرای آتشفشان فعال سرد می شوند، ایجاد می گردد. این ساختار را گردن آتشفشانی یا گردن گدازه ای (volcanic neck or lava neck) نیز می نامند. در زبان فارسی نام های مختلفی به آن داده شده است. دودکش آتشفشانی، تنگه یا گردنه آتشفشانی و درپوش آتشفشانی که به نظر می رسد این نام که در واژه نامه زمین شناسی دکتر فرید مور آمده به تعریف این ساختار نزدیک تر است.

سرد شدن ماگما در مسیر مجرای خروجی آتشفشان باعث مسدود شدن دهانه آتشفشان در پایان فوران خود می گردد. در نتیجه در زمان فعالیت مجدد آتشفشان، در اثر افزایش فشار گازها و مواد مذاب از پایین، این بخش مسدود شده با انفجار به صورت ذرات خاکستر، لاپیلی ها و بمب ها به بالا پرتاب شده و مسیر مجرای آتشفشان مجدداً گشوده می شود.

اما اگر در آخرین فعالیت آتشفشان، مجرای خروجی با مواد مذاب پر شود و پس از آن آتشفشان دیگر فعالیتی نداشته باشد، به مرور زمان و با فرسایش مواد اطراف مجرای مسدود شده، این بخش از آتشفشان به دلیل مقاومت بالایی که دارد، به صورت یک ستون برجسته و برافراشته نسبت به اطراف، خودنمایی می کند.

ZG-VolcanicPlug-01

در تصویر نمایی از یک درپوش آتشفشانی که در سنگ آهک های کرتاسه نفوذ کرده و پس از فرسایش سنگ های اطراف به صورت یک ستون برافراشته باقی مانده است دیده می شود. این درپوش آتشفشانی که به نظر می رسد جنس آن ریوداسیتی باشد در ۱۳ کیلومتری شمال اسفندقه استان کرمان و در جنوب روستای حسین آباد سربرافراشته است. عکس توسط م.ح. نوری گرفته شده است.

کلمات کلیدی: Esfandagheh , Iran Geology , Iran Geotourism , Kerman province , Volcanic plug ,استان کرمان , اسفندقه , ایران مرکزی , درپوش آتشفشانی , ریوداسیت , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , گدازه , گردن آتشفشانی , گردن گدازه ای , ماگما

مختصات محل:

 ۲۸°۴۶’۸٫۳۸”N ,  ۵۷° ۹’۵۲٫۰۱”E

مخروط های آتشفشانی دشت لوت

در محدوده شرق و جنوب شرق ایران در دوره کواترنری (۲میلیون سال قبل تا کنون) به دلیل حاکم بودن رژیم کششی بر منطقه و فرورانش صفحه اقیانوسی دریای عمان به زیر صفحه مکران ایران، فعالیت های آتشفشانی در حجم وسیع منطقه را تحت تاثیر خود قرار داده بوده و دهانه های آتشفشانی متعددی در آن منطقه سر از زیر زمین برآورده اند. بزرگترین و شناخته شده ترین آتشفشان های این ناحیه از ایران زمین، آتشفشان های تفتان و بزمان می باشند که هنوز نیز با خروج گاز و دود از آنها جزء آتشفشان های نیمه فعال به حساب می آیند. البته با تغییر رژیم زمین ساختی منطقه به فشارش، تمامی آتشفشان ها به خاموشی گراییده و در طول زمان دهانه های آنها در اثر فرسایش به سوی خرابی و پست شدن گراییده است.

ZG-Lut-Crater

ZG-Lut-CraterGeo

در باختر دشت لوت و در شمال گندم بریان سه دهانه آتشفشانی مقادیر فراوانی گدازه های الیوین بازالتی را در اثر فوران هایی که در دوره کواترنری داشته اند در سطح دشت پراکنده اند و مخروط هایی کوچک و کوتاه ساخته اند که بلندترین آنها در حال حاضر ۵۹۰ متر ارتفاع دارد. این مخروط های منفرد که در سطح دشت پراکنده اند یکی از زیباترین جلوه های زمین را در این منطقه ایجاد نموده اند.

گسل نایبند دقیقاً از میان این مخروط های آتشفشانی عبور می کند. این گسل با راستای شمالی- جنوبی از جنوبی ترین بخش رشته کوه شتری در جنوب خاور طبس تا باختر شهداد با درازای ۳۵۰ کیلومتر قرار گرفته است. رخنمون گسل نایبند مرکب از چهار قطعه گسلی اصلی هم پوشان، بسیار پرشیب و بیشتر به صورت قائم است و مولفه حرکتی آن راستالغز راست بر می باشد.

عکس بالا نمایی از مخروط آتشفشانی شماره ۱ را از نمای شمال باختری آن به تصویر کشیده است. این عکس توسط “مجید خاتمی” گرفته شده است.

کلمات کلیدی: آتشفشان , الیوین بازالت , ایران , دشت لوت , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , شرق ایران , کراتر , کواترنری , گدازه , گسل نایبند , مخروط , دهانه آتشفشان

کوهستان زیبای میانه

مسیر راه آهن میانه – اردبیل که از میانه آغاز می شود٬ در کنار رودخانه ی قزل اوزن از منطقه ای کوهستانی با دامنه های پرشیب و دره های ژرف و قله های برافراشته همراه با دیواره های سنگی که از دو طرف رودخانه را دربر گرفته اند عبور می کند.

سنگ های میزبان در این ناحیه سنگ های آتشفشانی و نیمه ژرف هستند که به دلیل مقاومت و استحکام زیاد٬ ارتفاعات ناحیه را بوجود آورده اند. همچنین سنگ های آذرآواری زودفرسا٬ بخش های پایین دستی قله ها و ستیغ ها و دامنه های کم شیب را میزبانی می کنند.

این سنگ ها به سن ائوسن ادامه ی باختری سازند کرج محسوب می شوند و شامل انواع توف سنگی٬ توف بلوری٬ توف های شیلی – ماسه ای و توف برش با ترکیب داسیتی همراه با گدازه های آندزیتی و گدازه های زیردریایی می باشند. بخش های ستیغ ساز که در عکس دیده می شود گدازه ها و بخش های فرسوده تر توف برش ها می باشند.