نوشته‌ها

موج نماهای سازند لالون

پس از رخداد کوهزایی کاتانگایی (۷۵۰ تا ۸۰۰ میلیون سال پیش) در دوران پرکامبرین، ایران به صورت سکویی آرام در آمد که شرایط تشکیل رسوب های کم ژرفا بر روی آن فراهم شد. در نتیجه سکوی ایران در زمان پرکامبرین محل مناسبی برای انباشت رسوب های حاصل از فرسایش فرازمین های گرانیتی و سرزمین های دگرگونی حاصل از رخداد کاتانگایی بوده است.

شرایط کولابی – تبخیری پرکامبرین پسین بدون هیچگونه رویداد زمین ساختی تا کامبرین پیشین ادامه داشته و به همین رو رسوبات کامبرین آغازی در ایران بیشتر کولابی – آواری است که با انباشت رسوبات دولومیتی آغاز و با مجموعه های شیلی – ماسه سنگی سرخ رنگ ادامه می یابد. بخش بالایی نهشته های کامبرین پیشین ایران (سازند های زاگون و لالون) به رنگ سرخ ارغوانی و نشانگر محیط بسیار کم ژرفای اکسیدی است.

شواهد زمین شناختی نشان می دهد که در پایان کامبرین پیشین، پس از پسروی کامل دریا، سرزمین ایران به خشکی گسترده ای تبدیل شده و رسوبات اکسیدی تخریبی آواری در آن نهشته می شده است. ولی در کامبرین میانی – بالایی، بار دیگر شرایط دریای کم ژرفا فراهم آمده است که با نهشته شدن رسوبات دولومیتی، شیلی و سنگ آهک (سازند میلا) همراه بوده است.
سازند ماسه سنگی لالون یکی از گسترده ترین سازند های کامبرین پیشین ایران است که به تقریب در همه جا ترکیب سنگ شناسی مشابه دارد. ضخامت این سازند متغیر است و از ۴۰۰ تا ۶۰۰ متر ماسه سنگ های آرکوزی، متوسط دانه، کوارتزی، متراکم، به رنگ سرخ ارغوانی است که چینه بندی متقاطع (Cross bedding) و موج نما (Ripple mark) از شاخصه های ساختی این سازند است.
منشاء این ماسه سنگ های آرکوزی مشخص نیست اما وجود گارنت، آپاتیت،گلوکونیت و فسفات باعث شده تا این ماسه سنگ ها نتیجه ی تخریب توده های گرانیتی و سنگ های دگرگونی پرکامبرین دانسته شوند که در محیط های رودخانه ای اکسیدی انباشته شده اند.
مرز زیرین سازند لالون با سازند زاگون تدریجی است بطوری که گاهی تفکیک این دو از یکدیگر دشوار است. مرز بالایی سازند لالون در همه جا یک ایست رسوبی سراسری را نشان می دهد که به روی آن یک لایه کلیدی کوارتزیتی سفید رنگ به نام “کوارتزیت قاعده ای میلا” نامیده می شود که ردیف های پیشروند ی کامبرین میانی – بالایی (سازند میلا) است.
در تصویر نمونه ای از ماسه سنگ های قرمز ارغوانی سازند لالون مشاهده می شود که آثار موج نما (Ripple mark) بر روی آن دیده می شود. وجود موج نماها و چینه بندی های متقاطع تایید کننده محیط های ساحلی – دلتایی، رودخانه مئاندری و پلایایی سازند لالون در زمانه حدود ۴۵۰ تا ۵۰۰ میلیون سال قبل است.

 

منبع: کتاب زمین شناسی ایران، دکتر علی آقانباتی

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , ایران , البرز , سازند لالون , ماسه سنگ , موج نما , ریپل مارک , چینه بندی متقاطع , کراس بدینگ , کامبرین , پالئوزوئیک , زمین گشت

موج نما (Ripple Mark)

به طور کلی ریپل به یک پشته کوچک ماسه ای که شبیه چینی بر روی آب است و بر روی سطح طبقه بندی یک رسوب تشکیل می شود گفته می شود.

ریپل مارک‌ها یا موج نماها اشکال موجی هستند که معمولا در سطوح صاف ماسه‌ها بوجود می‌آیند. ریپل مارک در اثر فعالیت امواج آب و یا باد بوجود می‌آید و اغلب در سطح تپه‌های شنی در صحراها و یا ماسه‌های کنار دریا تشکیل می‌شوند. اندازه و دامنه و طول ریپل مارک‌ها بستگی به سرعت و شدت باد و یا امواج آب دارد.

علت ایجاد ریپل مارک‌ها اختلاف جهش دانه‌ها به هنگام عمل حمل و نقل می‌باشد، زیرا در مقابل باد، ذرات ماسه بیشتر تحت اثر قدرت باد قرار می‌گیرد و به حرکت در می‌آیند و در سطح مخالف که دارای شب بیشتری است سقوط می‌کنند.

ریپل مارک‌های نامتقارن در مقطع مانند تپه‌های شنی ، شکل نامتقارنی دارند. یعنی یک طرف آن دارای شیب کم (Luv) و طرف دیگر دارای شیب بیشتری (Lee) است. در ریپل مارک های متقارن یا ریپل های موجی نیز شیب در دو طرف ریپل به یک اندازه است و در اثر حرکت امواج تشکیل شده اند.

ریپل های جریانی ممکن است به اشکالی مختلفی مثل مستقیم، مارپیچی یا سینوسی، زنجیره ای، زبانه ای و هلالی دیده شود که همگی حاصل حرکت باد به اشکال مختلف هستند.

گاهی اوقات به دلیل شرایط رسوبی مساعد برخی از آثار ریپل مارک های کهن پس از سنگ شدن رسوبات، از میلیون ها سال پیش تاکنون باقی مانده اند. اما نمونه های امروزی این آثار رسوبی را می توان به وفور در بیابان ها بر روی تلماسه ها و در کنار دریاها بر روی سواحل شنی مشاهده نمود. در تصویر، موج نماها (ریپل مارک) بر روی تلماسه های بیابانی در اطراف میبد استان یزد دیده می شود.

کلمات کلیدی: موج نما ، ریپل مارک ، بیابان ، ساحل ، ساخت رسوبی ، زمین شناسی ، زمین گردشگری ، ژئوتوریسم ، توریسم ، طبیعت گردی ، ایرانگردی ، تلماسه ، میبد ، استان یزد ، زمین گشت