نوشته‌ها

ژئوپارک؛ شبکه ملی، شبکه جهانی

یونسکو تعریف کوتاه و روشنی برای ژئوپارک که خود آن را ابداع کرده است دارد: گستره ای با مرزهای کاملاً آشکار و پهنه کافی که دربرگیرنده چند پدیده زمین شناختی کمیاب و برجسته بوده و در آن گستره جاذبه های طبیعی، تاریخی و فرهنگی ارزشمند نیز یافت می شود. این گستره باید از برنامه های مدیریت گسترش و بهره برداری از طرح های حفاظتی برخوردار باشد و توان بالا بردن سطح اقتصادی جامعه محلی و جلب همکاری های مردمی را دارا باشند.

افزون برتعریف رسمی یونسکو، می توان گفت:
ژئوپارک محدوده ای است که ویژگی اصلی آن وجود ژئو سایت های پر اهمیت، طبیعت و محیط زیست غنی، ویژگی های فرهنگی جذاب و از همه مهمتر، مشارکت حضور فعال جامعه محلی در برنامه های توسعه، حفاظت و پایداری است. برخلاف انواع مناطق حفاظت شده طبیعی، ژئوپارک ها نه تنها ورود و حضور بازدید کنندگان را محدود نمی کنند، بلکه برای حضور مردم طراحی شده اند. در ژئوپارک ها گردشگران برای بازدید از ژئو سایت ها و سایت های طبیعی و فرهنگی حضور دارند و این حضور موجب رونق اقتصادی پایدار جوامع محلی خواهد شد. شرط مهم موفقیت یک ژئوپارک، وجود برنامه و راهبردهای مناسب و دقیق در مدیریت ژئوپارک است؛ راهبردهایی برای حفاظت، بهره برداری صحیح، توانمند سازی جامعه محلی و توسعه پایدار ژئوپارک.

واژه نوین ژئوپارک را یونسکو پدید آورد. این واژه ترکیبی از دو زیر واژه Geological (وابسته به زمین شناسی) و Park (پارک در مفهوم کلی) است. این واژه به روشنی، تمرکز و تاکید بر ماهیت و ارزش زمین شناختی یک گستره دارد.
ژئوپارک ها اهداف گسترده ای را دنبال می کنند: توسعه اقتصادی جامعه محلی از راه گسترش ژئوتوریسم، تبیین ارزش و اصالت زمین و طبیعت در اندیشه همگان، جلب مشارکت همگانی در حفاظت و نگهداری میراث زمین شناختی و بالا بردن دانش و آگاهی مردم در مورد علوم زمین، از جمله موارد راهبردی در اندیشه برپاکنندگان شبکه ژئوپارک ها است.
اولین حرکت در رابطه با توجه و حفاظت از ژئوسایت ها و میراث زمین شناختی توسط سازمان ها، گروه ها و انجمن هایی از قبیل، ProGeo، IUGS،IGCP،UNESCO’s Division of Earth Sciences and the Council of Europe ،Malvern Group، صورت گرفت. اما شاید بتوان دیدار و گفتگوی Nicolas Zouros یونانی و Guy Martini فرانسوی در خلال کنگره بین المللی زمین شناسی در چین (۱۹۹۷ میلادی) را نقطه عطف تشکیل شبکه ژئوپارک های۰ اروپایی و پس از آن شبکه ژئوپارک های جهانی دانست. این دو امروزه نقش مهمی درموضوع ژئوپارک ها در جهان به عهده دارند.
شبکه ژئوپارک های جهانی با پشتیبانی یونسکو، در سال ۲۰۰۴ میلادی شکل گرفت و ۱۷ ژئوپارک از اروپا به همراه ۸ ژئوپارک از چین نخستین عضوهای آن بودند. شبکه ژئوپارک های جهانی یا GGN (Global Geoparks Network) اکنون ۹۱ عضو از ۲۸ کشور جهان دارد که “ژئوپارک قشم” تنها ژئوپارک ایران و خاورمیانه در این شبکه است. شبکه دیگری که پیش از این شبکه تشکیل شد، شبکه ژئوپارک های اروپایی یا EGN (European Geoparks Network)  بود که اکنون ۵۲ عضو دارد. شبکه جدید به نام شبکه ژئوپارک های آسیا اقیانوسیه یا APGN(Asia Pacific Geoparks Network) بعنوان دومین شبکه منطقه ای شکل گرفته است.

ZG-GGN-01

کشورهای عضو شبکه جهانی ژئوپارک ها و شمار ژئوپارک های آنها:
آلمان (۵)- آلمان و لهستان (۱)- اتریش (۲)- اسپانیا (۱۰)- اندونزی (۱)- انگلستن (۶)- ایتالیا (۸)- ایران (۱)- ایرلند شمالی/ جمهوری ایرلند (۱)- ایسلند (۱)- برزیل (۱)- پرتغال (۳)- جمهوری ایرلند (۲)- جمهوری چک (۱)- چین (۲۹)- رومانی (۱)- ژاپن (۶)- فرانسه (۴)- فنلاند (۱)- کانادا (۲)- کرواسی (۲)- کره جنوبی (۱)- مالزی (۱)- مجارستان (۱)- مجارستان و اسلوکی (۱)- یونان (۴)- نروژ (۲)- ویتنام (۱) – استرالیا (۱) – دانمارک (۱) – فرانسه(۱)

ZG-GGN_Distribution_2018

معرفی وثبت ژئو پارک ها 
درک مفاهیم، رویکرد و راهبرد در مدیریت، بهره برداری و حفاظت از ژئوپارک ها اهمیت زیادی در ثبت و اداره یک ژئوپارک دارد. این موضوع اکنون تبدیل به یک مسئله جدی در برخی از کشورهای علاقمند به ثبت ژئوپارک شده است. عدم موفقیت در دریافت تاییدیه از شبکه جهانی برای برخی نامزدهای ژئوپارک های جدید و یا دلیل اصلی دریافت کارت زرد و اخطار حذف از شبکه، توسط برخی از ژئوپارک ها، ناشی از درک نادرست مفاهیم اساسی ژئوپارک، عمل نکردن به رویکردهای ضروری و نداشتن راهبردهای عملی در ژئوپارک است.
صرف داشتن پدیده ها و عوارض زیبا و کم نظیر زمین شناختی، برای ثبت یک ژئوپارک کافی نیست. حتی فراهم بودن عواملی مانند: طبیعت بکر و چشمگیر، جاذبه های تاریخی و فرهنگی و امکانات خدماتی و رفاهی نمی تواند موجب تایید یک منطقه بعنوان یکی از اعضای شبکه جهانی ژئوپارک باشد. یک ژئوپارک نیاز به برنامه و راهبردهای عملی برای حفاظت و نگهداری ژئوسایت­ها، ایفای نقش آموزشی و گسترش مفاهیم پایه علوم زمین و عملکرد شبکه های پویا دارد تا بتواند برای پیوستن به شبکه جهانی، یک نامزد به شمار رود.
شبکه جهانی، با انتشار راهنمای ثبت ژئوپارک ها، مسیر مشخص و شفافی را برای علاقمندان به ثبت ژئوپارک های جدید و عضویت در شبکه جهانی آماده ساخته است. اما به نظر می رسد این راهنما آن طور که باید، مورد توجه برخی از متقاضیان پیوستن به شبکه جهانی قرار نمی­گیرد و یا حداقل این که، به مفاهیم اصلی و عمیق آن توجه کافی نمی شود و تنها سعی در پیروی فرمول گونه از دستورالعمل های آن می شود.
در نتیجه، برای پیوستن به شبکه جهانی ژئوپارک ها روش اصولی این است که ابتدا منطقه مورد نظر ماهیت ژئوپارک پیدا کرده و در سطح ملی معرفی شود. پس مدتی تجربه و عملکرد موفق در سطح ملی، درخواست پیوستن به شبکه جهانی را ارائه دهد. در این صورت نه تنها دریافت تایید از شبکه جهانی آسانتر و مسجل خواهد بود، بلکه در ادامه نیز ژئوپارک نگران ارزیابی­های دوره ای بازرسان شبکه و مواجه شدن با اخطار یا حذف از شبکه نخواهد بود. بنابراین نگارنده پیشنهاد تشکیل شبکه ژئوپارک های ملی را در کشوردارد. این شبکه با محوریت سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور و با همکاری سازمان­های حفاظت محیط زیست، میراث فرهنگی و جنگل­ها و مراتع و با هماهنگی کمیسیون ملی یونسکو، وظیفه بررسی و تایید مناطق پیشنهادی برای ژئوپارک های جدید را به عهده داشته و این مناطق را به شبکه ملی ژئوپارک ها پیوند می­دهند. در این شبکه، مناطق توانمند برای معرفی و ثبت ژئوپارک، ضمن تجربه نمودن برخی راهبرد ها و برنامه ها، ارتباطی میان شبکه های با دیگر اعضا خواهد داشت و به این ترتیب تمرینی برای عملکرد درست و مناسب در شبکه جهانی پشت سر خواهند گذاشت. همچنین درخواست پیوستن یک ژئوپارک به شبکه جهانی، نخست زیر نظر این کمیته بررسی خواهد شدو پس از تایید، پرونده برای شبکه جهانی ارسال خواهد شد. به این ترتیب ضمن هماهنگی کامل مناطق در کشور، شانس دریافت تاییدیه از شبکه جهانی افزایش خواهد یافت. شبکه ملی بر عملکرد ژئوپارک های ملی و جهانی خود نظارت مستمر خواهد داشت.

logo

هر ژئوپارک که به عنوان عضو جدید به شبکه جهانی می ­پیوندد، پس از چهار سال مورد بازدید و ارزیابی بازرسان شبکه جهانی قرار می­گیرد. اگر بازرسان تشخیص دهند که رویکردها و راهبردهای آن ژئوپارک همسو با دیدگاه­های شبکه جهانی است، آن ژئوپارک کارت سبز تاییدیه را دریافت نموده و تا چهار سال دیگر در شبکه باقی می ماند. اگر ژئوپارک دارای نواقص آشکار در امور مدیریت، توسعه و حفاظت باشد و امتیاز کافی بدست نیاورد، کارت زرد و اخطار دریافت خواهد کرد و تنها برای دو سال فرصت رفع ایرادات و هماهنگ شدن با سیاست های شبکه جهانی را خواهد داشت. پس از دوسال ارزیابان شبکه مجدداً بازدیدی را از ژئوپارک خواهند داشت و نتیجه این بازدید یا منجر به دریافت کارت سبز و ادامه عضویت خواهد شد و یا ژئوپارک مورد نظر با دریافت کارت قرمز از شبکه اخراج خواهد شد. ژئوپارکی که از شبکه اخراج می شود اگر تمایل به عضویت دوباره در شبکه را داشته باشد، باید همانند ژئوپارک های جدید تمامی مراحل درخواست و تشکیل پرونده را طی نماید و شبکه هیچ امتیاز ویژه یا اولویتی را برای آن قائل نخواهد شد.

تالیف: مهندس علیرضا امری کاظمی

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , ژئوپارک , زمین بوستان , ژئوسایت , زمین گردشگاه , شبکه جهانی ژئوپارک ها , توسعه جوامع محلی , زمین گشت

گشت و گذار در میراث مشترک علوم زمین

مطرح‌شدن موضوع ژئوپارک‌ها در سال ۲۰۰۰ میلادی از سوی بخش علوم زمین یونسکو، آغازگر جنبشی میان کشورهای گوناگون برای اهمیت‌دادن به میراث زمین‌شناختی‌شان بود. اگرچه این حرکت در اروپا چندسالی زودتر آغاز شده بود، اما پیشنهاد مستقیم یونسکو به سازمان‌های زمین‌شناسی کشورها جهت شناسایی و معرفی نقاط دارای ارزش زمین‌شناختی بی‌همتا، این حرکت را در دیگر کشورها نیز آغاز کرد.

برای آشنایی با مفاهیم میراث زمین‌شناختی ابتدا باید به واحد اولیه و پایه این موضوع یعنی ژئوسایت پرداخت. ژئوسایت (زمین گردشگاه)، مکانی دارای یک پدیده یا عارضه کمیاب و ارزشمند زمین‌شناختی است که ارزش‌ برجسته علمی یا زیبایی‌شناختی داشته و ضمن دارابودن ابزار تفسیری مناسب برای بازدیدکنندگان، شرایط بازدید همگانی را نیز داشته باشد.

ایران از معدود کشورهایی است که به واسطه موقعیت زمین‌شناسی و جغرافیایی، نمایانگر تنوع و گوناگونی بسیار بالایی در پدیده‌ها و عوارض زمین‌شناختی است. در واقع، ایران کشوری با گوناگونی زمین‌شناسی کم‌نظیر است. شاید بتوان گفت از تمام گونه پدیده‌های زمین‌شناختی جهان، کم و بیش نمونه‌ای در ایران به چشم می‌خورد.

زمین‌گردشگری را پژوهشگران مختلف به شکل‌های گوناگون تعریف کرده‌اند، اما به طور کلی می‌توان گفت زمین‌گردشگری گونه‌ای از گردشگری آگاهانه و مسئولانه در طبیعت با هدف تماشا و شناخت پدیده‌ها و فرآیندهای زمین‌شناختی و آموختن نحوه شکل‌گیری و سیر تکامل آنهاست. به این ترتیب، زمین‌گردشگری هم گونه‌ای از گردشگری طبیعت‌گرا و هم گردشگری مسئولانه است و از آن روی که این‌گونه گردشگری نگرش علمی ـ فرهنگی دارد، گردشگری هدفمند و آگاهانه نیز به شمار می‌رود.

در این میان، ژئوپارک (زمین بوستان) واژه‌ای است که توسط یونسکو ابداع شد. صرف‌نظر از تعریف رسمی یونسکو که مشخص و قابل دسترس است، ژئوپارک محدوده‌ای است که ویژگی اصلی آن وجود ژئوسایت‌های پراهمیت، طبیعت و محیط‌زیست غنی، ویژگی‌های فرهنگی جذاب و از همه مهم‌تر، مشارکت و حضور فعال جامعه محلی در برنامه‌های توسعه، حفاظت و پایداری است. نکته جالب این است که برخلاف انواع مناطق حفاظت‌شده طبیعی، ژئوپارک‌ها نه‌تنها ورود و حضور بازدیدکنندگان را محدود نمی‌کنند، بلکه برای حضور مردم طراحی شده‌اند. در ژئوپارک‌ها گردشگران برای بازدید از ژئوسایت‌ها و سایت‌های طبیعی و فرهنگی حضور دارند و این حضور موجب رونق اقتصادی پایدار جوامع محلی خواهد شد. شرط مهم موفقیت یک ژئوپارک، وجود برنامه و راهبردهای مناسب و دقیق در مدیریت ژئوپارک است؛ راهبردهایی برای حفاظت، بهره‌برداری صحیح، توانمندسازی جامعه محلی و توسعه پایدار ژئوپارک.

UNESCOGlobalGeoparks

چالش‌های پیش روی زمین‌بوستان‌های کشور

اولین بار با پیشنهادی که سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور از طریق وزارت صنایع و معادن وقت (سال ۱۳۸۸) به کمیسیون امور زیربنایی محیط‌زیست و صنعت هیات دولت ارسال کرد، بحث میراث زمین‌شناختی عملا در سطح اول اجرایی کشور مطرح شد.

نمایندگان سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور در چندین نشست تخصصی که در این کمیسیون برگزار شد، به توضیح و توجیه موضوع پرداختند و چالش‌هایی را با نمایندگان سازمان‌های میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان جنگل‌ها و مراتع و نمایندگان دیگر سازمان‌ها و وزارتخانه‌ها پشت‌سر گذاشتند تا در نهایت، اوایل سال ۱۳۹۰ آیین‌نامه مورد نظر به تصویب کمیسیون و سپس دفتر دولت رسید. براساس این آیین‌نامه، سازمان زمین‌شناسی موظف به شناسایی و بررسی مناطق مستعد برای معرفی ژئوپارک در سراسر کشور شد تا با همکاری دیگر سازمان‌ها به تنظیم آیین‌نامه‌ای برای بهره‌برداری و حفاظت از این مناطق بپردازد.به این ترتیب، ایران در شمار معدود کشورهایی قرار گرفت که موضوع میراث زمین‌شناختی و ژئوپارک‌ها را در سطح اول دولت مورد توجه قرار داده‌اند. همچنین با تصویب این آیین‌نامه، موضوع بررسی‌های مربوط به میراث زمین‌شناختی کشور دارای تمرکز و محوریت مشخص (سازمان زمین‌شناسی) شد.

اگرچه ایران در بیشتر موارد مربوط به میراث زمین‌شناختی از کشورهای پیشگام در جهان بوده است و پیش از بسیاری از کشورهای مترقی بررسی‌های مربوط را آغاز کرده بود، اما متاسفانه با وجود توانمندی‌های بسیار در زمینه پدیده‌ها و عوارض زمین‌شناختی و طبیعت کم‌نظیر، تنها یک ژئوپارک کشور در فهرست جهانی جای دارد که جای سوال دارد.

ZG-IranGeoHeritage-02

چراکه برای مثال، کشور ژاپن که تا سال ۲۰۰۸ هیچ‌گونه ژئوپارک ثبت‌شده‌ای در فهرست جهانی نداشت، اکنون چهار ژئوپارک در شبکه جهانی دارد. این در حالی است که گوناگونی زمین‌شناختی و گستردگی کشور ایران با ژاپن قابل مقایسه نیست و ایران در حال حاضر تنها یک ژئوپارک جهانی دارد. ایراد دیگر، ضعف در درک مفاهیم اصلی و فلسفه تشکیل ژئوپارک و عمل‌نکردن به آن است. این ایراد، قشم ـ تنها ژئوپارک ایران ـ را با اخطار و کارت زرد بازرسان شبکه جهانی روبه‌رو ساخت و آن را در آستانه دریافت کارت قرمز و اخراج از شبکه قرار داد. همین ایراد، موجب عدم‌تائید دومین پرونده پیشنهادی ایران (منطقه ارس) از طرف ارزیابان شبکه جهانی شد. به اعتقاد کارشناسان به طور کلی دلایل این ناکامی‌ها و عدم پیشرفت را می‌توان در موارد متعددی دانست.

بررسی‌های میراث زمین‌شناختی در ایران هرچند تاکنون به صورت عمده توسط سازمان انجام شده، اما معدود افراد، سازمان‌ها و مراکزی هم بوده‌اند که کارهایی گاه ارزشمند را به صورت مستقل و پراکنده انجام داده‌اند. با توجه به تکلیف قانونی محول‌شده به سازمان زمین‌شناسی، انتظار می‌رود این بررسی‌ها از این پس در چارچوبی یکسان، مدون و استاندارد انجام شوند تا نه‌تنها راه‌ها به خطا نروند، بلکه از دوباره‌کاری‌ها و هدررفتن وقت افراد و منابع مالی جلوگیری شود. ازجمله این راهکارها می‌توان به توجه و گسترش آموزش عالی، همکاری و همگرایی مراکز آموزش عالی، همکاری بخش غیردولتی، همکاری کارشناسان در تهیه نقشه و برگزاری کارگاه‌های آموزشی اشاره کرد.

ازجمله این راهکارها می‌توان از تشکیل شبکه ژئوپارک‌های ملی برای حضور قدرتمندانه و موفق در شبکه جهانی ژئوپارک‌ها (GGN) و افزودن مناطق مستعد به فهرست جهانی نام برد. شبکه ژئوپارک‌های ملی باید زیر نظر کمیته یا شورای ژئوپارک‌های ملی هدایت و نظارت شود. این کمیته وظیفه بررسی و تائید مناطق پیشنهادی برای تاسیس ژئوپارک‌­های جدید را به عهده داشته و این مناطق را به شبکه ژئوپارک­‌های ملی پیوند می­‌دهد. در این شبکه، مناطق توانمند برای معرفی و ثبت ژئوپارک، ضمن تجربه‌کردن برخی راهبردها و برنامه­‌ها، ارتباطی میان‌شبکه‌ای با دیگر اعضا خواهند داشت و به این ترتیب، تمرینی برای عملکرد درست و مناسب در شبکه جهانی را پشت‌سر خواهند گذاشت. همچنین درخواست پیوستن یک ژئوپارک به شبکه جهانی، نخست زیر نظر این کمیته بررسی خواهد شد و پس از تائید، پرونده برای شبکه جهانی ارسال خواهد شد. به این ترتیب، ضمن هماهنگی کامل مناطق در کشور، شانس دریافت تائیدیه برای ثبت در شبکه جهانی افزایش خواهد یافت و خطر دریافت کارت زرد و قرمز برای ژئوپارک‌های جهانی کاهش می‌یابد. چراکه به این ترتیب شبکه ملی بر عملکرد ژئوپارک­‌های ملی و جهانی خود نظارت مستمر خواهد داشت.

منبع: بهاره صفوی / روزنامه جام جم

کلمات کلیدی:

زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گردشگاه , زمین بوستان , ژئوتوریسم , ژئوپارک , ژئوسایت , توسعه پایدار , گردشگری آگاهانه , گردشگری مسئولانه , زمین گشت

از اکوتوریسم تا ژئوتوریسم

یک مطالعه ی جدید نشان می دهد که مردم به پنج دلیل سفر می کنند. برای افزایش دانش، برای برآوردن کنجکاوی، برای داشتن یک تجربه ی خاطره انگیز، برای بدست آوردن تمدد اعصاب و برای بازدید از مکانی با مجموعه ای از ویژگی ها و جاذبه های منحصر به فرد.

به تازگی شکل جدیدی از گردشگری به نام “ژئوتوریسم” یا زمین گردشگری در میان مردم رواج یافته که به همه ی جنبه های سفر، و نه فقط محیط زیست، توجه می کند. در این گردشگری تمامی ویژگی های جغرافیایی مکان بازدید شده شامل محیط، فرهنگ، زیبایی شناسی، میراث و رفاه ساکنان آن محل مورد توجه قرار می گیرد.

اکوتوریسمی (گردشگری طبیعت) که امروزه بیشتر شناخته شده است، گردشگری پایدار محیط زیست است که تمرکز اصلی آن بر تجربه بازدید از مناطق طبیعی و بکر و لذت بردن از محیط زیست و تقویت فرهنگ قدردانی و حفاظت از آن است.

اکوتوریسم با گروه های کوچکی شروع شده است که به مناطق نسبتاً دست نخورده سفر می کنند و به دیدن مناظر طبیعی و آشنایی فرهنگ های سنتی آنجا می پردازند. اکنون اکوتوریسم به عنوان بخشی از صنعت عظیم گردشگری جهان دیده می شود. دولت ها و صنعت گردشگری از اکوتوریسم به عنوان یک نام تجاری برای گردشگری “خوب” یا “سبز” استفاده می کنند، هر چند گاه به نظر، همه ی اهداف اصلی خود را فراموش می کنند.

ناکارآمدی اصلی جریان اکوتوریسم این است که خود فعالیت، ممکن است به تدریج موقعیت هایی را که برای اکوتوریسم جذاب است، نابود کند و این یک مشکل مداوم است. در حال حاضر بزرگترین تاثیر گسترش اکوتوریسم، گسترش آلودگی و آسیب محیط زیست به مناطق بکر و دست نخورده است. با این حال فعالیت ژئوتوریسم به عنوان یک منطقه مشخص از گردشگری خاص در سراسر دنیا در حال گسترش و تکامل است. بنابراین ژئوتوریسم به عنوان بخشی از اکوتوریسم یا گردشگری مربوط به سایت ها و ویژگی های زمین شناسی، از جمله مکان های با ویژگی های ژئومورفولوژیکی خاص و زمین منظرها تعریف شده است.

GeoTourism-understanding1

ژئوتوریسم اهداف مشابه با اکوتوریسم دارد اما به صورت ویژه به زیبایی ها و جلوه های زمین می پردازد. آگاهی از نحوه ی تشکیل جلوه های زمین شناسی به همراه دیدن جلوه های طبیعی، گیاهان و حیوانات، زیبایی ژئوتوریسم یک منطقه را تکمیل می کند. ژئوتوریست ها (زمین گردشگرها) با ارائه ی این اطلاعات تکمیلی ارزش تور را دوبرابر می کنند. در واقع ژئوتورها امکان بازدید از مناظر، زمین منظرها و شکل های طبیعی و توضیح فرایندهای سطحی و زیرسطحی که آنها را شکل داده اند را فراهم می کنند. گردشگران با دنبال کردن محیط های طبیعی که برای آنها تفسیر و تعریف می شوند، می توانند با دریافت توضیحات مربوط زمین شناسی و همچنین زندگی گیاهان و جانوران در گذشته و حال دیدگاهی جامع نسبت به اکوسیستم ها پیدا کنند که این خود حمایت آنها را برای حفاظت از اکوسیستم ها برای نسل ما و نسل های آینده تقویت خواهد کرد.

یکی از ویژگی های بارز ژئوتوریسم در مقایسه با اکوتوریسم این است که برای مراجعه به محل آنها نیازی به رجوع به مناظر بکر و دست نخورده نیست. ژئوتوریسم یک گردشگری پایدار از نظر زیست محیطی است که مناظر را با توجه به چگونگی شکل­گیری فرایندهای زمین شناختی انتخاب می نماید. در نتیجه می توان الگو هایی را در شکل های مختلف زمین در بسیاری از مناطق مانند کوه ها، بیابان ها، جزایر، صخره های ساحلی، رودخانه ها، سرچشمه ها، معادن و سایت های معدنی و پارک های ملی یافت که بسیار در دسترس و سهل الوصول باشند و نیازی به حضور گردشگران در مناطق بکر و ترس از آسیب به محیط زیست وجود ندارد. علاوه بر این بیش از ۵۷ منطقه ی جغرافیایی ثبت شده در سراسر دنیا وجود دارند که ویژگی های زمین شناسی و ژئومورفولوژیکی برجسته داشته و به کمک جوامع محلی اداره می شوند و به توسعه ی پایدار کمک می کنند.

ژئوتوریسم با ریزش بیشتر تاثیرات منفی زیست محیطی / فرهنگی اکوتوریسم فرصتی را فراهم می کند تا استفاده ی بیش از حد از مناطق حساس زیست محیطی کاهش یافته و اکوسیستم مناطق بکر کمی تسکین یابند. از این رو ژئوتوریسم به لحاظ محیط زیستی، بیولوژیکی و توسعه ی محلی سودمند و مورد رضایت گردشگران است.

بازار جهانی گردشگری به دنبال تجربیات جدید و محصول های منحصر به فرد است. مشتریان تورها پیچیده تر شده، به خوبی سفر می کنند و سفرهای خوب را تشخیص می دهند. به طور کلی از نظر جمعیت شناسی هر چه مشتریان از نظر اجتماعی و اقتصادی بالاتر می آیند به دنبال سفر های هوشمند و همراه با تفکر می گردند. بنابراین پیوست ژئوتوریسم با گردشگری سنتی طبیعت و عناصر گردشگری فرهنگی یک تجربه ی جامع تر را برای گردشگران فراهم می کند و حرکتی به سوی ارائه مدل جدید گردشگری تجربی است. به طور خلاصه، گردشگران تجربی به دنبال تجربیات خاص و خاطره انگیز هستند و پایداری ژئوتوریسم با ارائه ی تجربه یک سفر با کیفیت بالا و تشویق به بازدید و اشتراک تجربیات با دیگران و جذب مشتریان جدید از طریق انتقال سینه به سینه ی تجربیات شگفت انگیز و تبلیغات فرد به فرد بدست می آید.

نویسنده: Angus M Robinson

کلمات کلیدی: ژئوتوریسم , زمین گردشگری , اکوتوریسم , گردشگری , زمین گردشگر , تور , گردشگر , توسعه پایدار , ژئوتور , محیط زیست , زمین منظر , زمین شناسی , توسعه محلی , جوامع محلی , سفر , ژئوپارک , ژئوسایت , زمین گشت

ژئوتوریسم و مفاهیم آن

 نوعی گردشگری مبتنی بر طبیعت است. می توان گفت سفری است طبیعت محور اما با پیروی از اصول و ضوابطی خاص. بهترین معادلی که در فارسی می توان برای آن به کار برد عبارت “زمین گردشگری” است. یعنی گردشگری که بر بازدید از میراث زمین شناختی تاکید دارد.

در حقیقت می توان ژئوتوریسم را سفری مسئولانه معرفی کرد که در آن به شاخص های زمین شناختی یک منطقه پرداخته می شود و علاوه بر بازدید از آن، بر حفاظت از میراث زمین شناختی، فرهنگ مردم بومی ساکن در آن، ویژگی های زیبایی شناسی و رفاه جوامع محلی  تاکید بسیار می شود . در این میان دیدگاه های مختلفی در مورد واژه ژئوتوریسم مطرح گردیده است. جاناتان تورتلات، کارشناس ژئوتوریسم، این واژه را در مجله نشنال جیوگرافیک مسافرتی تعریف کرده که “هویت جغرافیایی یک مکان را حفظ می کند و یا آن را ارتقاء می دهد“.بر این اساس، هر محلی که به خاطر شرایط جغرافیایی ویژه خود ـ نظیر محیط زیست، پوشش گیاهی، زیبایی های بالقوه و فرهنگ – مورد بازدید قرار گیرد؛ در این تقسیم بندی می‌گنجد. این رویکرد با تاکید بر انتقال “حس منطقه” به گردشگران، سعی در گره زدن طبیعت، فرهنگ وتاریخ یه منطقه خاص دارد.

Untitled-1

نمونه ای از نقشه های نشنال جئوگرافیک برای معرفی جاذبه های ژئوتوریستی

اما در کنار هویت جغرافیایی، لندفرمها، اشکال زمین شناسی و پدیده های زمین شناختی خود دارای اهمیتی دوچندان گردیده و مرکز توجه زمین گردشگران قرار گرفتند. نتیجه چنین توجهی در کشورهایی مانند استرالیا، چین، انگلستان و ..موجب تمرکز بیشتر این نوع گردشگری بر جاذبه های زمین شناسی و جنبه های علمی رخدادهای علوم زمین (” گردشگری در چشم اندازهای زمین شناختی ” ) و تاسیس ژئوپارک ها به عنوان موزه های علوم زمین گردیدند.

در این میان ژئو پارک ها خود مجموعه ای از ژئوسایت های مختلف و بر آمده از اجتماعات محلی تعریف شدند که در آنها میراث زمین شناختی ناحیه، با مدیریتی دقیق و دائمی حفظ و نگهداری می شوند. این ابتکار جدید که قرار است تاریخ ۴ بیلیون ساله زمین شناسی ما را برای آیندگان آماده استفاده کند، روشی عالی برای جلب توجه جامعه بین الملل به پایگاههای مهم زمین شناسی دنیا است.

با چنین مقدمه ای می توان به راحتی به ارزش ژئوسایت ها یا زمین گردشگاه ها به عنوان پایه ای ترین هسته زمین گردشگری و ژئوتوریسم پی برد. در واقع مکانی که دارای یک پدیده کمیاب و ارزشمند زمین شناختی یا زمین ریخت شناختی است را ژئوسایت یا زمین گردشگاه می نامند. این نقاط باید ارزش های زیبایی شناسی و علمی داشته و امکان بازدید از آن برای همگان فراهم باشد. بر اساس ( Cowie & Wimbledon (1994 “زمین گردشگاه ها مکان هایی با نمونه های شاخص از تاریخ و فرآیندهای برجسته زمین شناختی است که در توسعه اشکال زمین موثر بوده اند و از نظر زمین شناسی ارزش جهانی دارند”

Untitled-1نقل از کتاب ژئوتوریسم، تالیف راس دالینگ و دیوید نیوسام

همزمان یونسکو، سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد،شبکه بین المللی ژئوپارک ها را جهت توسعه قلمروهایی که در برگیرنده اثرات راهبرد های علوم زمین و دانش زمین شناسی برای توسعه پایدار  منطقه ای است، در سراسر جهان ایجاد کرده است. این نهاد توجه ویژه ای به مسئله محافظت و توسعه میراث زمین شناسی از طریق ژئوپارک ها دارد، زیرا ژئوپارک ابزاری مناسب جهت آموزش گسترده با “روشی ساده” در مورد محیط زیست و علوم زمین است و علاوه بر آن، ثبت تاریخچه زمین به دلایل زیبایی شناختی، فرهنگی، علمی، اهمیت و پتانسیل آن برای تولید از طریق توسعه اقتصادی پایدار، ضروری است.

geopark

صفحه شبکه جهانی ژئوپارک ها در یونسکو

در ایران از سال ۱۳۸۲ سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی به همکاری پایگاه ملی داده های علوم زمین کشور برنامه گسترده ای را برای شناسایی و معرفی پدیده ها و عوارض زمین شناختی کشور آغاز نمودند. کوشش های این دو مجموعه منجر به ثبت اولین ژئوپارک ایران به نام “ژئوپارک قشم” در فهرست ژئوپارک های جهانی یونسکو و تهیه اطلس ژئوتوریسم قشم گردید. ژئوپارک قشم درغرب جزیره قشم قرار دارد و در حقیقت محدوده‌ای طولی است که شرق آن به روستای طبل صلخ، غرب آن به روستای گوریکانی، از شمال به ساحل شمالی و از جنوب به ساحل جنوبی منتهی می‌شود. این ژئوپارک دارای هفت سایت اصلی تنگه چاه کوه، دره ستاره افتاده، دره تندیس‌ها، دره شور، نمکدان، دولاب وکورکوراکوه است.

Untitled-1

نقشه زمین گردشگاه های ژئوپارک قشم

اگر چه جزیره قشم، ‌اولین ژئوپارک تائید شده توسط یونسکو در ایران است؛ اما کشور ما  همانگونه که از نظر تنوع زیستی و اقلیمی کشوری متنوع است از نظر گوناگونی پدیده های زمین شناختی (ژئودایورسیتی) نیز در جهان کم نظیر و چشمگیر است و کم و بیش می توان گفت که از هر گونه پدیده وابسته به دانش زمین شناسی، نمونه ای در ایران به چشم می خورد. ” بهشت زمین شناسان” و “موزه یک و نیم میلیون کیلومتری ” از لقب هایی است که برخی کارشناسان در مورد ایران بکار می برند. پدیده هایی مانند چشمه زیبای باداب سورت، دشت لوت، منطقه ارس، جزیره هرمز و … نمونه های اندکی از این طبیعت بی‌نظیر است که می‌تواند زمین گردشگاه ها و ژئوپارک های بسیار بیشتری را در لیست یونسکو به خود اختصاص دهد.

ZG-Hormoz-15

ساحل زیبای جزیره هرمز

امروزه در بیشتر کشورهای دنیا ، ژئوتوریسم ، واژه ای شناخته شده است. گردشگران داخلی و خارجی از پدیده های منحصر به فرد و دیدنی های مربوط به علوم زمین دیدن می‌کنند و لحظات شاد و مفرحی را در کنار خانواده و دوستان سپری می‌نمایند. به خصوص کودکان و نوجوانان از این نوع گردشها لذت فراوان برده و درسهای بسیار می آموزند. آنچه تا کنون از گردشگری در ذهن ما خطور می کرد ، دیدن بناهای تاریخی و آثار باستانی است که تنها بخش کوچکی از گردشگری به شمار می‌آید، ولی آیا میدانید که دیدنی های زمین شناسی هم یکی از جذاب ترین زمینه های گردشگری و جذب گردشگر است ؟

چنین گشت هایی هم برای افراد محلی و هم برای بازدیدکنندگان ، منافع مشترک دارد: اقتصادهای کوچک محلی فعال شده و از سوی دیگر بازدیدکنندگان با مجموعه ای از فرهنگ و آداب و سنن متفاوت آشنا می شوند. در این رابطه، امتیازات دیگری را هم می توان برشمرد که حفاظت از منابع طبیعی یکی از آنها است . پاکیزه نگهداشتن طبیعت و حفظ آن به همان شکلی که به دست ما رسیده ، بسیار حائز اهمیت است . متاسفانه گاه به گاه ملاحظه میشود به دلایل فقرفرهنگی و نا آشنایی با استانداردهای اخلاق و رفتار گردشگری، بازدید کنندگان ، ناخواسته یا ندانسته، به تخریب طبیعت و آثار منحصربه فرد آن می پردازندو با نوشتن یادگاری یا ریختن زباله ، محل را به صورتی غیر قابل استفاده در می آورند. از طرفی توسعه بی برنامه و بی رویه شهری و امکانات رفاهی نظیر جاده ها ، رستورانها و نیزعدم توجه به ظرفیت پذیرش یک محل از جذابیت های آن به‌شدت می‌کاهد و سود کوتاه مدت، جایگزین برنامه ای اصولی در دراز  مدت می‌شود.

ژئوتوریسم مورد علاقه قشر وسیعی از گردشگران است؛ هم آنهایی که دانشی از علوم زمین دارند و هم گردشگران عادی که به علوم زمین شناسی علاقمند هستند. علاقمندان به این رشته، ژئوپارک ها و پدیده های زمین شناسی را برای ماجراجویی های خود انتخاب می کنند.

پدیده های طبیعی مانند لندفرمها، رخنمون ها و اشکال زمین که در نتیجه فرسایش، فعالیت های آتشفشانی، چین خوردگی ها و گسلها، تپه های مرجانی و فرایندهای کوه زایی به وجود آمده اند، مورد علاقه ژئوتوریست ها هستند. اشکال مختلف زمین شناسی در نتیجه تغییرات اقلیمی و فعالیت های زمین، چشم اندازهای بی نظیری را به وجود می آورد.

مبانی ژئوتوریسم بسیار شبیه به مبانی “اکوتوریسم” است، تنها تفاوت در نوع و ماهیت مکان و منطقه ای است که مورد بازدید قرار می گیرد. ژئوتوریسم درست همانند همتای خود “اکوتورسم” بر توسعه پایدار تاکید دارد و بهبود وضعیت اقتصادی، طبیعی و فرهنگی را با استفاده صحیح از منابع موجود و در نظر گرفتن منافع نسل های بعدی، به دنبال دارد.  گردشگران در ژئوتوریسم، پدیده های زمین شناسی را مورد بازدید قرار می دهند، هویت جوامع بومی را در نظر می گیرند و با حفظ منابع برای نسل های بعد، از تجربه سفر خود لذت می برند.

منابع

“ژئوتوریسم چیست” سایت : https://blog.eravel.com/

وب سایت رسمی ژئوپارک قشم : http://qeshmgeopark.ir

“درآمدی بر ژئودایورسیتی، به عنوان پایه ای برای توسعه ژئوتوریسم”، عبدالله یزدی

کلمات کلیدی: اکوتوریسم , ایران , توریسم , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , گردشگری , ژئوپارک , ژئوتوریست , توسعه پایدار , ژئوسایت , مسافرت مسئولانه , میراث زمین شناختی , زمین گشت

کوه های مریخی چابهار

در جنوب ایران و در راستای خط ساحلی در مسیر جاده ی بندر چابهار به گواتر ارتفاعاتی نه چندان بلند خودنمایی می کنند که به خاطر ظاهرشان به “کوه های مریخی” معروف شده اند. کوههای مریخی چابهار به عنوان یکی از عجیب ترین عارضه های طبیعی ایران و از زیباترین قطبهای طبیعت گردی محسوب می شود.

حدود ۴۰ تا ۵۰ کیلومتر پس از چابهار به سمت بندرگواتر، کوه‌ هایی در سمت چپ جاده نمایان می‌ شود که به کوه‌ های مینیاتوری یا مریخی معروفند. وجود این کوه‌ ها با توجه به منظره کاملا متفاوتی که در سمت راست جاده و رو به‌ سوی دریا وجود دارد، باعث می‌ شود تا یکی از زیباترین جاده‌ ها و مناظر طبیعی استان سیستان و بلوچستان به‌ وجود آید که به دلیل عدم معرفی، کمتر مورد بازدید قرار گرفته‌ اند. کوه‌ های مریخی مناظری از کوه‌ های دیگر کرات را برای انسان تداعی می‌ کنند و جنس رسوبی آنها و همچنین فرسایش خاص کوه‌ ها موجب ایجاد شیارها و تراش‌ های زیبایی شده است که گویی نقاشی ماهر آنها را به تصویر کشیده است.این کوه ها براثر فرسایش سریع به وسیله باد و باران به این شکل در آمده است و یکی از پدیده های جذاب و کم نظیر زمین شناسی به شمار می آید.

ZG-MarsMountain-01

این کوه های مخروطی شکل در یک سو و «تالاب صورتی» و ماسه های سرخ رنگ با درختچه های بیابانی در سوی دیگر، سبب شده اند تا جاده چابهار- بندر گواتر یکی از زیباترین جاده های استان سیستان و بلوچستان قلمداد شود. وجود پرندگانی هم چون فلامینگو، عقاب دشتی، حواصیل و تیهو، زیبایی این منطقه را دو چندان کرده است. جایی که دشت میان جاده آبگیر می شود، تالاب هایی را پدید می آورد که در سمت دریا صورتی رنگ می شود و منظره زیبایی را می آفریند. این رنگ بندی طبیعی عکاسان زیادی را برای بهره بردن از جاذبه طبیعی به سوی خود جذب می کند.
این کوه ها در ادامه کوه های زاگرس کشیده شده است اما از نظر تکتونیکی به ایالت ساختاری – رسوبی مکران تعلق دارند و گسله میناب مرز این ایالت با زاگرس به حساب می آید. این ارتفاعات در ادامه به پاکستان می رسد. به غیر از زیبایی منحصر به فرد این کوه ها، از فضای باز و افق دید مناسب این منطقه می توان برای رصد فضای لایتناهی و نجوم هم استفاده کرد. در میان دره ها و اطراف این کوه ها فسیل انواع صدف ها و آبزیان از جمله نهنگ یافت می شود. این منظره زیبا با چشم اندازهای طبیعی کم نظیر مانند تالاب لیپار با انواع پرندگان، سواحل ماسه ای و صخره ای دریای عمان با امواج خروشان برای گردشگران و طبیعت گران آغوش گشوده است.

merikhi mount - FARSHID.GH

رنگ تقریبا سفید کوه (چیزی میان طوسی و سفید) با واریزه‌ های بسیار در پای ‌آن، وجود گرما و حرارت و شرجی هوا و رطوبت نسبتا بالا و سوی دیگر آن دریا که به‌این منظره آغوش گشوده است، مناظری رویایی و تخیلی را در ذهن بیننده پدید می‌ آورد. همین منظره منحصر به‌ فرد که جاده چابهار ـ گواتر آن را به دو نیم تقسیم کرده، باعث شده تا این جاده به یکی از زیباترین جاده‌های ایران تبدیل شود. یک‌سو کوه‌ های مخروطی مریخی با آن رنگ خاکستری خیال‌ انگیز و سوی دیگر دریای سبز و ماسه‌ های اندکی سرخ با درختچه‌ های بیابانی در کرانه آن.

دشت که در میان جاده آبگیر می‌ شود، تالاب‌ هایی را پدپد می‌ آورد، که در سوی دریا صورتی است و در سوی کوه خاکستری مایل به سفید. جایی که به آن تالاب صورتی می‌ گویند. این جاده که با سراشیبی‌ ها و سربالایی‌ های بسیار، نمایان شدن گاه‌ به‌ گاه دریا در سمت چپ و نظاره منظره از ارتفاع، از جاذبه‌ های خاص گردشگری در استان سیستان و بلوچستان است.

رشته کوههای مریخی که فقط در مناطق جنوبی استان سیستان و بلوچستان واقع شده است، توانسته ترسیم‌ گر یک جاذبه طبیعی زیبا باشد. برخی مواقع ارتفاع آنها تا پنج متر می‌رسد و در دیگر نقاط این بیابان‌ ها بعضا بلندی آنها تا ۱۰۰ متر و حتی بیشتر هم دیده می‌ شود. جنس این پدیده از مقاومت خاصی برخوردار است، به‌ طوریکه بالا رفتن از آن به مثال بالا رفتن از صخره است.

ZG-MarsMountain-02

شکل‌ های نامانوس این پدیده‌ ها، ناشی از فرسایش سریع در برابر باد و باران است که بر خلاف فرسایش‌ های آرام و طبیعی، مهلتی برای رویش گیاهان باقی نمی‌گذارد و سرزمین را دندانه دندانه و پر از لبه‌ ها و چاک‌ ها نشان می‌ دهد. همچنین، مقاومت نایکسان لایه‌ های زمین، در این منطقه‌ ها گاه سبب شکل‌ گیری ستون‌ هایی با کلاهک‌ هایی بر سر یا کوه‌ هایی که گویی با چاقو سر آنها را بریده‌ اند، می‌ شود. این کوه‌ های چاک چاک که شکل‌ های نامانوس دارند و فاقد پوشش گیاهی هستند و به خاطر غیرعادی بودنشان، در سالهای اخیر و در میان گردشگران، به کوههای مریخی شهرت یافته‌ اند، نمونه‌ های بدبوم (بدلند) هستند که پدیده بوم‌شناختی ویژه‌ ای است.
با رسیدن به دهکده صیادی “تیس” منظره کوه‌ های مریخی در کنار جاده به پایان می‌ رسد. قدمت این روستا به ۲۵۰۰ سال قبل می‌ رسد و در کتاب فتوحات اسکندر مقدونی بعنوان تیز مشهور بوده و به مرور زمان به تیس تبدیل شده است. تیس بندر تجاری فعالی بوده است که بوسیله مغول‌ ها ویران شده است.

Mountains of Mars-balouchestan - negar najafian

اما از نظر زمین شناسی این کوه ها چگونه اند و کی شکل گرفته اند؟

این واحد رسوبی که ارتفاعات معروف به مریخی را در منطقه شکل داده اند شامل مجموعه ای از مارن ژیپس دار به رنگ سبز تیره همراه با میانلایه هایی از ماسه سنگ می باشند که در آن ها گرهک ها و عدسی هایی از سیلستون آهکی نیز وجود دارد. این گرهک ها پس از فرسایش مارن ها به جا مانده و مناظری گنبدی شکل را ایجاد می کنند. مرز این واحد با واحد کنگلومرایی زیرین خود تدریجی است ولی به صورت دگر شیب با واحد بالایی پوشیده می شود. برآورد ستبرای این واحد به لحاظ چین خوردگی های پیاپی دشوار است ولی ستبرای میانگین آن ۳ تا ۴ کیلومتر تخمین زده شده است.

ZG-MarsMountain-map

پوسته های فراوانی از صدف نرم تنان به ویژه صدف خای بزرگ اوسترا در این واحد دیده می شود. نوع رسوبات و وجود صدف ها محیط رسوبگذاری را، منطقه کم عمق دریا (نزدیک ساحل) معرفی می کند. ریز سنگواره های مطالعه شده از بخش زیرین این واحد سن آن را میوسن میانی – پسین بدست داده اند و نمونه های بخش فوقانی مربوط به میوسن پسین – پلیوسن پیشین یعنی حدود ۵ میلیون سال قبل می باشند (نقشه زمین شناسی چابهار).

کلمات کلیدی: ایران , بدلند , بندر چابهار , جنوب ایران , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوپارک , ژئوتوریسم , سیستان و بلوچستان , کوه های مریخی , مارن و ماسه سنگ , مکران

ژئوپارک ارس

ژئوپارک ارس (ارسباران) در شمال باختر ایران و در استان آذربایجان شرقی واقع شده است. این ژئوپارک شامل پنج ژئوسایت کوه علی‌باشى، کوه کیامکى، کوه گئچى قالاسى، آبشار ماهاران و آبشار آسیاب خرابه است که هر کدام نمونه‌هاى زمین‌شناسى کم‌نظیرى دارند. ژئوپارک ملی جلفا و ژئوپارک جهانی ارس در شمال استان آذربایجان شرقی درمنطقه جلفا، دومین محدوده پیشنهادی رسمی کشور به سازمان یونسکو است که شناسایی و پیشنهاد اولیه آنها توسط بهرام نکوئی صدری در سال ۱۳۸۷ انجام شده‌است.

مناطق دیدنی این ژئوپارک شامل ژئوسایت های زمین شناسی، مناطق فسیلی، چشمه های معدنی، آبشارهای مختلف و مقاطع متفاوت زمین شناسی در مناطق پارک کوهستان، چشمه تراورتن ساز کوه گچی قالاسی، آبشار آسیاب خرابه، آبشار ماهاران و کوه کیامکی است.

۱- آبشار آسیاب خرابه

این آبشار در ۲۷ کیلومتری هادی شهر در شهرستان جلفا قرار دارد. آب آن بعد از آنکه به شکل آبشار سرازیر شد، به صورت یک رشته جویبار به هم پیوسته به سمت دره جریان پیدا می کند. در محل ریزش آب در تمام سطوح دیواره آبشار ، گیاهان آبزی و کنارآبزی نظیر خزه ، پرسیاوش و بولاغ اوتی روییده است که بر زیبایی آن افزوده است. تمام سنگ های بالای آسیاب خرابه آهکی است و بوسیله رسوب گذاری آب شکل گرفته اند. و رسوبات اطراف این منطقه شامل رسوبات فلیش کرتاسه به ضخامت (۳۰ متر) در غرب روستاى سیه رود ، مرکب از کنگلومرا، ماسه‌سنگ، سیلت‌سنگ و گل‌سنگ یا مارن است.

۲- کوه کیامکی

بلندترین کوه منطقه‌ جلفا به ارتفاع ۳۳۴۷ متر به نام کیامکی در شمال غرب استان قرار گرفته که منطقه حفاظت شده و پناهگاه حیات وحش است. از مهمترین زیستگاه‌های پناهگاه حیات وحش کیامکی می‌توان به مناطق ییلاقی جنوب آن اشاره کرد که در برگیرنده ارتفاعات مهمی بوده و زیستگاه حیوانات وحشی می باشد این ارتفاعات در اثرفعالیت تکتونیکی شدید ترشیاری که اواسط ائوسن آغاز می شود و همراه با نفوذ ولکانیکهای داسیتی الیگوسن بوده،  بوجود آمده است.

۳– کوه علی باشی

این ارتفاعات در باختر شهرستان جلفا واقع شده و شامل مناظری طبیعی هستند، در مسیر کلیسای تاریخی سنت استپانوس( جاده مرزی جلفا- سد ارس) بطور عمده سنگهای پرمین و تریاس رخنمون داشته و فعالیت های تکتونیکی حادث شده در این واحدها منشا شکل گیری کوه ها و دره ها و بصورت کلی شکل گیری سیمای امروزی این مسیر شده است. بطورکلی شامل سنگ آهک به رنگ خاکستری تیره و سنگ آهک مارنی برنگ قرمز و همچنین شیل در بخش بالایی و دارای فسیلهای به سن پرمو-تریاس می باشد و یکی از کامل‎ترین بُرش‎های پرمین ایران در منطقه مرزی جلفا مطالعه شده است. کوه علی باشی در حال حاضر تنها نقطه ای از ایران است که توالی رسوبات پرمین و تریاس به صورت پیوسته به یکدیگر می رسند. این منطقه همواره به دلیل پیوستگی چینه شناسی مرز پرمین و تریاس مورد توجه زمین شناسان بوده است. همچنین ضخامت زیاد نهشته های پرمین و تریاس در این منطقه مطالعه این نهشته ها را برای زمین شناسان جذاب نموده است.

۴- آبشار ماهاران

ماهاران‌ یکی‌ از زیباترین‌ مناطق‌ دیدنی‌ این‌ منطقه‌ می‌باشد،که‌ در کنار روستای‌ قشلاق‌ و در ۱۷کیلومتری‌ هادیشهر قرار گرفته‌ است. چشمه‌ آبی‌ زلال‌ از آن‌ محل‌ جاری ‌است‌ که‌ در حول‌ و حوش‌ آن‌ منظره‌هــای‌ سرسبزی‌ وجود دارد، آب‌ چشمه‌ های این‌ منطقه‌ بدون‌ املاح‌ و آهک بوده‌ و از بهترین‌ آبهای منطقه‌ می‌باشد. منطقه در اثر فعالیت تکتونیکی شدید ترشیاری که اواسط ائوسن آغاز می شود تحت تاًثیر قرار گرفته ‌ و در اواخر الیگوسن گدازه های ولکانیکهای داسیتی فوران یافته و کوه قشلاق بوجود آمده است. نفوذ این گنبدهای نفوذی و جریان گدازه های ولکانیکی مربوط به آن باعث خرد شدن و پوشیده شدن سنگهای قدیمی تر شده است.

۵- کوه گئچی قالاسی

تنها کوه‌ منفرد شهرستان‌ جلفا می‌باشد که‌ به‌ ارتفاع‌ ۲۰۵۰ متری‌ در ۵۰۰ متری‌ جنوب‌ شرقی‌شهر جلفا واقع‌ شده‌ است‌ در بعضی از  قسمتهای این منطقه سنگهای دگرگونی دیده می شود که در اثر نوعی از دگرگونی بنام دگرگونی همبری در حدود ۳۸ میلیون سال قبل بوجود آمده است. جنس این کوه شامل مارن قرمز، ماسه سنگ و توف به سن ائوسن و همچنین ماسه سنگ، سنگ آهک ماسه ای با میانلایه هایی از آهک ماسه ای دارای فسیل نومولیت به سن پالئوسن می باشد.

کوه آتشفشانی گئچی قالاسی در اواخر الیگوسن (۳۸ میلیون سال پیش) فوران کرده است. در دامنه ی این کوه رگه های زیبایی از سنگ معدن مرمر سبز بوجود آمده است. فوران گدازه های این آتشفشان سنگهای آهکی اطراف این کوه را پخته و در طی زمان بلورهای درشتی از کلسیت (CaCo3) را بنام اونیکس (Onyx) ایجاد کرده است. در اصطلاح زمین شناسی به چنین حالتی دگرگونی مجاورتی (Contact Metamorphism) می گویند. در محل این معدن آب ترش و سرد و گازداری از اعماق زمین خارج می شود که در مسیر جاری شدن خود لایه های زیبایی از رسوبات آهندار قرمز و لیموئی را ایجاد نموده است. چشمه های تراورتن ساز در این منطقه باعث ایجاد ذخایر مناسبی از سنگ تراورتن شده اند.

منبع: دفتر ژئوپارک ارس

دشت لوت

دشت لوت در جنوب باختری ایران با تنوع اشکال زمین شناسی و ویژگی های منحصر به فرد از جمله کلوت ها، نبکا های مرتفع ، تپه های ماسه ای ، دهانه های آتشفشانی، زمین های نقش بسته، چشمه های آب گرم و رودخانه شور که از میان دشت عبور می کند از مناطق دیدنی برای زمین گردشگران است.

این دشت در جنوب شرق ایران با مساحتی بیش از ۴۰ هزار کیلومتر مربع در بین بخشی‌هایی از استان‌های کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی قرار دارد و بیست و پنجمین بیابان بزرگ جهان به ‌شمار می‌رود. دشت لوت از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده است. طول آن حدود ۳۲۰ کیلومتر و عرض آن حدود ۱۶۰ کیلومتر می‌باشد.

 

دشت لوت

کلمه “لوت” به معنی برهنه و فاقد هرچیز است. در نوشته‌های جغرافیایی از واحد لوت گاهی به‌نام «چاله لوت» و گاهی «دشت لوت» و در نزد عوام نیز به‌ دلیل برخی مشابهت‌ها با دشت کویر، اغلب به‌ نام کویر لوت نام برده می‌شود که صحیح نیست. زیرا دشت لوت یک بیابان است، در حالی که کویر بخش کوچکی از مساحت دشت لوت را تشکیل می‌دهد. بیابان واژه‌ای اکولوژیکی و اقلیمی است که پوشش گیاهی، حیات و میزان بارندگی در آن کم است ولی کویر یا نمک‌زار به پست‌ترین نقاط داخلی مناطق بیابانی و جایی که میزان نمک در آن بسیار زیاد گفته می‌شود.

دشت لوت از جمله مناطق فراگرم و خشک جهان است. دانشمندان علت گرمای بالای آن را رنگ تیره و خشکی سطح آن دانسته‌اند که موجب جذب گرمای خورشید می‌شود. هسته آن در سال‌های ۲۰۰۴، تا ۲۰۰۹ به جز یک سال، گرم‌ترین نقطه سطح کره زمین شناخته شده است که بیشترین آن در سال ۲۰۰۵ با دمای بیش از ۷۰ درجه سانتی‌گراد ثبت شده است.

 

lut4

دشت لوت به ‌صورت بیابان وسیع ماسه‌ای و ریگی است. در دشت لوت چاله‌ها یا حوضه‌های محلی متعددی وجود دارد که هرکدام دسته‌ای از روان‌آب‌های سطحی اطراف را دریافت می‌کنند. در دشت لوت پهنه‌های کویری عمدتاً در داخل یا حاشیه این حوضه‌ها و یا در قسمتی از مسیر جریان‌های فصلی و موقتی پدید آمدند. به ‌طور کلی وسعت کویر در دشت لوت نسبت به زمین‌های ماسه‌ای و ریگی چندان زیاد نیست و یا به عبارتی از چنان اهمیتی برخوردار نیست که بتواند بر چشم‌انداز طبیعی آن تاثیر بگذارد. از این نظر دشت لوت درست در مقابل دشت کویر قرار دارد که بیشتر وسعت آن را کویر پوشش داده است.

بیابان لوت دارای ۴۰ مخروط آتشفشان کواترنر است و از بزرگ‌ترین شهرهای کلوخی جهان و ازمرتفع‌ترین هرم‌های ماسه‌ای دنیا است که مرتفع‌ترین هرم‌های شناخته شده دنیا حداکثر ۳۰۰ متر ارتفاع دارند اما در لوت ارتفاع برخی هرم‌ها گاه به ۴۸۰ متر می‌رسد. همچنین مرتفع‌ترین ربدوها مشابه نبکاها با ابعاد بزرگ‌تر و اشکال پیچیده‌تر در لوت غربی هستند و هامادا  دشت‌هایی از ریگ، شن و پوشیده از خاک‌های ریگی فاقد گیاه است.

 

lut2

بیابان لوت دارای پهنه‌های وسیع ماسه و ریگ است که با طیف رنگی قهوه‌ای روشن، خاکستری و سیاه از گدار باروت که به علت رنگ سیاه و باروتی خاک به این نام خوانده می‌شود پوشیده شده است. همچنین دارای دشت‌هایی از گدازه‌های بازالتی چاله چاله نظیر گندم بریان و پهنه‌های شنی مواج بزرگ‌ترین تپه‌های شنی پوشیده از گیاه است این تپه‌های شنی که نبکا نام دارند یکی از شگفتی‌های همزیستی خاک و آب و گیاه است و به گلدان بیابان نام گرفتند. همچنین می‌توان به کویر پاشتری اشاره کرد که سطح این نوع زمین‌ها اینطور به‌ نظر می‌رسد که پس از بارندگی زیاد خیس شده و تعدادی شتر روی آن راه رفته‌اند.

دشت لوت به سه واحد جغرافیایی تقسیم شده‌است:

۱لوت شمالی از عناصر ریگ، شن و ماسه تشکیل شده‌است و حد جنوبی آن را بریدگیهای نا منظم مشرف به چاله «رود شور بیرجند» تشکیل می‌دهد. ناهمواری‌های ماسه‌ای به شکل سفره‌های ماسه‌ای در آن وجود دارد.

۲لوت مرکزی شگفت انگیزترین قسمت دشت لوت است. در قسمت‌های شرقی لوت مرکزی تپه‌ها و توده‌های عظیم و به هم پیوسته ماسه‌ای قرار گرفته و سطح قابل توجهی از لوت را به عرض متوسط ۵۲ کیلومتر و طول متوسط ۱۶۲ کیلومتر در لوت پوشانده‌است. بخشی از ناهمواری‌های لوت مرکزی دارای پوشش گیاهی بوده و بخش غربی آن فاقد پوشش گیاهی است.

از نظر زمین‌ریخت‌شناسی لوت مرکزی به سه منطقه اصلی (از غرب به شرق) تقسیم شده‌است:

الف: دشت سر (Pediment)

به عرض ۵ تا ۱۰ کیلومتر به صورت نواری سطح آن از ماسه و لای (silt) و نمک پوشیده شده است.

ب: کلوت‌ها

خندق‌های بسیار عظیم که حاصل فرسایش آبی و بادی است به عنوان پدیده‌ای بی نظیر در دنیا شناخته شده‌ است.

رود شور در مرطوب کردن دیواره این کلوت‌ها اثر کافی داشته و فرسایش‌های آنها را تسهیل کرده‌است.

منطقه کلوت‌های در ۴۳ کیلومتری شهداد (۲۴ کیلومتری ده سیف) قرار دارد و در مساحتی به عرض متوسط ۸۰ کیلومتر و طول متوسط ۱۴۵ کیلومتر را تشکیل داده‌اند.

مهم‌ترین بادی که دیواره‌های کلوت‌ها را فرسایش می‌دهد بادهای ۱۲۰ روزه سیستان است.

در فاصله کلوت‌ها زمین پوشیده از ماسه بادی است و در نقاطی که ماسه بادی نیست زمین از نوع رس لائی و رس است.

ج:تپه‌های ماسه‌ای

در شرق لوت مرکزی منطقه‌ای به عرض ۵۰ کیلومتر و طول ۱۰۰ کیلومتر متر را تشکیل می‌دهند. ارتفاع این تپه‌های ماسه‌ای تا ۵۰۰ متر هم می‌رسد. نا همواری‌های ماسه‌ای به اشکال برخان (Barkhan) هرم‌های ماسه‌ای سیف (sif) و تپه‌های طولی دیده می‌شود.

۳لوت جنوبی (لوت زنگی) غنی‌ترین قسمت چاله لوت از نظر پوشش گیاهی است.