نوشته‌ها

گنبد نمکی

تعریف

گنبد نمکی یک زمین ­ساختار گنبدی شکل است که نسبت به اطراف خود از ارتفاع بیشتری برخوردار است. همانطور که از اسم این ساختار مشخص است، جزء اصلی آن را نمک تشکیل می دهد اما سایر سنگ ها و کانی ها هم در گنبدهای نمکی یافت می شوند. گنبدهای نمکی برای ژئوتوریسم، استخراج منابع معدنی و اکتشاف نفت و گاز از اهمیت زیادی برخوردار اند.

زمین ریخت شناسی

یک گنبد نمکی می تواند دایره کامل باشد و یا به صورت بیضی و یا اشکال نامتقارن در سطح زمین برونزد یابد. معمولاً بلندترین بخش یک گنبد نمکی در مرکز آن قرار دارد و دامنه ها از مرکز به سمت اطراف شیب دارند. شیب دامنه ها معمولاً تند و بیش از ۶۰ درجه است.

 

تصاویر هوایی تعدادی از گنبدهای برونزد یافته در پهنه ی ایران زمین

 

ابعاد گنبدهای نمکی بسیار متفاوت است. در سراسر دنیا گنبدهایی با قطر ۵۰۰ متر تا بیش از ۱۰ کیلومتر نیز گزارش شده است. ارتفاع گنبدهای نمکی هم بسیار متنوع است. ارتفاع کمتر از ۱۰۰۰ متر تا بیش از ۳۰۰۰ متر از سطح زمین برای گنبدهای نمکی گزارش شده است. بیشتر گنبدهای نمکی ایران کمتر از ۱۰۰۰ متر از اطراف خود بلندتر هستند.

در گنبدهای نمکی انواع ریختار فرسایشی، انحلالی و زمین ساختی دیده می شود. فروچاله ها و شیارهای انحلالی، گسله ها و درزه های تکتونیکی، آبروهای اشباع از نمک همراه با بلورهای نمکی، لایه های نمکی دگرریخت شده در اثر انحلال، لایه های چین خورده، شکسته شده و … از جمله ریختارهای قابل مشاهده در گنبدهای نمکی هستند.

 

شیارهای انحلالی بر روی سنگ نمک که در اثر بارش باران و جریان آب ایجاد شده است.

 

بلورهای زیبای نمک که از انحلال و رسوبگذاری مجدد نمک در مسیر آبراهه ها ایجاد شده است.

 

حفره های انحلالی در اثر حل شدن بخش های نمکی ایجاد شده اند.

 

گنبدهای نمکی خود جزء بدبوم ها دسته بندی می شوند و زمین های اطراف نیز که از شورابه های جاری از آنها پوشیده می شوند، تبدیل به کفه های نمکی شده و غیر قابل استفاده می گردند.

گنبد نمکی کجا شکل می گیرد؟

گنبدهای نمکی در مکان هایی شکل می گیرند که در اعماق زمین لایه های نمک وجود داشته باشد. یعنی در زمان های دور محیط گرم و تبخیری دریاهای کم عمق باعث نهشته شدن ستبرای زیادی از لایه های نمکی شده باشد. هر چند که ممکن است امروز چنین محیط و آب و هوایی در آن منطقه حاکم نباشد. مثلاً در محدوده ی زاگرس که امروز کوهستانی و مرتفع است در زمانه ی ۵۷۰ میلیون سال قبل، محیط گرم و ساحلی باعث نهشته شدن بیش از چند هزار متر نهشته های تبخیری نمک و گچ و انیدریت (سری هرمز) شده که امروزه در زیر بیش از چند هزار متر از نهشته های پس از آن مدفون هستند. ویا در محدوده کویر مرکزی ایران از سمنان تا قم در زمانه ای از ۳۸ تا ۵ میلیون سال قبل دریای گرم و کم عمقی وجود داشته که نهشته های تبخیری زیادی از نمک و گچ برجای گذاشته است.

 

مقطع تهیه شده از یک گنبد نمکی بوسیله تفسیر داده های ژئوفیزیکی

 

گنبد نمکی چگونه شکل می گیرد؟

ستبرای زیاد سنگ ها بر روی لایه های نمک انباشه شده در اعماق زمین، فشار زیادی بر این لایه ها وارد می کند. از طرف دیگر، نیروهای زمین ساختی نیز بر لایه های نمک فشار وارد می کنند و لایه های نمک را وادار به حرکت به سمت بالا و سطح زمین می کنند. نمک از محل ضعف زمین، مثل شکستگی ها و گسله ها به سمت بالا حرکت می کند و در مسیر خود، سنگ های بالایی (سنگ پوش) را شکسته، خرد کرده و با خود به بالا می آورد. این حرکت تا زمانی که نمک به سطح زمین رسیده و از این فشار همه جانبه رهایی یابد، ادامه خواهد داشت. پس لایه های نمکی از اعماق بسیار زیاد (گاهی تا ۱۰ هزار متر) خود را به سطح زمین می رسانند و مانند یک آتشفشان در سطح زمین پخش می شوند، البته با سرعتی بسیار کندتر (حدود نیم تا ۱۰ میلیمتر در سال).

 

 

چرا نمک به بالا حرکت می کند؟

وزن مخصوص نمک ۲/۶ گرم بر سانتی متر مکعب است. وقتی که سنگهای رسوبی اطراف و روی نمکها تحت فشار قرارگیرد، چگالی کلی آنها بطور قابل ملاحظه ای افزایش می یابد.اگر سنگ های رویی حداقل ۳۰۰ تا ۷۰۰ متر ضخامت داشته باشد فشار حاصل از بار سبب می شود چگالی آنها به ۲/۲ یعنی بیش از چگالی نمک برسد. در نتیجه با توجه به اینکه قابلیت فشردگی نمک بسیار ناچیز و چگالی آن از سنگ های اطراف کمتر است، برای فرار از فشار همه جانبه، حالت خمیری پیدا کرده و به سمت بالا حرکت می کند. به این حرکت دیاپیریسم (تراشکافتگی) گفته می شود.

نمک چگونه خود را به سطح می رساند؟

دانشمندان معتقد اند که  نمک در نتیجه فشار نهشته های ضخیم رویی خود که ممکن است به بیش از ده هزار متر نیز برسد، تنها در یک مرحله خمیری شکل عمل نمی نماید، بلکه لزوماً در شرایط ترمودینامیکی خاصی که حاصل عملکرد تدریجی حوزه های رسوبی فرو رفته می باشد، بصورت چند مرحله ای نمایان می شود.

بدین معنی که بلورهای اولیه نمک که در حوضه های تبخیری شکل گرفته اند، در مراحل دیاژنز (سنگ شدگی) در اثر تحت فشار طبقات رویی ابتدا بصورت خمیری شکل در می آید. در اثر افزایش تدریجی حرارت، قسمتی از نمک ذوب و بصورت محلولهای گرم، ابتدا در شکستگی ها و شکاف های مجاور قرار می گیرد. در اثر ادامه ی افزایش درجه حرارت، نمک در شرایط بحرانی به حالت گازی شکل در می آید. در نتیجه در حرارت بیش از ۲۵۰ درجه سانتیگراد بصورت مواد فرار با استفاده از شکستگی ها حرکت خود را به طرف بالا آغاز می کند.

در طی این حرکت، گاز کلر در جریان صعودی از خلال شکاف ها عبور می نماید و از طرفی همزمان با آن، مواد رسوبی و غیر رسوبی شکسته و خرد شده در اثر فشارهای تکتونیکی، در امتداد شکستگی ها و گسله ها به طرف بالا رانده می شوند. محلولهای داغ نمک و حرکت گاز کلر از لابلای آنها و جوش دادن این قطعات خرد شده به یکدیگر به هنگام سرد شدن، سرانجام محموله های نمکی را تشکیل داده و بالاخره حرارت تکتونیکی گسلهای عمیق موجب بالا آمدن نمک و تمامی مواد حمل شده از محل اصلی می گردد.

بنابراین عملکرد نمک، باعث فشارهای حوضه های رسوبی و سرانجام باعث ایجاد شکستگی های تکتونیکی است و نهایتاً نمک تنها قطعات جدا شده و رانده شده به بالا را بهم پیوند می‌دهد.  هنگام ظاهر شدن در سطح زمین یعنی در فشار یک اتمسفر نمک بصورت خمیری شکل، متورم شده و به حالت قارچی یا به شکل گل کلم در می­آید. به عبارت واضح تر نمک در نزدیکی سطح زمین کم کم به فاز اول خود (یعنی از حالت گازی رفته رفته بصورت جامد) برمی گردد.

گنبدهای نمکی در ایران

بیش از ۲۵۰ گنبد نمکی در ایران شناسایی شده اند که حدود ۱۱۵ گنبد در حوضه زاگرس و بیش از ۵۷ گنبد در حوضه ایران مرکزی برونزد یافته اند. تعدادی نیز هنوز برونزد نیافته اند و در دل زمین مدفون اند و توسط اکتشافات ژئوفیزیکی کشف شده اند.

 

نقشه پراکندگی گنبدهای نمکی ایران

 

در حوضه زاگرس

در جنوب خاوری زاگرس، به ویژه در حد فاصل میان گسل کازرون در باختر و گسل میناب در خاور (زیر حوضه فارس)، سنگ های پرکامبرین پسین (حدود ۶۰۰ میلیون سال قبل) رخساره کولابی – تبخیری دارند. بر اساس شواهد موجود به نظر می رسد که در پی فزهای کششی رخداد کاتانگایی در نیمه جنوب خاوری زاگرس، حوضه های تبخیری تشکیل شده و رسوبات کولابی به همراه روانه های آذرین در آن انباشته شده است. این نهشته ها امروزه به صورت ۱۱۵ گنبد نمکی برونزد دارند. جزیره هرمز در خلیج فارس نیز یکی از این گنبدهاست و به همین دلیل، این واحد سنگ چینه یی “سری هرمز” نامیده شده است.

 

گنبد نمکی هرمز، شاخص ترین گنبد نمکی حوضه زاگرس

 

سری هرمز در حوضه های بسیار کم عمق ولی در ارتباط با دریاهای آزاد (مانند محیطی که اکنون در ساحل جنوبی خلیج فارس حاکم است)، از پرکامبرین پسین تا کامبرین پیشین (۹۰۰ تا ۵۱۰ میلیون سال قبل) بر روی سپر دشتگون شده زاگرس نهشته شده است. این سری نمکی همچنین نشان می دهد که این خشکی ها در ناحیه اقلیمی گرمی قرار داشته اند (بین ۱۰ تا ۴۰ درجه).

ترکیب سنگی سری هرمز، شامل سنگ نمک (به رنگ های گوناگون)، انیدریت، ژیپس، سنگ آهک سیاهرنگ، دولومیت بودار چرتی، ماسه سنگ سرخ، شیل رنگارنگ، سنگ های آذرین، کانی های آهن و آپاتیت دار است. سنگ های یاد شده نظم چینه نگاشتی ندارند و به همین دلیل برش الگو نیز ندارند. در مورد ضخامت نمک ها، نظرها بین ۹۰۰ تا ۴۰۰۰ متر، متفاوت است، ولی بیشترین انباشت نمک در ناحیه بندرعباس و هرمزگان است.

 

نقشه پراکندگی جغرافیایی گنبدهای نمکی پنهان در بستر خلیج فارس که به تازگی به کمک امواج ژئوفیزیکی کشف شده اند.

 

بررسی تغییرات ناشی از فعالیت گنبدهای نمکی در بازۀ زمانی پرمین پسین تا میوسن در این گستره زاگرس نشان می دهد که اولین حرکت گنبدهای نمکی که در توالی رسوبی زاگرس به ثبت رسیده است، در زمان پرموتریاس هم زمان با باز شدن اقیانوس تتیس نو روی داده است. در طول بازۀ زمانی تریاس پسین تا کرتاسه پیشین برخی از گنبدهای نمکی مدفون بوده اند و فعالیت محسوسی که منجر به تغییر سامانه های رسوبی این بازۀ زمانی شود، مشاهده نمی شود.

دومین گامه اصلی حرکت گنبدهای نمکی در طول کرتاسه پسین، هم زمان با توسعه حوضۀ پیشبوم آغاز شده است. اوج فعالیت گنبدهای نمکی گسترۀ بررسی شده و تأثیر آن ها روی سامانه های رسوبی در بازۀ زمانی پالئوسن-ائوسن، هم زمان با گسترش نهایی حوضۀ پیشبوم روی داده است. در طول بازۀ زمانی الیگوسن تا میوسن گنبدهای نمکی گسترۀ مورد نظر به ویژه در بخش های جنوب خاوری فعال بوده اند.

در ایران مرکزی

در ایران مرکزی حدود ۵۴ گنبد نمکی وجود دارد که در فروافتادگی‎های زمین‎ساختی کویربزرگ، اردکان، خاور تهران (گرمسار)، قم و میانه برونـــزد دارند. بیشتر این فروافتادگی‎ها، حوضه‎های بین قاره‎ای هستند که به احتمال از ائوسن پایانی (به جز مقطع زمانی الیگوسن – میوسن) تاکنون توسط رسوبات آواری – تبخیری پر شده‎اند.

در حوضه‎های یاد شده، گنبدهای نمکی سن‎های متفاوت د‎ارند. در کویر کلوت واقع در شمال یزد، گنبدهای نمکی به سن ائوسن‎اند. در گنبد نمکی دلازیان سمنان، می‎توان توالی کاملی از ردیف‎های ترشیری را دید که متشکل از لایه‎های توفی و دریایی ژیپس‎دار به سن ائوسن میانی تا ائوسن بالایی است که به طور مستقیم بر روی نمک قرار گرفته است. ۴۰۰ متر سنگ‎آهک دریایی و مارن که نشانگر افق‎های بالایی سازند قم‎است و سرانجام گلسنگ نواری تبخیری‎دار متعلق به عضو اول سازند سُرخ بالایی دیده می‎شود. ولی در دیگر گنبدهای نمکی، ردیف‎های توفی و نهشته‎های دریایی سازند قم وجود ندارد. به باور جکسون و همکاران (۱۹۹۰) در گنبدهای نمکی کویر بزرگ، سنگ نمک دو سن متفاوت ائوسن و میوسن دارد. نمک‎های ائوسن از نوع توده‎ای و خالص ‎است که به احتمال در یک محیط دریایی با تداوم و رود نمک انباشته شده‎اند.

 

گنبد نمکی “کوه نمک” قم، یکی از گنبدهای نمکی برونزد یافته در ایران مرکزی است.

 

نمک جوان‎تر (میوسن) شامل تکرار دوره‎ای نمک، سنگ ژیپس، مارن ژیپس‎دار، گلسنگ، رس سنگ نمک‎دار بنفش است که به خاطر فراوانی رس و تکرار چرخه‎ای، به ظاهر در یک محیط پلایا – دریاچه‎ای تشکیل شده است و تعلق آن به عضو پایینی سازند سُرخ بالایی حتمی است.

گذر بین نمک ائوسن (کهن‎تر) و میوسن (جوان‎تر) ناگهانی است و به ظاهر لایه‎های قاعده‎ای نمک جوان‎تر با هم‎شیبی نمک قدیمی‎تر را می‎پوشاند. به باور جکسون نمک جوان‎تر تنها به سن میوسن نیست و تغییرات سنی آن از الیگوسن تا میوسن است و با رخساره‎های تبخیری مجموعه سازند سُرخ پایینی، قم و سازند سُرخ بالایی هم‎ارز است.

تصاویر و توضیحات:

برای مشاهده تصاویر و توضیحاتی در مورد پدیده گنبد نمکی در ایران و همینطور پدیده های مرتبط با آن می توانید به بخش زمین نگار مراجعه نمایید:

منابع:

  • کتاب زمین شناسی ایران، دکتر علی آقانباتی، انتشارات سازمان زمین شناسی
  • کتاب گنبدهای نمکی، مهندس حسین باقری، انتشارات نظری
  • نقش زمین ساخت گنبدهای نمکی در تحول حوضۀ رسوبی زاگرس (حدفاصل گسل کازرون و گسل میناب)، موسی قربانی، نشریه علوم زمین خوارزمی
  • معرفی ۱۷ گنبد نمکی مدفون و غیرمدفون براساس داده های لرزه ای در تنگه هرمز ، سپیده پاژنگ، نشریه پژوهش نفت
  • بررسی مورفولوژی گنبد نمکی جهانی در جنوب غرب فیروزآباد، محمد رضا ثروتی، فصل نامه جغرافیای طبیعی
  • Hydrothermal systems in the salt domes of south Iran, M. Mortazavi, 15th Water-Rock Interaction International Symposium

کلمات کلیدی: گنبد نمکی , زاگرس , ایران مرکزی , زمین ساخت , تکتونیک , ژئوتوریسم , زمین گردشگری , زمین شناسی , سری هرمز , سازند قرمز , بدبوم , بدلند , تراشکافتگی , سنگ پوش , شکستگی , گسل , چین خوردگی , خزش , چگالی , پلاستیک , دیاپیر , حالت خمیری

گسلش در سنگ های مستحکم

رفتار سنگ ها در برابر نیروهای وارد به آنها بر اساس مقاومت آنها در برابر نیروهای وارد شده گوناگون است. برخی سنگ ها که مقاومت بسیار کمی دارند، در برابر نیروهای وارده شکل پذیری مناسبی از خود نشان می دهند و در نتیجه چین می خوردند. اما سنگ های مقاوم تر با تحمل نیروهای وارد شده در برابر آنها مقاومت می کنند تا جایی که نیروها از تاب سنگ بیشتر شده و در نتیجه دچار شکستگی، گسیختگی و گسلش می شوند.

در البرز که نیروهای وارده در اثر فشارهای تکتونیکی بسیار زیاد است، سنگ های نرم و شکلپذیر چین می خورند اما سنگ های مقاومتر مانند ماسه سنگ های ستبر لایه سازند لالون دچار گسلش و شکستگی های فراوان می شوند. در تصویر نمونه ای از یک دامنه سنگی در البرز مرکزی در جاده چالوس دیده می شود که میزبان آن ماسه سنگ های سازند لالون است. این سنگ ها به دلیل مقاومت بالایی که در برابر تنش های وارد دارند به جای چین خوردن دچار شکستگی و گسلش می شوند. همانطور که در تصویر گویا شده است دامنه ای کوتاه و چندصد متری میزبان چندین گسله و مه درزه شده است.

در تصویر زیر یکی از گسله ها با دقت بالاتری به تصویر کشیده شده است. زون گسله حدود یک متر است و زون خرد شده آن در تصویر دیده می شود. نیروهای وارده آنچنان قوی هستند که ماسه سنگی با مقومت حدود ۱۰۰ مگا پاسکال را خرد و به خاک تبدیل کرده اند.

 

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , گسلش , گسل , شکستگی , ماسه سنگ , سازند لالون , گسل , زون خرد شده , زمین گشت

 

درزه داری

به شکستگی در یک سنگ “درزه” گفته می شود. درزه در واقع سطحی است که در آن چسبندگی از بین رفته است. شکستگی ها معمولاً به صورت دسته هایی نیمه موازی بوجود می آیند. یک سنگ ممکن است با چند دسته درزه قطع شود که به آن درزه دار گفته می شود. گروهی از درزه ها با یکدیگر “سیستم درزه ها” را تشکیل می دهند که مطالعه و شناخت آنها به تحلیل زمین ساختی از منطقه کمک می کند. درزه ها و شکستگی ها همچنین در پدیده های دیگری چون نفوذپذیری و زهکشی، بلوک ریزی، فرسایش، و… موثر هستند.

درزه ها شکستگی هایی هستند که جابجایی قابل مشاهده ای به موازات سطح شکستگی نشان نمی دهند. آنها ساختارهای بسیار رایجی هستند و در اندازه های مختلف ایجاد می گردند. به درزه های بسیار بزرگ “مه درزه” گفته می شود که ابعاد آنها از چند ده متر فراتر می رود در حالی که درزه هایی تنها در مقاطع میکروسکوپی قابل رویت هستند که به آنها “ریزشکستگی” گفته می شود.

در واقع یک درزه در فضای هندسی، یک صفحه است و به طور نا محدود در تمام جهات امتداد ندارد. بنابراین جهت گیری آن نه به صورت طول یک خط، بلکه با شیب و امتداد و ابعاد آن با مساحت (اندازه درزه) مشخص می گردد. از آنجا که تمام مساحت یک درزه رخنمون نمی یابد، اندازه یک درزه بر اساس طول اثر آن توصیف می شود. یعنی طول خط تلاقی بخش رخنمون یافته درزه و سطحی که درزه در آن رخنمون یافته است.

بر اساس نوع قرارگیری درزه ها نسبت به یکدیگر، آنها منظم یا غیر منظم خوانده می شوند. گروهی از درزه های موازی یا نیمه موازی که درزه هایی منظم را تشکیل می دهند، “دسته درزه” نامیده می شوند. ممکن است در یک محدوده سنگی یک یا چند دسته درزه ایجاد شده باشند. بزرگترین، فراوان ترین و شاخص ترین دسته درزه در یک محدوده “دسته درزه اصلی” خوانده می شود.

به فاصله عمودی میان هر درزه با درزه مجاورش در یک دسته درزه “فاصله داری” درزه گفته می شود. فاصله داری درزه ها نشانه ای از خواص مادی سنگ میزبان، ضخامت لایه در بر گیرنده سنگ و موقعیت ساختاری محل اندازه گیری است.

معمولاً درزه ها به دلیل اعمال نیرو و ایجاد تنش از طرف نیروهای زمین ساختی در سنگ های صلب و محکم ایجاد می شوند. این سنگ ها چون در برابر اعمال نیرو مقاومت می کنند و شکل نمی پذیرند، پس از افزایش نیرو از تاب سنگ، آنها دچار شکستگی شده و درزه دار می شوند.  به طور کلی توسعه شکستگی در سنگ ها با سه فرایند اصلی زمین شناسی مرتبط می باشد:

الف) تغییر شکل های ناشی از فرایندهای کوهزایی

ب) تغییر شکل های ناشی از فرایندهای خشکی زایی

پ) انبساط و انقباض سنگ ها بر اثر تغییرات دما

بنابراین عوامل  ایجاد کننده شکستگی ها و درزه ها به دو گروه فرایندهای زمین ساختی و غیر زمین ساختی تقسیم می شوند. درزه هایی که تحت تاثیر تنش نیروهای زمین ساختی ایجاد شده باشند درزه های تکتونیکی نامیده می شوند. این درزه ها بسته به اینکه تحت تاثیر کدام نیرو بوجود آمده اند، به درزه های کششی و برشی تقسیم می شوند. درزه های کششی دارای سطوحی خشن و همراه با بازشدگی اند، در حالی که درزه های برشی بازشدگی ندارند و سطوح آنها اغلب براق و صیقلی و گاهاً مخطط است. اگر سنگی تحت تاثیر نیروهای فشارشی قرار گیرد دو نوع شکستگی کششی در آن ایجاد می گردد. در هنگام فشارش دو دسته درزه عمود برهم که محل تلاقی آنها موازی با امتداد تنش فشاری است ایجاد می گردد. پس از برداشته شدن فشارش نیز شکستگی هایی که عمود بر امتداد نیروی فشارشی ایجاد می گردند در سنگ بوجود می آید که “درزه رهایی” نامیده می شوند. درزه هایی هم هستند که تحت اثر نیروهای مزدوج فشارشی و کششی بوجود می آیند.

عواملی مانند انقباض ناشی از سرد شدن یا خشک شدن اجسام، تنش های باقیمانده در توده ها، حرکات سطحی زمین، هوازدگی و اثر متقابل جنس لایه ها می توانند درزه های غیر تکتونیکی را ایجاد نمایند.

درزه های ستونی در منشورهای بازالتی، ترک های گلی در اثر خشک شدن گل رس، درزه های نامنظم ناشی از هوازدگی سنگ، ساخت ورقه ای یا برگواری برخی سنگ ها و درزه های وابسته به ساخت های محلی و توپوگرافی از جمله درزه های غیر تکتونیکی شمرده می شوند.

اندازه گیری جهت، ابعاد و مشخصات فیزیکی درزه ها کمک شایانی به تحلیل و مطالعه ساختاری توده سنگ و منطقه مورد نظر می کند. درزه ها و شکستگی ها در علوم آب شناسی، زمین شناسی مهندسی، معدن و زمین شناسی نفت، بسیار مورد توجه قرار دارند و برداشت اطلاعات درزه ها و تحلیل آنها در این علوم بسیار کاربرد دارد. روش های مختلفی برای نمونه برداری درزه ها یا “درزه نگاری” وجود دارد که بسته به هدف مطالعه، به کار گرفته می شوند.

روش انتخابی، روش کمیتی، روش فهرست نویسی و روش پیمایش چهار روش مختلف برای درزه نگاری هستند که می توانند بسته به نوع مطالعه انتخاب شوند.

در روش انتخابی، نماینده هایی از دسته درزه های شاخص انتخاب و از هر دسته درزه چند صفحه درزه اندازه گیری شده و مشخصات آنها برداشت می شود. این روش نسبتاً سریع است و این امکان را به شما می دهد تا اندازه گیری ها را در نقاط بیشتری انجام دهید.

در روش کمیتی، در یک ایستگاه مناسب، تا حد ممکن تعدادی درزه را بدون در نظر گرفتن اندازه آن یا سیستماتیک بودن آن برداشت می کنیم. در نتیجه در یک ایستگاه ممکن است ۵۰ تا ۱۰۰ اندازه گیری انجام گردد. در این روش دست درزه های شاخص در هنگام ترسیم درزه ها در دوایر استریوگرافی مشخص خواهند شد. این روش دو نقطه ضعف دارد. یکی اینکه تعداد زیاد اندازه گیری ها از درزه های کوچک و غیر منظم اندازه گیری درزه های اصلی را تحت تاثیر قرار خواهند داد. دیگری اینکه به دلیل اندازه گیری درزه های به صورت تصادفی، این داده ها برای تعیین شدت یا تکرار درزه ها قابل استناد نیستند.

در روش فهرست نویسی، دایره ای به قطر ۱۰ متر بر روی یک رخنمون رسم شده (البته اندازه دایره با شدت درزه تعیین می گردد) و موقعیت و طول تمام درزه هایی که در این دایره قرار می گیرند اندازه گیری می شود. در این روش نه تنها داده هایی قابل استفاده برای تعیین آماری موقعیت غالب درزه ها فراهم می کند، بلکه تعیین شدت درزه ها را نیز امکان پذیر می سازد.

در روش پیمایش، یک خط پیمایش رسم شده و هر درزه ای که طول آن را قطع می نماید اندازه گیری می گردد. خط پیمایش می تواند بر روی زمین یا در طول یک یک صخره یا یک برش جاده ای در نظر گرفته شود. طول مناسب پیمایش ۲۰ تا ۴۰ متر است، اما می تواند بر اساس کیفیت رخنمون و فاصله داری درزه ها کم یا زیاد شود. برای دست یابی به نتایج بهتر، باید دو یا سه خط پیمایش با جهت گیری های مختلف از محل مورد نظر عبور داده شود.

در هنگام درزه نگاری علاوه بر مشخصات هندسی درزه ها اعم از طول و جهت گیری فضایی صفحه ی درزه (شیب و امتداد) بسته به نوع و کیفیت مطالعات اطلاعات دیگری نیز در ارتباط با درزه ها برداشت می گردد. جدایش دهانه درزه یا بازشدگی، زبری سطح درزه، مواد پرکننده درزه، هوازدگی سطح درزه، فاصله داری بین درزه ها در یک دسته درزه، نموری سطح درزه (کیفیت ظهور آب در درزه) از جمله مشخصاتی است که می توان در مورد یک درزه برداشت نمود.

در نهایت اطلاعات بدست آمده از درزه ها و شدت آنها در یک توده سنگ، به همراه اطلاعات دیگری از قبیل مقاومت آن، کیفیت یک توده سنگ را مشخص می نماید. روش های مختلفی برای تعیین کیفیت توده سنگ ها و رده بندی آنها ارائه شده (مانند روش های RMR ، Q و GSI) تقریباً همگی وابسته به داشتن اطلاعات کاملی از درزه های توده سنگ ها می باشند.

تاکنون نرم افزارهای مختلفی مانند  Rock Science DIPS ، Rockworks ، Stereonet و … برای تحلیل و مطالعه درزه ها طراحی و در دسترس عموم قرار گرفته است.

توضیح عکس:

تصویر بالا از درزه داری لایه های سنگ آهکی سازند آسماری در شهرستان کوار استان فارس گرفته شده است. دو دسته درزه اصلی سطح لایه را به صورت سنگفرش موزاییکی در آورده است.

کلمات کلیدی: آموزش زمین شناسی , بازشدگی , تکتونیکی , خط پیمایش , درزه داری , درزه نگاری , دسته درزه , زمین شناسی , زمین شناسی مهندسی , زمین گردشگری ,زمین گشت , سیستم درزه ها , سیستماتیک , شدت درزه , شکستگی , شیب و امتداد , طبقه بندی توده سنگ , فاصله داری , فشارش , کشش , مه درزه , نموری , هوازدگی

 

منابع:

  • کتاب روش های اساسی زمین شناسی ساختمانی
  • کتاب زمین شناسی ساختمانی
  • کتاب مهندسی سنگ کاربردی

 

استفاده از این مطلب با ذکر نام مولف و نام سایت “زمین گشت” بلامانع است.