نوشته‌ها

سازند سلطانیه

در زمانه ۸۰۰ تا ۷۵۰ میلیون سال قبل اتفاقی در پهنه ایران زمین افتاد که اثرات قابل توجهی بر سرنوشت سرزمین ایران داشت. عملکرد نیروهای زمین ساختی منجر به کوهزایی بزرگی به نام “کاتانگایی” در ایران شد که اثرات قابل توجهی بر روی قدیمی ترین سنگ های ایران داشت. در پی این رخداد روندهای ساختاری کلی ایران شکل گرفت. گسله های پی سنگی و بزرگ ایران ایجاد شد و حوضه های رسوبی جدید بنیان نهاده شد. این کوهزایی باعث ماگماتیسم ها، دگرگونی ها، دگر شکلی ها و تقسیم پی سنگ یکپارچه ی ایران به بلوک های جدا از هم گردید. هر چند که اثرات این کوهزایی در همه جای ایران یکسان نبوده و در باختر ایران مرکزی و البرز اثرات کمتری داشت.

بعد از رخداد کاتانگایی چه اتفاقی افتاد؟

یکی از پیامدهای کوهزایی کاتانگایی، ایجاد چرخه های رسوبی از نوع برقاره یی یا دریای درون قاره یی (Epicontinental) بوده است که از زمان پرکامبرین (۸۰۰ میلیون سال قبل) تا تریاس میانی (۲۲۷ میلیون سال قبل) در گستره های وسیعی از ایرانزمین چیره بوده و طی آن، پوشش سکویی اپی کاتانگایی ایران شکل گرفته است. در بیشتر نقاط ایران مرز پرکامبرین – کامبرین پیوسته و تدریجی است.

در ردیف های سکویی پالئوزوئیک ایران، شواهد زیادی از ناپیوستگی رسوبی دیده می شود که به جز برخی استثناء ها، به طور عموم از نوع “ناپیوستگی موازی” است. در نتیجه این باور وجود دارد که در پالئوزوئیک شرایط زمین ساختی  به نسبت آرامی بر سرزمین ایران حاکم بوده و تنها در حرکت های تناوبی رو به بالا و پایین زمین، گاهی از وسعت دریا کاسته می شده و زمانی نیز با پسروی کامل دریا، سکوی پالئوزوئیک به خشکی تبدیل می شده است.

پس از رویداد زمین ساختی کاتانگایی و در زمانه پرکامبرین (۸۰۰ تا ۵۴۰ میلیون سال قبل) یعنی پیش از کامبرین، رسوبات کنار قاره یی ایران بیشتر از انواع آواری کم عمق، گاهی تبخیری و آتشفشانی بودند. شرایط جغرافیایی و حوضه رسوبی آن زمان در گستره ی وسیعی در ایران و حتی کشورهای همجوار یکسان بوده و در نتیجه سنگ ها رخساره ی بسیار همگن دارند. اما بر اساس تغییرات رخساره سنگی در طول زمان، مجموعه ی سنگی به چند واحد سنگ چینه یی تقسیم شده اند. در گذشته سازند های بایندور، سلطانیه، باروت و زاگون جزء سنگ های پرکامبرین البرز دانسته می شدند؛ اما با تکمیل مطالعات و یافتن شواهد فسیلی جدید، امروزه مرز پرکامبرین – کامبرین در البرز را میانه سازند سلطانیه می دانند و این به دلیل آرامش نسبی موجود در حوضه رسوبی در آن زمانه است.

سازندی در مرزهای تاریخ

سازند سلطانیه به دلیل واقع شدن در مرز زمانی دو فصل از تاریخ زمین (پروتروزوئیک و پالئوزوئیک) در البرز از اهمیت دو چندانی برخوردار است. این سازند از ۵ عضو برخوردار است که ۲ عضو زیرین آن سن پرکامبرین و ۳ عضو بالایی آن سن کامبرین دارند.

در برش الگو

این سازند برای اولین بار در کوه های سلطانیه زنجان مطالعه و معرفی شد. در محل برش الگو، این سازند از سه عضو تشکیل شده است:

  • دولومیت پایینی با ستبرای ۱۲۳متر (بعداً تا ۲۵ متر)
  • شیل چپقلو با ستبرای ۲۴۷ متر (بعداً ۱۲۰ متر)
  • دولومیت بالایی (بعداً میانی) با ستبرای ۷۹۰ متر (بعداً ۴۰ تا ۷۲ متر)

عضو شیلی چپقلو در دره کرج

مطالعات تکمیلی

در مطالعات بعدی، دو عضو دیگر به این سازند اضافه گردید:

  • عضو شیل بالایی با ستبرای ۴۰ تا ۲۱۲ متر
  • عضو دولومیت بالایی با ستبرای ۲۵۰ تا ۷۹۰ متر

محیط رسوبی

به نظر می رسد، بخش بیشتر سازند سلطانیه که از سنگ های کربناتی پدید آمده است، در سکو های نوع رمپ نهشته شده است و شامل دو توالی پسرونده بزرگ است. توالی نخست با پیدایش نهشته های پیشرونده کربنات های دولومیت پایینی آغاز و با بالا آمدن سطح آب دریا و ژرف تر شدن حوضه، نهشته های کربناتی جای خود را به شیل های تیره رنگ (بخش شیل زیرین) داده است. پس از پایین افتادن دوباره سطح آب، رخساره های کربناتی سکو (بخش دولومیت میانی) بر جای گذاشته شده اند. توالی دوم با شیل های تیره رنگ و فسفات دار (عضو شیل بالایی) آغاز شده و با دولومیت بالایی پایان می یابد.

عضو های سازند سلطانیه

در نهایت ۵ عضو سازند سلطانیه به این صورت تقسیم بندی شدند:

  • عضو دولومیتی پایینی: شامل تا ۲۵ متر دولومیت لایه یی چرت دار، خاکستری تیره حاوی فسیل های پوسته دار. این عضو در بیشتر نقاط وجود ندارد و سازند سلطانیه با شیل پایینی آغاز می شود.
  • عضو شیل پایینی: شامل ۱۲۰ متر شیل های رسی – سیلتی میکادار و گاهی ماسه ریزدانه که حاوی عدسی هایی از سنگ آهک سیلت دار است.
  • عضو دولومیت میانی: شامل ۴۰ تا ۷۲ متر سنگ های کربناتی چهره ساز است که ۴۰ متر زیرین آن سنگ آهک های سیلیسی خاکستری تیره و بقیه آن دولومیت تا دولومیت آهکی روشن رنگ است.
  • عضو شیل بالایی: شامل ۴۰ تا ۲۱۲ متر شیل های رسی – سیلتی آهکی متمایل به سبز است که به طرف بالا به سنگ آهک های رسی خاکستری تیره رنگ تبدیل می شود. در عضو شیل بالایی اوناع گوناگونی از فسیل های پوسته دار، شکم پایان، اسفنج ها و … وجود دارند.
  • عضو دولومیت بالایی: شامل ۲۵۰ تا ۷۹۰ متر دولومیت های توده یی، متبلور، صخره ساز با رنگ روشن تا خاکستری روشن است. جلبک های استروماتولیتی به فراوانی در این عضو دیده می شوند.

جلبک های استروماتولیتی در عضو دولومیت بالایی سازند سلطانیه

شایان ذکر است که ستبرای سازند سلطانیه در همه جا یکسان نیست. تغییرات شدید ضخامت دولومیت ها و شیل ها در همه جا وجود دارد. در برخی نقاط با کاهش ضخامت دولومیت ها، به ضخامت شیل ها افزوده می شود و حتی ممکن است در برخی نقاط، عضو هایی دیده نشوند و یا به یکدیگر تبدیل شده باشند.

به عنوان مثال ستبرای این سازند که در برش الگو ۱۱۶۰ متر است؛ در دره کرج ۱۰۰۰ متر، در محدوده ی کوه کهار ۴۰ تا ۲۰۰ متر و در محدوده ولی آباد تا ۶۰۰ متر و در جنوب زنجان ۹۸۵ متر گزارش شده است.

در دره کرج،گسله مشاء سازند سلطانیه را بر روی سازند کرج رانده است. در این بخش شیل های چپقلو، عضو دولومیت میانی، شیل های بالایی و عضو دولومیتی بالایی برونزد یافته اند.

نمایی نزدیک تر از شیل های تیره چپقلو، دولومیت میانی، شیل بالایی و دولومیت بالایی در دره کرج

نمایی نزدیک از شیل های تیره رنگ چپقلو در جاده چالوس

نمایی از دولومیت های ستبر لایه و صخره ساز بخش بالایی سازند سلطانیه

مرزهای سازند سلطانیه

مرز زیرین سازند سلطانیه در برش الگو با سازند بایندور هم شیب و پیوسته است. اما گسترش جغرافیایی این سازند محدود به کوه های سلطانیه زنجان و شمال باختری آذربایجان است و در بیشتر نقاط سازند سلطانیه با یک ناپیوستگی تند ناهمزمان مستقیماً بر روی سازند کهار (کهر) قرار می گیرد. سازند کهار قدیمی ترین سنگ های البرز را شامل می شود که مجموعه یی از ردیف های شیلی، توفی، ماسه سنگی سبز رنگ با سن نئوپروتروزوئیک می باشند.

مرز بالایی سازند سلطانیه نیز با سازند باروت تدریجی است. با اینکه بخش عمده سازند باروت شیل های سیلتی – رسی و ماسه یی ریز دانه میکادار به رنگ ارغوانی است اما میانلایه هایی از آهک و دولومیت حاوی چرت و استروماتولیت را همچنان در خود دارد.

گذر تدریجی سازند سلطانیه به سازند باروت در جاده چالوس. در بخش های ابتدایی سازند باروت همچنان میانلایه هایی از دولومیت دیده می شود.

منبع: زمین شناسی ایران – دکتر آقانباتی

برای مطالعه ی بیشتر در مورد سازند سلطانیه در زنجان: مدل دولومیتی شدن سازند سلطانیه در جنوب باختر زنجان

همچنین بخوانید: کوه هزار بند

موقعیت تصاویر بر روی نقشه: زمین نگار

کلمات کلیدی: سازند سلطانیه , دولومیت , شیل , چپقلو , پرکامبرین , کامبرین , جاده چالوس , زنجان , سنگ آهک , کاتانگایی , کوهزایی , پالئوزوئیک , گسل مشاء , البرز , آذربایجان , سازند باروت , سازند بایندور , سازند کهار , ناپیوستگی , درون قاره , نهشته , رسوبگذاری , زمین گشت , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم

سازند گچساران

سازند گچساران مجموعه ای از رسوبات تبخیری شامل سنگ نمک، انیدریت، مارن های رنگارنگ، سنگ آهک و مقداری شیل بیتومین دار است که بدون نظم چینه ای بر روی هم قرار گرفته اند. در واقع همزمان با کوهزایی آلپ و پسروی دریا به سمت جنوب باختر دریایی کم عمق و ساحلی گرم میزبان بخش های عمده ای از زاگرس کنونی بوده است. در نتیجه از میوسن پیشین تا پلیوسن چرخه ای از رسوبات تبخیری گچساران تا کنگلومرای بختیاری که نشانه ی پسروی دریا از مناطق گسترده ای از زاگرس است در این منطقه نهشته شده که در لرستان و سکوی فارس ستبرای آنها به ۳۰۰۰ متر و در فروافتادگی دزفول و بندرعباس به ۶۰۰۰ متر می رسد.

سازند گچساران که در محدوده ی وسیعی از زاگرس گسترده شده، به عنوان سنگ پوش میدان نفتی آسماری از لرستان تا حوضه خلیج فارس گسترده شده است. مرز پایینی این سازند با سازند آسماری در حوالی جزیره قشم به سن الیگوسن و یا ائوسن اما در نواحی شمالی میوسن پیشین است. در ناحیه فارس این سازند به سه بخش چهل، چمپه و مول تقسیم می شود اما در نواحی مجاور راندگی زاگرس به سازند رازک تبدیل می شود.

این سازند در سطح زمین برش الگوی کاملی ندارد اما در برش های تلفیقی حاصل از چاه های میدان نفتی گچساران دارای ۷ عضو و ۱۶۰۰ متر ستبراست. ضخامت و سنگ شناسی بخش های هفتگانه برش الگو و عضوهای سه گانه فارس در همه جا ثابت نیست و به همین رو در بیشتر نواحی زاگرس سازند گچساران قابل بخش بندی نیست و با نام کلی گچساران از آن یاد می شود.

سنگواره های جانوری موجود در سازند گچساران متعلق به محیط های کولابی و لب شور است. استراکود و بریوزوآ و همراه تعدادی فسیل های دیگر در تمام سازند گچساران یافت می شوند.

مرز بالایی سازند گچساران با سازند آغاجاری ناگهانی و مشخص است.

تصاویر دیگری از سازند گچساران را می توانید در “زمین نگار” ببینید.

منبع: کتاب زمین شناسی ایران، دکتر علی آقانباتی

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , زمین گشت , سازند , سازند گچساران , زاگرس , میوسن , گروه فارس , گچ , نمک , انیدریت , تبخیری , مارن , سنگ آهک , سنگ پوش

شیارهای انحلالی

شیارهای انحلالی  (Solution flutes – Rillenkarren)، شیارهایی سطحی هستند که از کانالهایی کم عمق با عمق متوسط ۲۰ تا ۳۰ میلی متر و جدا از یکدیگر با زاویه های تیز و به موازات هم بر روی سطوح سنگی تشکیل می شوند. این شیارها تحت شرایط سطحی زمین و به علت انحلال در اثر آب باران و یا ذوب برف بر روی سطوح سنگی فاقد خاک و پوشش گیاهی ایجاد می شوند.

سطوحی که شیارهای انحلالی بر روی آنها تشکیل می شوند معمولاً شیب دار هستند. بیشترین میزان فرسایش در شیب ۴۵ درجه رخ می دهد و طول شیارها بسته به جنس سنگ و زاویه سطح شیبدار است و عوامل محیطی مانند زاویه شیب، ارتفاع، میانگین درجه حرارت، بارش سالیانه و… در کیفیت شکل گیری آنها نقش دارند.

شیارهای انحلالی در همه ی مناطق سردسیری و گرمسیری یافت می شوند و معمولاً در سنگ های آهکی، گچ و نمک شکل می گیرند.

در تصویر، شیارهای انحلالی ایجاد شده بر روی سطح شیبدار سنگ آهک های سازند آسماری در تاقدیس سربالش در جنوب شهر کازرون دیده می شود.

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , کارست , شیار انحلالی , ریلن کارن , سنگ آهک , گچ , نمک , آسماری , زمین گشت

چین خوردگی لایه های آهکی سازند گورپی

سازند گورپی یک سازند شیلی شناخته می شود که دارای تناوبی از مارن، شیلهای خاکستری مایل به آبی است که میانلایههایی از سنگآهکهای نازک رُسی می باشد. این سازند دارای دو عضو آهکی رسمی (امام حسن، سیمره) و یک عضو غیر رسمی (آهک منصوری) است (مطیعی، ۱۳۷۲).

« عضو آهکی امام حسن » ۱۱۴ متر سنگ‎آهک‎ رُسی، ستبرلایه، ریز دانه و خاکستری به همراه میان‎لایه‎های مارن است. به دلیل سختی بیشتر، در درون شیل‎های گورپی برجستگی دارد. این عضو بیشتر در لرستان و فروافتادگی دزفول دیده شده است، اما در ایلام نیز برونزد دارد.

عضو آهکی امام حسن در میانه ی سری رسوبی سازند گورپی قرار دارد و مرز زیرین گورپی با سازند ایلام (درزیر) تدریجی دانسته شده، ولی سطح هوازده در این مرز میتواند نشانگر دگرشیبی خفیف باشد. مرز بالایی این سازند با سازند پابده نیز ناپیوسته است. سن این سازند کرتاسه بالایی (۶۵ تا ۶۳ میلیون سال قبل) دانسته شده است.

در تصویر، لایه های آهکی چین خورده در محور یک تاقدیس در مسیر آزادراه خرم آباد – پل زال دیده می شود. این لایه های منظم با میانلایه هایی از مارن همراه اند. در پسزمینه تصویر، سازند های پابده و آسماری دیده می شوند.

کلمات کلیدی: folding , Geology , Geotourism , Iran , khorramabad , Limestone٬zagros , zamingasht , چین خوردگی , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , سازند گورپی , سنگ آهک , لایه های منظم

روستای آزادبر در جاده چالوس

سفر به آزادبر

جاده ی چالوس برای کسانی که در تهران، کرج و اطراف این دو شهر زندگی می کنند حاوی خاطرات شاد و ارزنده ایست. کسانی که این جاده را به قصد شمال کشور و رسیدن به دریای مازندران طی کرده اند –  و با من هم نظراند که لذت بردن از مسیر یک سفر هم جزئی از سفر است – از زیبایی های طبیعی این جاده ی زیبا به وفور لذت برده اند.

از این جاده ی زیبا علاوه بر سفرهای چند روزه، می توان برای سفرهای یک روزه خانوادگی و دست جمعی هم استفاده کرد و یک روز سراسر مفرح و با استراحت کامل روح را – البته اگر در وسط هفته و خالی از ترافیک جاده ای باشد – برای خود رقم زد.

در بخش های مختلف جاده ی چالوس، از میدان امیرکبیر در ابتدای آن که پس از تونل کمربندی و پل بزرگ روی رودخانه ی کرج قرار دارد تا انتهای آن در شهر چالوس، دیدنی های طبیعی و زمین گردشگری فراوانی وجود دارد. رودخانه کرج، دریاچه و سد امیرکبیر ، سازندهای مختلف، چین خوردگی ها و گسلش های بزرگ و زیبا، لغزش ها، سنگ ریزش ها، ارتفاعات زیبا و سر به فلک کشیده، چشمه ها و آبشارها، کوره های آهک پزی، دره های عمیق، غارها، نقاط پرفسیل، جنگل ها، جاده های پر پیچ و خم و زیبا و … از زیبایی ها و نقاط دیدنی این مسیر هستند که می توان با دیدن آنها سرگرم شد و از مسیر لذت برد.

همچنین مسیرهایی که از این جاده ی تاریخی جدا شده و به روستاهای اطراف می رود نیز دارای جاذبه ها طبیعی و زمین شناسی زیبا و حیرت انگیزی هستند که می توانند ساعت ها مشتاقان را به خود مشغول نمایند.

یکی از این مسیرها که در یک سفر یک روزه می خواهیم به شما پیشنهاد کنیم، مسیر روستای وله در کنار جاده ی چالوس به روستای آزادبر است. یک صبح وسط هفته با همراه برداشتن وسایل یک سفر یک روزه به همراه خانواده مسیر جاده ی چالوس را در پیش بگیرید. در مسیر از سد امیرکبیر، چین ها و لایه های پرشیب سازند کرج، تونل ها و بهمنگیرهای مسیر، روستاهای پل خواب، آسارا، درده، دو آب شهرستانک، گسل مشاء، سازندهای پالئوزوئیک و مزوزوئیک البرز همانند سلطانیه، باروت، زاگون، لالون، جیرود، کوارتزیت سفید رنگ در نزدیکی روستای حسنکدر، سازند میلا، دورود، الیکا، شمشک تا روستای نساء ، سازندهای دلیچای و لار در ارتفاعات منطقه و گسل طالقان که دوباره سازند کرج را بر روی سازندهای قدیمی تر می راند عبور خواهید کرد. دقیقاً ۳ کیلومتر پس از پمپ بنزین روستای نساء یک جاده ی آسفالته محلی از جاده ی چالوس جدا می شود که راه دسترسی به روستای کهنه ده و در ادامه روستای آزادبر است. البته دسترسی به گچسر و  آزادبر از طریق جاده ی شمشک به دیزین برای مردم شرق تهران بهتر و نزدیک تر است.

 

azadbar-03

 

جاده ی دسترسی با چند پیچ تند در همان ابتدا به سرعت ارتفاع گرفته و از کف دره رودخانه ی چالوس بر روی دامنه کوه تا ۱۰۰ متر بالا می رود و در مسیری به سمت شمال باختر بر روی دامنه ای از سنگ های توف سبز رنگ سازند کرج که شیب آنها ۵۰ تا ۶۰ درجه به سوی جاده است، ادامه می یابد. ستبرای خوب این لایه ها استفاده از آنها را در کارهای عمرانی امکانپذیر کرده است. در حال حاضر معدنی فعال در حال بهره برداری از آنها به عنوان سنگ لاشه و مالون می باشد.

 

سفرنامه آزادبر

شیب تند لایه های توف ستبرلایه سازند کرج همشیب با دامنه است. این حالت خطر لغزش در سطح لایه بندی را افزایش می دهد. از این سنگ ها به دلیل ستبرای مناسب و مقاومت خوب برای سنگ لاشه و مالون در عملیات ساختمانی استفاده می کنند (دید به سمت شمال).

 

از بر جاده ی چلوس تا روستای کهنه ده ۴ کیلومتر راه آسفالته است. این مسیر در دامنه ی یک دره – رود عمیق و ۷ شکل احداث شده. شیب تند دامنه ها نشان از فعال بودن دره از نظر زمین ساختی دارد و در برخی نقاط شیب دامنه ها تا ۶۵ درصد نیز می رسد. همین شیب تند باعث شده تا در برخی نقاط دامنه ها ناپایدار شده و لغزش هایی هر چند کوچک در بخش های نزدیک به رودخانه و در اثر زیر بری رودخانه ایجاد شده است. البته هم جهت بودن شیب لایه بندی سنگ ها و شیب دامنه می تواند باعث لغزش در سطح لایه ها شود و به زبان ساده لایه ها بر روی یکدیگر سر بخورند (تصویری از لغزش رخ داده در دامنه در گالری زیر متن قابل مشاهده است).

از روستای کهنه ده به بعد در اثر عملکرد گسله ی راندگی طالقان و گسله های همراه آن سنگ آهک های لار در مسیر جاده برونزد یافته اند. این سنگ آهک ها در بخش هایی مارنی و در بخش هایی دولومیتی توده یی و فاقد لایه بندی هستند و به دلیل نزدیکی به گسل شدیداً درزه دار و خرد شده اند. در دل این توده های سنگ آهکی در دامنه ی باختری جاده، یکی از معروف ترین غارهای البرز مرکزی به نام “غار یخمراد” در اثر انحلال سنگ های آهکی ایجاد شده است. این غار با یک جاده ی مالروی خاکی دقیقاً از جایی که جاده ی آسفالته با یک پل از دامنه ی خاوری به دامنه ی باختری می آید، قابل دسترسی است.

 

غار یخ مراد

دهانه ی ورودی غار یخمراد در سنگ آهک های ستبرلایه سازند لار (دید به سمت باختر)

 

مسیر غار عموماً شیب دار و رو به پایین می‌باشد که نهایتاً با رسیدن به اعماق کوه، با چشمه‌های یخ زده در کف زمین و چکنده های اسفنجی غار مواجه می‌شوید. ارتفاع این غار از سطح دریا در حدود ۲۶۴۰ متر می‌باشد و دهانه این غار سه متر پهنا و هشت متر ارتفاع دارد. در ماه های اسفند و فروردین، قندیل‌های یخی بسیار زیبای غار در بهترین وضعیت به سر می‌برند. نکته قابل توجه این غار مطبق بودن آن می‌باشد که در میان غارهای ایران کمتر دیده می‌شود. در بخشی از غار چهار طبقه با اختلاف ارتفاع بیش از ۳۰ متر دیده می‌شوند (تصاویری از غار در بخش “زمین نگار” قابل مشاهده است).

“در گذشته مردم بومی بر این باور بوده‌اند که یخ موجود در اعماق غار برای درمان ناباروری زنان خاصیت شفا دهنده دارد. وجود کهنه‌های آویخته (دخیل) به دهانه اصلی و درون غار در گذشته که باعث نام گذاری روستای مجاور به کهنه ده شده گواه این ادعا است.”

با گذر از غار، جاده با دو پیچ و خم بر روی دامنه ی باختری بالا رفته و از زیر ارتفاعات صخره ساز آهکی سازند لار عبور می نماید. کمی جلوتر دقیقاً در جایی که این واحد سنگ آهکی پایان می یابد، گسله ی طالقان سازند آذرآواری کرج را بر روی سنگ آهک های لار رانده است. نزدیکی این سنگ آهک ها به گسله باعث درزه دار شدن و وقوع سنگ افت های فراوان در مسیر رودخانه شده است. توصیه می کنیم در این نقطه بایستید و ضمن مشاهده ی بلوک های سنگی بزرگی که مسیر رودخانه را بسته اند و احتمالاً در اثر وقوع زمینلرزه از بدنه ی کوه کنده شده اند، به زیبایی دره ای که تاکنون طی کرده اید نگاه کنید و عکس های یادگاری بگیرید. ایستادن در ارتفاع لذت وصف ناپذیری به شما خواهد بخشید (تصاویر مربوط به گسله طالقان و سنگ افتها در گالری زیر متن قابل مشاهده است).

 

az06-zg

نمایی از دره ی زیبای آزادبر و سنگ آهک های سازند لار و سنگ افت های درون رودخانه (دید به سمت جنوب باختر)

 

جاده ی آسفالته را کمی به جلو بروید با پایان یافتن صخره های سنگی در مسیر رود خانه آب بندی ساخته شده تا از سیلابهای ناگهانی جلوگیری و آبخیز ها را کنترل کند. پشت این آب بند در حال حاضر از رسوبات رودخانه ای پر شده و آب رود خانه از روی آن بسان یک آبشار زیبا به پایین می ریزد و منظره ای زیبا را در کنار درخت ها و رودخانه ی جاری پدید آورده است (تصویر آب بند در گالری زیر متن قابل مشاهده است).

ساختن بند، باعث تجمع حجم وسیعی از رسوبات آبرفتی رودخانه ای از قلوه سنگ ها و شن و ماسه در درون دره و در مسیر رودخانه شده است. کمی جلوتر آبرفت ها تا لبه ی پل جاده که بر روی رودخانه ساخته شده بالا آمده اند و جاده و رودخانه تقریباً همسطح با یکدیگر قرار گرفته اند، که منظره ای جالب را پدید آورده است. در فصل های پر باران آب رودخانه وارد پل و مسیر جاده شده و آن را مسدود می کند. حتماً حواستان باشد در هنگام سیلاب ها از این مناطق دوری کنید و به ارتفاعات پناه ببرید.

در محل آب بند اگه به بالادست نگاه کنید، سنگ های قرمز رنگی بر روی سنگ های سبزرنگ سازند کرج دیده می شود. جنس این سنگ ها ماسه سنگ و کنگلومرا ست. این سنگ ها به سن میوسن و معادل سازند قرمز بالایی هستند. اگر می خواهید آنها را از نزدیک ببینید باید کمی جلوتر بروید و درست قبل از ورود به روستای آزادبر در کنار جاده می توانید به آنها دست پیدا کنید (تصویر برونزد سنگ های قرمز رنگ را در گالری زیر این متن ببینید).

 

آب بند

نمایی از پهنه ی آبرفتی حاصل از تجمع آبرفت ها در پشت آب بند. در دور دست کنگلومرای قرمز رنگ سازند قرمز بالایی و معدن گچ آزادبر دیده می شوند (دید به سمت شمال).

 

در محدوده ای که سنگ های قرمز بیرون زده اند، قبل از ورود به روستای آزادبر جاده ای خاکی به سمت باختر از جاده ی آسفالته جدا می شود. این جاده با گذر از چند روستا نهایتاً به طالقان می رسد، اما برای طی کردن آن حتماً باید اتومبیل مناسب و سرحالی داشته باشید.

حال می توانید به روستای زیبای آزادبر وارد شوید. این روستای سرسبز و زیبا در محل تلاقی دو آبراهه که از ارتفاعات شمالی سرچشمه می گیرند ساخته شده است. این روستا حدود ۲۰۰۰ نفر جمعیت مقیم و غیر مقیم دارد و مردم آن به کشاورزی، دامپروری و زنبورداری مشغول اند.

از روستا جاده ای خاکی پس از طی ۴ کیلومتر شما را به معدن گچ آزادبر می رساند. برونزد واحدهای گچی که در نقشه های زمین شناسی به بخشی از سازند قرمز بالایی به سن میوسن نسبت داده شده اند در راستای گسله گچسر و با روند جنوب خاور – شمال باختر در نقاط مختلف منطقه دیده می شوند. این برونزدها به دلیل رنگ سفید آنها از دوردست ها قابل شناسایی و رویت هستند. یک معدن متروکه گچ  نیز در حاشیه جاده ی چالوس وجود دارد اما معدن گچ آزادبر فعال بوده و بزرگتر است. برونزد سطحی این واحد گچی در آزادبر تقریباً ۳۹ هکتار است.

 

azadbar-05

 

اکنون و پس از دیدن نقاط دیدنی منطقه می توانید جایی مناسب در کنار رودخانه یافته و از محیط طبیعی، خلوت و زیبای این منطقه ی بکر لذت ببرید.

اگر به دیدن این منطقه رفتید، می توانید عکس های زیبایی که از طبیعت و زیبایی های زمین شناسی آنجا گرفته اید برای ما بفرستید تا به نام و شرح خود شما در سایت درج شود.

 

 

 

 

 

 

 

 

سازند تیرگان مرز بین دشت و کوه

سازند تیرگان از سازندهای زمین‌شناسی ایران در حوضه رسوبی کپه‌داغ با سن کرتاسه پیشین (بارمین – آپتین زیرین) است. این سازند از سنگ‌آهک‌های ستبر لایه تا توده‌ای ائولیتی و زیست‌آواری با میان‌لایه‌های اندکی از سنگ‌آهک مارنی، مارن وشیل آهکی تشکیل شده است. مرز پایینی سازند تیرگان با سازند مزدوران و مرز بالایی آن با سازند سرچشمه است. شاخص‌ترین سنگواره سازند تیرگان اوربیتولین است که بیشتر هسته اوولیت‌ها را تشکیل می‌دهد.

تصویر فوق مرز بین آهک های سازند تیرگان و همینطور آبرفت ها را نشان می دهد که توسط گسلی جدا شده است

Geology

 

کلمات کلیدی: ایران , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سازند , تیرگان , کپه داغ , کرتاسه , سنگ آهک , مزدوران , سرچشمه , اربیتولین

دره ستاره ها

دره ستاره ها با نام محلی ” استاره کفته” یکی از کم نظیر ترین پدیده های حاصل از فرسایش در کشور است. دره ستاره ها در بخش جنوب خاوری جزیره قشم در نزدیکی ساحل جنوبی و در نزدیکی روستای برکه خلف قرار دارد. این دره با شکل کلی چند شاخه مرتبط به هم، مجموعه ای از عوارض و پدیده های مختلف را در خود جای داده است.

ZG-StarValley-01

تاثیر فرسایش مکانیکی آب جاری ناشی از بارندگی، بیشترین اثر را در تشکیل این دره و عوارض آن داشته است. از دیگر عواملی که در شکل گیری این دره شکل داشته می توان به اختلاف جنس و مقاومت لایه های مختلف، وجود رگه ها و میانلایه های ژیپس (گچ) و همچنین حرکات و فشارهای درونی زمین (نیروهای زمین ساختی) اشاره نمود.

موقعیت قرارگیری دره ستاره ها در جزیره قشم

موقعیت قرارگیری دره ستاره ها در جزیره قشم

دیواره های این دره از دو جنس با سختی و مقاومت متفاوت تشکیل شده اند: یک لایه ضخیم و نرم فرسا به رنگ کرم تا خاکستری روشن در یزر و یک لایه نازک، سخت فرسا و شکننده در بالا. لایه سست زیرین در برابر عوامل فرسایش به سرعت فرسوده و تخریب می شود اما لایه رویی به دلیل دربرداشتن نوعی سیمان طبیعی (سیمان آهکی)، مقاوم و سخت فرسا بوده و همانند یک سپر از لایه زیرین در برابر فرسایش محافظت می کند. در هر جایی که لایه رویی از بین رفته باشد یا دارای درز و شکاف باشد، فرسایش با سرعت و شدت بیشتری عمل کرده و موجب گشایش دره های کوچک و شکاف های گوناگون شده است. طبقات و لایه های این دره به دلیل ویژگی های ذکر شده، بسیار حساس و شکننده بوده و حتی وزن یک انسان بر روی طبقات آن می تواند بسیار خطرناک باشد و باعث فروریختن ناگهانی آنها شود؛ این در حالی است که شاید محل به نظر محکم و یکپارچه بیاید اما در زیر آن لایه ها از بین رفته و فضایی خالی ایجاد شده باشد.

تصویر هوایی از "دره ستاره ها" دید به سوی جنوب باختر است.

تصویر هوایی از “دره ستاره ها”
دید به سوی جنوب باختر است.

سازند اصلی تشکیل دهنده دره ستاره ها ” سازند میشان ” است. این سازند در جزیره قشم دربرگیرنده توالی از لایه های مارنی و مارنی سیلتی به رنگ سبز زیتونی و خاکستری و لایه های ماسه سنگی و آهکی کرم تار نخودی رنگ توده ای، ضخیم لایه، متوسط و نازک لایه با عدسی هایی از کنگلومرای درون سازندی است که به صورت میانلایه در بخش های ماسه سنگی وجود دارد. در توالی رسوبی سازند میشان فسیل جاندارانی مانند دوکفه ای های اویستر، شکم پایان، خارپوستان و انواع مرجان ها به فراوانی دیده می شوند. تجمع فسیل ها در برخی از بخش های توالی به صورت لایه ای از لوماشل دیده می شوند. سن سازند میزبان دره ستاره ها میوسن میانی تا پسین (بین ۵ تا ۱۰ میلیون سال قبل) است اما تشکیل دره و عوارض آن به چند ده هزار سال اخیر باز می گردد.

ZG-StarValley-04

در توالی رسوبی سازند میشان، ساخت های رسوبی مختلفی مانند لایه بندی نازک، متوسط، ضخیم و توده ای، لایه های آهکی و ماسه سنگی پرفسیل با شکا هندسی کانالی، سطح فرسایشی زیرین، ساخت های دانه بندی تدریجی، لایه ها و لامینه های مورب مسطح، عدسی شکل و درهم، لامینه های موجی، عدسی و پلاسر، ساخت های لایه بندی مورب اپسیلون و اشکال کلینوفرم قابل شناسایی است.

در توالی رسوبی سازند میشان در حاشیه شمالی، لایه بندی های افقی بالایی روی توالی ای از لایه های با شیب کم دیده می شوند. به نظر می رسد که این رسوبات به صورت کلینوفرم تشکیل شده باشند.

ZG-StarValley-05

لایه های و توالی های چینه ای در دره ستاره ها از دیدگاه زمین شناسی ساختمانی به صورت افقی یا با شیب بسیار کم دیده می شوند. به دلیل عملکرد نیروهای تکتونیکی در توالی سازندهای میشان، درزه های نظام مند (سیستماتیک) به صورت مزدوج شکل گرفته است. نیروی ثقل و فرایندهای هوازدگی و فرسایش باعث باز شدگی درزه ها شده است. برخی از درزه های با کانی ژیپس به صورت رگه ای پر شده اند.

ZG-StarValley-07

بر اساس باور مردم محلی در گذشته، این دره حاصل برخرود یک ستاره (شهاب سنگ) و به هوا برخاستن سنگ و خاک و ماندن آنها به همان حالت در هواست. به این ترتیب مردم اشکال ستون مانند و سوزنی شکل را به این رویداد نسبت می دهند. اسم محلی “استاره کفته” به معنی ستاره افتاده، به همین دلیل به آن نسبت داده شده است. همچنین در گذشته این باور وجود داشته که در هنگام غروب خورشید، این دره محل رفت و آمد اجنه و ارواح بوده و صدای وزش باد در این دره را به این موضوع نسبت می دادند.

ZG-StarValley-06

کلمات کلیدی: ایران , جزیره قشم , خلیج فارس , دره ستاره ها , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , زمین منظر , ژئوتوریسم , ژئوسایت , سازند میشان , سنگ آهک , فرسایش , مارن , ماسه سنگ

آهک کرمینه

در برخی از سنگ آهک ها مانند بخش پایینی سازند الیکا در البرز و بخش هایی از سازند میشان در زاگرس آثاری کرم مانند دیده می شوند. این آثار ناشی از حرکت کرم های رسوب خوار در زمانی است که رسوبات آهکی تازه بوده  و هنوز به سنگ تبدیل نشده اند. نوع خواصی از کرم ها وجود دارند که با خوردن رسوبات مواد مغذی آنها را جدا کرده و ماسه ها ی خالی از مواد مغذی را به صورت فضولات در پشت مسیر حرکت خود بر جای می گذارند. در این صورت نوارهایی استوانه ای شکل در درون رسوبات باقی می ماند که رنگ و شکل آنها با رسوبات اطراف متفاوت است. پس از تبدیل رسوبات به سنگ این ساخت های لوله ای شکل در درون توده سنگ دیده می شوند. به سنگ آهک هایی که این ساخت ها را در درون خود دارند “سنگ آهک کرمینه (ورمیکوله)” گفته می شود.

عکس بالا نمایی نزدیک از سنگ آهک های ورمیکولۀ سازند میشان را نشان می دهد که در محلی موسوم به کوه سوخته (زُهیت= آتش سوزان جنهم در کتب زردشتی) رخنمون دارند. این سنگ آهک ها در اثر حرات زیاد ناشی از سوختن گازهای هیدرو بوری که از طریق گسل تراستی آغاجاری به سطح زمین راه یافته اند بشدت آلتره شده اند. برای رسیدن به محل می توان از میدان ورودی به شهر امیدیه به سمت شهر آغاجاری رفته و در روبروی ده خیط زُبید و در مجاورت کارخانۀ آسفالت از طریق یک جادۀ خاکی مستقیماً به سمت کوه مزبور روانه شوید.  در این محل گازهای گوگردی همچنین باعث سوختن لایه های انیدریت شده و بلورهای نوزاد گوگرد در بالای این تپه مشاهده می شود.

در این محل چین های جناقی و نحوۀ ایجاد گسل تراستی بخوبی مشاهده می شود. سازند گچساران بر روی سازندهای میشان (خاکستری) و آغاجاری (قرمز) رانده شده است و به احتمال قوی در زیر لایه های آبرفتی کوه پایه سازند کنگلومرای بختیاری نیز وجود داشته باشد که در بعضی روستاها چاه های آب نیز در این رسوبات حفر شده است (روستا چاه سالم).

همچنین آثار و بقایای ویرانۀ یک آتشگاه باستانی نیز وجود دارد که دلیل بر سابقۀ تاریخی آن دارد( آتشگاه زُهیت).

نویسنده و عکاس: عباس راکی – زمین شناس شرکت کیپ – فارغ التحصیل دانشگاه تبریز

کلمات کلیدی: vermiculate limestone ,  امیدیه ,  ایران , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زهیت , ژئوتوریسم , سازند الیکا , سازند میشان , سنگ آهک , سنگ آهک کرمینه , کوه سوخته , ورمیکوله

سازند ایلام

سازند آهکی ایلام با سن کرتاسه بالایی (۸۵ تا ۷۰ میلیون سال قبل) شامل سنگ آهک های رسی دانه ریز پلاژیک خاکستری رنگ با لایه بندی منظم و میانلایه های نازک شیلی است. این سازند با یک ناپیوستگی رسوبی بر روی سازند سروک و یا سورگاه قرار می گیرد اما مرز بالایی آن با سازند گورپی همساز است. این سازند در لرستان رخساره ی عمیق و در فارس و خوزستان رخساره کم عمق دارد.

در ناحیه لرستان یک واحد شیلی دو سازند سروک (در زیر) و ایلام (در بالا) را از یکدیگر جدا می کند. این واحد سنگی سازند سورگاه است و شامل شیل های خاکستری روشن و یا تیره نرم فرسا در تناوب با لایه های آهکی است.

در تصویر برونزد سازند ایلام در حاشیه جاده ی خرم آباد به پلدختر دیده می شود. رخساره سازند ایلام در لرستان شامل آهکهای نازک لایه و خوب لایه بندی شده است که با میانلایه‌هایی نازک تا بسیار نازک از شیل همراهی می‌گردد. نظم لایه‌بندی یکی از ویژگیهای دیداری مهم در سازند ایلام می‌باشد. رنگ عمومی این سازند خاکستری روشن است. آهکها، بیشتر مارنی می‌باشند. سازند ایلام از جمله سازندهای چهره ساز بوده و معمولاً در هسته تاقدیس‌ها، ارتفاعات بلندی را در لرستان ایجاد کرده است.

همچنین در تصویر سازند شیلی و نرم فرسای سورگا نیز در زیر سنگ آهک های سازند ایلام دیده می شود.

کلمات کلیدی: Cretaceous , Ilam formation , Iran Geology , Iran Geotourism , Lorestan , Mesozoic٬ , Surgah formation , Zagros Mountain ,  zamingasht , ایران , پلدختر , خرم آباد , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , سازند ایلام , سازند سورگاه , سنگ آهک , لرستان

 

سازند آسماری

سازند آسماری یکی از سازندهای شاخص ایالت ساختاری – رسوبی زاگرس است. این سازند در زاگرس گسترش قابل توجهی دارد و جوان ترین سنگ مخزن هیدرو کربن ها در زاگرس است. نام این سازند از برش الگوی آن در کوه آسماری در جنوب خاوری مسجد سلیمان گرفته شده است.  در کوه آسماری ستبرای این سازند ۳۱۴ متر است و شامل سنگ آهک های مقاوم کرم تا قهوه ای رنگ با چهره ای صخره ساز و درزه های فراوان به همراه میانلایه های شیلی می باشد. سن این سازند با توجه به فسیل های آن الیگو میوسن (۳۶ تا ۱۸ میلیون سال قبل) دانسته شده است و از زیست چینه ای به سه واحد آسماری پایینی، میانی و بالایی تقسیم می شود. ولی این تقسیم بندی در همه جا وجود ندارد.

سازند آسماری دارای دو عضو است. یکی “عضو ماسه سنگی اهواز” در جنوب باختر خوزستان و دیگری “عضو تبخیری کلهر” در لرستان که نشان از متفاوت بودن محیط رسوبی این سازند در نقاط مختلف ایران در زمان تشکیل این عضوهای سنگی دارد.

در بیشتر نقاط زاگرس مرز پایینی سازند آسماری با سازند شیلی پابده است. ولی در لرستان مرکزی این سازند با سازند کربناتی شهبازان و در فارس داخلی با سازند جهرم به طور ناپیوستگی موازی (Para-conformity) همبر است. در همه جای زاگرس سازند آسماری با سازند انیدریتی گچساران پوشیده می شود. ولی در فارس داخلی سازند آواری رازک جانشین سازند گچساران می شود.

تصویر فوق درمحدوده ی  دریاچه سد کارون ۴ گرفته شده است. در این محدوده سازند آسماری با سنگ آهک های ستبر لایه کارستی و میانلایه های شیلی با شیب به سوی شمال خاور بر روی سازند پابده با تناوبی از مارن و سنگ آهک های مارنی نازک لایه قرار گرفته است. روی این سازند را سازند گچساران با انیدریت، گچ و میانلایه های مارنی سبز و قرمز و لایه های ماسه سنگی پوشانده است. در این بخش از منطقه سازند آغاجاری وجود ندارد و سازند کنگلومرایی بختیاری مستقیماً بر روی گچساران نشسته است.

در منطقه دریاچه سد کارون چهار سازند آسماری بر روی سازند پابده نهشته شده و بر روی آن سازند گچساران قرار گرفته است.

در منطقه دریاچه سد کارون چهار سازند آسماری بر روی سازند پابده نهشته شده و بر روی آن سازند گچساران قرار گرفته است.

پل زیر قوسی که در تصویر دیده می شود بر روی رودخانه ارمند و مخزن سدکارون ۴ در استان چهار محال بختیاری ساخته شده تا به کمک دو تونل حفر شده در طرفین آن، در مسیرجایگزین بخشی از محور ارتباطی شهرکرد به ایذه باشد که اکنون در زیر دریاچه سد قرار گرفته است.

سازند آسماری از سنگ آهک های ستبر لایه مستحکم و با مقاومت بالایی تشکیل شده که در آنها شیارها و حفرات کارستی نشانگر میزان بالای کربنات کلسیم در این سازند می باشد. سن سازند آسماری الیگومیوسن و فسیل شاخص این سازند نومولیت می باشد.

کلمات کلیدی:  الیگومیوسن , انیدریت , ایذه , ایران , پل , پل زیرقوسی , دریاچه , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , سازند آسماری , سازند بختیاری , سازند پابده , سازند گچساران , سنگ آهک , شهرکرد , شیل , عضو اهواز , عضو کلهر , مارن , نومولیت