نوشته‌ها

گنبد نمکی خواجه

گنبد نمکی خواجه در استان آذربایجان شرقی، در جنوب غربی بخش خواجه و شمال خاوری شهر تبریز واقع شده است که یکی از بخش های تابعه شهرستان هریس می باشد.
این پدیده زمین شناسی به دلیل داشتن رنگ های زیبا و متنوع از رسوبات که حاوی طبقات نمکی به رنگ قرمز، ارغوانی، عسلی و خاکستری است دارای ارزش ژئوتوریسمی می باشد. منطقه مورد مطالعه به علت برونزد واحدهای سنگی میوسن (سازند قرمزفوقانی) که فرسایش بسیار زیادی دارند سیمای تپه ماهوری و توپوگرافی نسبتا همواری دارد و عمدتا از نمک با میان لایه های مارن وتناوبی از ژیپس و مارن که روباره گنبد نمکی را تشکیل می دهند. از جمله رخنمون های زیبا و تماشایی که در نتیجه فعالیت گنبد نمکی حاصل شده است می توان به انواع گسل ها و چین ها اشاره کرد. در این مقاله گنبد نمکی خواجه به همراه ساختارهای متنوع موجود از منظر ژئوتوریسم مورد مطالعه قرار گرفته است.

این گنبد نمکی جوان بوده و امروزه نیز در حال صعود است و مدل سازی تحلیلی عمر آن را ۳۱۰۰۰ سال به دست داده است که این سن با آثار نئوتکتونیکی محدوده گنبد نمکی نیز سازگاری دارد.
این گنبد نمکی از لحاظ میزان خلوص، دارای درصد NaCl بالا بوده و فاقد ناخالصی‌های KCl و MgCl2 است. در اثر صعود این گنبد نمکی ساختارهای بسیار متنوعی همچون گسل‌های معکوس حاشیه‌ای، گسل‌های نرمال شعاعی، چین‌ها و کارست توسعه یافته‌اند.
در بخش‌ شمالی گسل تبریز زنجیره‌ای از ساختارهای حوضه و گنبد وجود دارد که همگی دارای کشیدگی با روند شمال باختری – جنوب خاوری هستند. گنبد نمکی خواجه نیز در حاشیه جنوبی یکی از همین حوضه‌ها تشکیل شده است.
عوامل مختلفی در صعود این گنبد مؤثر بوده‌اند که از مهم‌ترین آنها رژیم تکتونیکی فشاری حاکم بر منطقه است که منجر به تشکیل این حوضه‌ها شده و در ضمن آن در محل تقاطع شاخه فرعی گسل تبریز و شاخه فرعی (شمال باختری- جنوب خاوری) گسل نهند پهنه ضعیف و مناسبی برای صعود و تشکیل گنبد نمکی خواجه فراهم کرده است. عوامل دیگری همچون نیروی شناوری، تداوم تنش‌های فشارشی و بارگذاری تفاضلی نیز عامل تداوم صعود گنبد نمکی بوده‌اند.

گنبد نمکی خواجه در جنوب غرب بخش خواجه درون مارنهای میوسن میانی قرار گرفته که در آن معدن فعال روبازی وجود دارد . بهره برداری از این معدن توسط بخش خصوصی صورت گرفته و نمک آن مورد مصرف مردم یا کارخانجات آذربایجان خاوری و باختری قرار میگیرد . دسترسی به این گنبد نمکی از طریق جاده ارتباطی تبریز به اهر قبل از روستای خواجه امکانپذیر است.

در تصویر گنبد نمکی خواجه دیده می شود و شورابه ای روان از دل این گنبد روان است. نمک رسوب کرده در اطراف شورابه و میانلایه های مارن و تناوبی از ژیپس و مارن واحدهای سنگی میوسن (سازند قرمز فوقانی) نیز در تصویر دیده می شوند.

 برای مشاهده تصویر بر روی نقشه اینجا کلیک کنید

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , گنبد نمکی خواجه , استان آذربایجان شرقی , هریس , نمک , مارن میوسن , سازند قرمز بالایی
منابع:
بررسی ساختاری گنبد نمکی خواجه در شمال خاور تبریز با هدف ارزیابی امکان‌پذیری ذخیره‌سازی گازو مدل‌سازی تحلیلی دیاپیریسم
سایت گردشگرها

اثر هنری جنوب میانه، تلفیق رسوبگذاری و تکتونیک

سازند گچساران

سازند گچساران مجموعه ای از رسوبات تبخیری شامل سنگ نمک، انیدریت، مارن های رنگارنگ، سنگ آهک و مقداری شیل بیتومین دار است که بدون نظم چینه ای بر روی هم قرار گرفته اند. در واقع همزمان با کوهزایی آلپ و پسروی دریا به سمت جنوب باختر دریایی کم عمق و ساحلی گرم میزبان بخش های عمده ای از زاگرس کنونی بوده است. در نتیجه از میوسن پیشین تا پلیوسن چرخه ای از رسوبات تبخیری گچساران تا کنگلومرای بختیاری که نشانه ی پسروی دریا از مناطق گسترده ای از زاگرس است در این منطقه نهشته شده که در لرستان و سکوی فارس ستبرای آنها به ۳۰۰۰ متر و در فروافتادگی دزفول و بندرعباس به ۶۰۰۰ متر می رسد.

 

 

سازند گچساران که در محدوده ی وسیعی از زاگرس گسترده شده، به عنوان سنگ پوش میدان نفتی آسماری از لرستان تا حوضه خلیج فارس گسترده شده است. مرز پایینی این سازند با سازند آسماری در حوالی جزیره قشم به سن الیگوسن و یا ائوسن اما در نواحی شمالی میوسن پیشین است. در ناحیه فارس این سازند به سه بخش چهل، چمپه و مول تقسیم می شود اما در نواحی مجاور راندگی زاگرس به سازند رازک تبدیل می شود.

این سازند در سطح زمین برش الگوی کاملی ندارد اما در برش های تلفیقی حاصل از چاه های میدان نفتی گچساران دارای ۷ عضو و ۱۶۰۰ متر ستبراست. ضخامت و سنگ شناسی بخش های هفتگانه برش الگو و عضوهای سه گانه فارس در همه جا ثابت نیست و به همین رو در بیشتر نواحی زاگرس سازند گچساران قابل بخش بندی نیست و با نام کلی گچساران از آن یاد می شود.

 

 

سنگواره های جانوری موجود در سازند گچساران متعلق به محیط های کولابی و لب شور است. استراکود و بریوزوآ و همراه تعدادی فسیل های دیگر در تمام سازند گچساران یافت می شوند.

مرز بالایی سازند گچساران با سازند آغاجاری ناگهانی و مشخص است.

منبع: کتاب زمین شناسی ایران، دکتر علی آقانباتی

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , زمین گشت , سازند , سازند گچساران , زاگرس , میوسن , گروه فارس , گچ , نمک , انیدریت , تبخیری , مارن , سنگ آهک , سنگ پوش

شیارهای انحلالی

شیارهای انحلالی  (Solution flutes – Rillenkarren)، شیارهایی سطحی هستند که از کانالهایی کم عمق با عمق متوسط ۲۰ تا ۳۰ میلی متر و جدا از یکدیگر با زاویه های تیز و به موازات هم بر روی سطوح سنگی تشکیل می شوند. این شیارها تحت شرایط سطحی زمین و به علت انحلال در اثر آب باران و یا ذوب برف بر روی سطوح سنگی فاقد خاک و پوشش گیاهی ایجاد می شوند.

سطوحی که شیارهای انحلالی بر روی آنها تشکیل می شوند معمولاً شیب دار هستند. بیشترین میزان فرسایش در شیب ۴۵ درجه رخ می دهد و طول شیارها بسته به جنس سنگ و زاویه سطح شیبدار است و عوامل محیطی مانند زاویه شیب، ارتفاع، میانگین درجه حرارت، بارش سالیانه و… در کیفیت شکل گیری آنها نقش دارند.

شیارهای انحلالی در همه ی مناطق سردسیری و گرمسیری یافت می شوند و معمولاً در سنگ های آهکی، گچ و نمک شکل می گیرند.

در تصویر، شیارهای انحلالی ایجاد شده بر روی سطح شیبدار سنگ آهک های سازند آسماری در تاقدیس سربالش در جنوب شهر کازرون دیده می شود.

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , کارست , شیار انحلالی , ریلن کارن , سنگ آهک , گچ , نمک , آسماری , زمین گشت