نوشته‌ها

سازند

زمین یک سیاره ی پویا و زنده است. همه روزه در دل زمین، بر روی سطح آن و در آسمان اطراف آن که جو نامیده می شود، فرآیندها، فعل و انفعالات و رخدادهای مختلفی در حال انجام است. بر اساس مطالعات دانشمندان علوم زمین، سیاره ی ما عمری بیش از ۴ میلیارد سال دارد و در این عمر به نسبت طولانی، شرایط گوناگونی را از نظر محیطی سپری کرده است.

به نظر طرفداران انگاره ی زمین ساخت صفحه یی، میلیون ها سال قبل، زمین از یک خشکی و یک اقیانوس عظیم اطرافش تشکیل می شده است. از آن زمان تا امروز به صورت مداوم ارتفاعات و خشکی های زمین فرسوده شده و در دریاها و اقیانوس ها نهشته می شده اند. این اتفاق همین الان نیز ادامه دارد. اما چرا این خشکی ها به پایان نرسیده اند؟ چون نیروهای زمین ساختی دائماً رسوبات سنگ شده ی بستر دریاها و اقیانوس ها را چین داده و از زیر آب خارج کرده اند. پس زمین در طول تاریخ خود به طور مداوم با پیشروی ها و پسروی های مداوم دریاها و اقیانوس ها مواجه بوده است.

 

موقعیت سرزمین کشورها، در بیش از ۲۲۰ میلیون سال قبل و زمانی که ابرقاره پانگه آ توسط اقیانوسی احاطه شده بود. سرزمین ایران در آن زمان از دو بخش تشکیل شده بود.

 

هر نقطه یی از کره ی زمین محیط های جغرافیایی مختلفی را در طول تاریخ چند میلیون ساله ی خود تجربه کرده است. هر نقطه یی می توانسته یک زمان، بستر عمیق یک اقیانوس، یک دریای آرام کم عمق، خط ساحلی یک دریا، خشکی درون یک قاره، محیطی جنگلی و مردابی و یا محیط دریاچه یی درون قاره یی بوده باشد، دقیقاً مثل آنچه که امروزه در محیط جغرافیایی دنیای امروز می بینیم.

پس هر نقطه یی از این کره ی خاکی با توجه به اینکه در یک زمان خاص، چه محیط جغرافیایی داشته، رسوبات خاصی را در خود جمع کرده است. دانشمندان علوم زمین با بررسی این رسوبات و نهشته ها پی به محیط رسوبی آن دوره از تاریخ زمین در آن نقطه ی خاص می برند. برای مثال سنگ آهک ها می توانند در محیط های دریاچه یی آب شیرین و یا دریاهای کم عمق و گرم تشکیل شوند که هر کدام نشانه های خاص خود را دارند که از یکدیگر قابل شناسایی هستند. ماسه سنگ ها در محیط های ساحلی و دریاچه یی نهشته می شوند. شیل ها در دریاهای عمیق و یا محیط های مردابی و کولابی با آرامش محیطی بالا رسوب می کنند.

حال ممکن است در یک نقطه، زمانی سنگ آهک، زمان دیگری مارن و شیل و در زمانی جدیدتر ماسه سنگ رسوب کند و یا در یک زمانه خارج از آب بوده و به جای رسوبگذاری، فرسایش در آن نقطه حکمفرما بوده باشد. در نتیجه آن نقطه در طول تاریخ خود نهشته های مختلفی را در خود جای می دهد. دانشمندان علوم زمین برای شناسایی، معرفی و استفاده ی بهتر از داده های مربوط به لایه های زمین در هر منطقه، با توجه به مشخصات مختلف نهشته ها، اقدام به دسته بندی آنها در هر منطقه کرده و نام “سازند” را بر آن نهاده اند.

 

تعریف سازند

سازند به مجموع لایه‌هایی گفته می‌شود که دارای ترکیب سنگ‌شناسی مشخص بوده و در سطح نسبتاً وسیعی گسترش و امتداد داشته، حد فاصل آن با لایه‌های زیرین و بالایی کاملاً مشخص باشد، همچنین زمان رسوب‌گذاری در طول امتداد آن یکسان و قابل نقشه‌برداری باشد.

در واقع سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است و شامل مجموعه لایه‌هایی است که صفات مشخص سنگ‌شناسی دارند. بالا و پایین یک سازند مشخص است ولی ضخامت آن حد معینی ندارد.

یک سازند ممکن است یک یا چند بخش (عضو) داشته باشد.  همچنین گاهی چند سازند یک گروه را تشکیل می‌دهند.

برخی از ویژگی‌های سازندها مانند سن، نوع فسیل، جنس، پیوستگی، ضخامت، رنگ و … تا حدودی مشترک است. در این میان سن و نوع فسیل سازند از اهمیت بیشتری برخوردار است. ممکن است برخی از این ویژگی‌ها در یک سازند مشترک نباشد.

 

نامگذاری سازندها

نامگذاری سازندها معمولاً بر اساس نام محلی است که برای اولین بار، آن سازند در آنجا مطالعه و معرفی شده است. که می تواند نام یک روستا، یک منطقه و یا یک کوه و … باشد. به عنوان مثال سازند آسماری از نام کوهی به همین نام در جنوب کشور، سازند شمشک از نام روستایی در شمال و سازند کرج از نام شهر کرج اقتباس شده است.

 

برش الگو

مقطعی از لایه های سنگی که با مرز بالا و پایین مشخص و برای اولین بار به عنوان یک سازند مطالعه و پیشنهاد گردیده است، برش الگو (Type section) نامیده می شود. معمولاً نام سازند از نام محل برش الگوی سازند گرفته شده است. مثلاً برش الگوی سازند امیران در کوهی به همین نام در نزدیکی معمولان لرستان مطالعه و معرفی شده است.

برش های الگو لزوماً کامل ترین برش یک سازند نیستند و تنها مزیتشان نسبت به سایر جاهایی که سازند مورد مطالعه قرار گرفته است، اولین بودن آنهاست. به عنوان نمونه سازند شمشک در محل برش الگو به ۴ عضو تقسیم شده و ستبرای لایه های آن ۱۰۲۷ متر گزارش شده است اما در برش های دیگر نام گروه شمشک را به خود گرفته و از چند سازند با ستبرای متنوع و مختلف تشکیل شده است و یا در برخی از برش ها از ستبرای کم و تنها ۲ عضو تشکیل شده است.

 

مرزهای سازند

محل اتصال هر سازند با سازندهای رویی و زیرین خود، مرز سازند گفته می شود. این مرز می تواند به شکل های گوناگون باشد. مرزهای مشخص و ناگهانی، تدریجی، ناپیوستگی، بین انگشتی و … انواع مرزهای سازندها را می سازند.

به عنوان نمونه سازند مارنی پابده دارای مرز تدریجی با سازند آسماری می باشد که به مرور پایان یافتن لایه های مارنی سبز رنگ و شروع سنگ آهک های ستبرلایه مشخص می شود. همچنین مرز پایینی سازند امیران با مارن های خاکستری رنگ سازند گورپی همشیب و تدریجی است. مرز زیرین سازند میلا با سازند لالون ناگهانی و مشخص است و بوسیله ی یک لایه کلیدی کوارتزیت سفید مشخص می گردد. مرز سازندهای گورپی و پابده ناپیوسته است. یعنی در طی زمانی طولانی نهشته های سازند گورپی خارج از آب بوده و سپس با پیشروی مجدد آب، نهشته های سازند پابده بر روی آن تشکیل شده است.

 

مرز سازند های تله زنگ و امیران ناگهانی و مشخص است (آزادراه خرم آباد – پل زال).

 

مرز سازندهای پابده و آسماری تدریجی است (دهدز خوزستان).

 

مرز زیرین سازند پابده با سازند گورپی ناپیوسته موازی و مرز بالایی آن با سازند آسماری تدریجی است (پارسیان استان هرمزگان).

 

مرز سازندهای آغاجاری و بختیاری در مسیر آزادراه پل زال – اندیمشک ناپیوسته و زاویه دار است.

مرز سازند هزاردره با نهشته های روی آن از نوع ناپیوسته زاویه دار است. کنگلومرای هزاردره در البرز نهشته شده، چین خورده و لایه ها از حالت افقی خارج شده و پس از مدتی دوباره رسوبات آبرفتی بر روی آن تشکیل شده است.

 

مرز ناپیوسته و زاویه دار سازند هزار دره با واحد آبرفتی روی آن در تهران

 

دو سازند هم ارز پابده و امیران که در یک زمان تشکیل می شده اند اما دارای محیط های رسوبی متفاوتی بوده اند در مرز مشترکشان به صورت بین انگشتی با هم ادغام شده اند.

به هر حال مرزهای سازندها به هر حالتی که باشند، با سازندهای زیرین و بالایی خود مشخص و قابل تفکیک اند. زمانی که به دلیل شباهت های بسیار دو سازند همجوار نتوان آنها را از هم تفکیک نمود، آنها را می توان با هم نام برد مانند سازندهای آسماری-شهبازان و یا در یک گروه جای داد مانند گروه بنگستان متشکل از سازند های سروک و ایلام.

 

تقسیمات سنگ چینه یی

بر پایه ویژگی‌های عمومی سنگ‌شناختی از قبیل خواص فیزیکی، موقعیت چینه‌شناسی، صفات اختصاصی و سایر خصوصیات سنگ‌شناسی تقسیم بندی واحدهای سنگ چینه یی از کوچک به بزرگ اینگونه خواهد بود:

لایه

لایه (Bed) کوچک‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی است که معمولاً بوسیله سطح جدایشی که به آن لایه بندی گفته می شود از سایر لایه ها مجزا می گردد. ممکن است لایه هایی که روی یکدیگر نهشته شده اند از یک جنس یا جنس های گوناگون باشند.

 

تناوب لایه های شیل و توف سازند کرج (مسیر قزوین – تنکابن)

بخش

بخش (Member)، از تقسیمات کوچکتر سازند است، یک سازند ممکن است از نظر سنگ‌شناختی به واحدهای کوچکتری به نام بخش تقسیم گردد. در یک سازند، مجموعه لایه هایی که شباهت بیشتری به یکدیگر دارند و در کنار هم قرار گرفته اند، بخش یا عضو نامیده می شوند، مانند بخش آهکی گوری در سازند مارنی میشان و یا عضو های چهل، چمپه و مول در سازند گچساران در زاگرس.

 

بخش آهکی سازند گورپی (عضو امام حسن)

 

سازند

سازند (Formation) مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی است. به‌طور کلی سازند به مجموع لایه‌هایی گفته می‌شود که دارای ترکیب سنگ‌شناسی مشخص بوده و در سطح نسبتاً وسیعی گسترش و امتداد داشته، حد فاصل آن با لایه‌های زیرین و بالایی کاملاً مشخص باشد، همچنین زمان رسوب‌گذاری در طول امتداد آن یکسان و قابل نقشه‌برداری باشد (مانند سازند آواری کشکان).

 

سازند کشکان مجموعه یی از ماسه سنگ، کنگلومرا و سیلتستون در مسیر جاده خرم آباد به پلدختر

 

گروه

گروه (Group) به مجموعه دو یا چند سازند گفته می‌شود. گروه معمولاً به وسیله دگرشیبی‌های مشخص ، محدود می‌گردد (مانند گروه فارس که از سازندهای گچساران، میشان و آغاجاری تشکیل شده است).

گروه بنگستان از سازندهای ایلام و سروک تشکیل شده است (آزادراه خرم آباد – پل زال).

ابرگروه

ابرگروه (Super Group) به مجموع دو یا چند گروه گفته می‌شود. کاربرد ابرگروه چندان معمول نیست.

 

پهنه های رسوبی – ساختاری ایران

فرایندهای درونی و بیرونی زمین، در زمان و مکان های متفاوت، در پهنه ی ایران زمین پیامدهای متفاوتی داشته است. در نتیجه الگوی ساختاری، تحولات زمین ساختی، شرایط رسوبی ایران زمین در طول تاریخ خود یکسان نیست. این ناهمسانی رسوبی و زمین ساختی بقدری اثر گذار است که تعیین ویژگی های یکسان را برای کل پهنه ی ایران زمین ناممکن می سازد. پس زمین شناسان ایران را به پهنه های رسوبی – ساختاری گوناگونی تقسیم کرده اند که هر پهنه شاخصه های خود را در طول تاریخ تکوین داشته است. این تقسیم بندی ها در طول تاریخ مطالعات زمین شناختی ایران زمین، بارها توسط دانشمندان مختلف تغییر داده شده است اما آنچه که امروزه مورد توافق قرار دارد به شرح زیر است:

  • ایران جنوبی (زاگرس)
  • ایران میانی
  • سنندج-سیرجان
  • البرز
  • خزر جنوبی
  • کپه داغ
  • خردقاره ایران مرکزی
  • بلوک لوت
  • مکران
  • حوضه فیلیشی خاور ایران
  • بلوک زابل

 

نقشه پهنه های ساختاری – رسوبی ایران زمین (آقانباتی، ۱۳۸۳)

هر کدام از این ایالت های رسوبی – ساختاری در طول زمان حوضه های رسوبی مخصوص به خود داشته اند و در نتیجه واحدهای سنگ چینه یی که در طول تاریخ تکوین ایران زمین در آنها نهشته شده اند، با یکدیگر متفاوت اند. در نتیجه هر ایالت رسوبی – ساختاری سازندهای مختص به خود دارد. در زیر به عمده ترین سازندهای مهمترین ایالت های ساختاری رسوبی ایران زمین اشاره می کنیم.

 

  • ایالت رسوبی ساختاری البرز:

کهر – بایندر – سلطانیه – باروت – زاگون – لالون – میلا – لشکرک – سلطان میدان – پادها – مولی – خوش‌ییلاق – جیرود – ایلانقاره مبارک – باقرآباد – دزده‌بند – قزل‌قلعه – درود – روته – نسن – الیکا – شمشک – طزره – گانو – دلیچای – فارسیان – لار آبنک – شال – تیزکوه – فجن – زیارت – کرج – کند – هزاردره – کهریزک

 

  • ایالت رسوبی ساختاری زاگرس:

هرمز – لیبیک – زردکوه – سیاهو – سرچهان – زکین – فرغان – گروه دهرم ( دالان – کنگان ) – خانه‌کت – گروه کازرون ( دشتک – نیریز ) – موس – آلان – سرگلو – نجمه – گوتنیا – گروه خامی ( سورمه – هیث – فهلیان – گدوان – داریان ) – گروه بنگستان ( کژدمی – سروک – سورگاه – ایلام ) – لفان – گرو – گورپی – تاربور – پابده – ساچون – جهرم – امیرانتله‌زنگکشکان – شهبازان – آسماریرازک – گروه فارس ( گچساران – میشان – آغاجاری ) – بختیاری

 

  • ایالت رسوبی ساختاری ایران مرکزی:

طشک – مراد – دوران – کلمرد – تکنار – ریزو – دسو – داهو – کوهبنان – گروه میلا ) کال‌شانه – درنجال – شیرگشت  – ( نیور – پادها – گروه ازبک‌کوه ) سیب‌زار – بهرام – شیشتو – سردر – ( گچال – جمال – سرخ شیل – شتری – گروه نخلک ) علم – باقرق – عشین ( نایبند – گروه شمشک ) آب‌حاجی – بادامو – ( گروه مگو ) هجدک – پروده ( بغمشاه – اسفندیار – قلعه‌دختر – بیدو – گردو – کرمان – بیابانک – قرمز پایینی – قم – قرمز بالایی

 

  • ایالت رسوبی – ساختاری کپه داغ:

قلی – نیور – سلطان میدان – پادها – خوش‌ییلاق – مبارک – قزل‌قلعه – درود – روته – نسن – غرقیتان – سفیدکوه – نظرکرده – سینا – میان‌کوهی – شمشک – بشکلاته – کشف‌رود – چمن‌بید – مزدوران – شورجه – زرد – تیرگان – سرچشمه – سنگانه – آیتامیر – آب‌دراز – آب‌تلخ – نیزار – کلات – نفته – پستلیق – چهل‌کمان – خانگیران

 

نقشه زمین شناسی ایران (سازمان زمین شناسی کشور). هر رنگ نشانه ی سازندهای یک دوره از تاریخ زمین است.

 

کلمات کلیدی: سازند , گروه , لایه , عضو , بخش , زمین شناسی , سنگ چینه , ایالت رسوبی ساختاری , ایران زمین , البرز , کپه داغ , زاگرس , ایران مرکزی , خرد قاره , بلوک لوت , خزر جنوبی , مکران , شرق ایران

گود کناردان

طاقدیس گاوبندی

 

طاقدیس گاوبندی چینی با پلانچ دوبل و راستای شمال باختر – جنوب خاور است. شهر پارسیان “روستای گاوبندی سابق” در استان هرمزگان در پای دامنه ی جنوبی این طاقدیس گسترش یافته است. این طاقدیس به طول  ۷۹ کیلومتر و بیشینه عرض ۹ کیلومتر بخشی از ایالت ساختاری زاگرس چین خورده است که به صورت موازی با چین های دیگر در اثر اعمال فشار صفحه ی عربی به صفحه ی ایران شکل گرفته اند.

gavbandi3

قدیمی ترین واحدهای برونزد یافته در هسته ی این طاقدیس سازندهای ایلام (Il) و سروک (Sv) به سن کرتاسه (سنومانین) می باشند که در بخش های فرسایش یافته همانند محدوده ای که از آن عکاسی شده است برونزد یافته اند.  واحدی که بیشترین برونزد را در این طاقدیس دارد، سازند آسماری (As) به سن الیگومیوسن می باشد. سازندهای پابده (Pd)، گورپی (Gu) نیز در بخش هایی از این طاقدیس برونزد یافته اند. جوان ترین واحد برونزد یافته در این چین سازند گچساران (Gs) به سن میوسن است که در یال شمالی برونزد یافته و در تصویر دیده نمی شود.

gavbandi-jpg3

ارتفاعاتی که در افق دیده می شود سازند آغاجاری است که یال شمالی طاقدیس خلفانی را می سازد.

عکس گرفته شده از ارتفاعات شمال روستاهای به ده، دهنو و ملا حسن (در ۳۵ کیلومتری خاور شهر پارسیان) برداشت شده که در کاسه ی فرسایشی ایجاد شده در مرکز طاقدیس گاوبندی با نام “گود کناردان” قرار دارند. اختلاف ارتفاع محل برداشت عکس تا کف گود ۴۰۰ متر است.

در کف گود رسوبات حاصل از فرسایش و واریزه های واحدهای قدیمی به صورت خاک و آبرفت انباشته شده و سنگ های کهن را در زیر خود مدفون کرده اند. این رسوبات به سن کواترنری جوان ترین واحد شکل گرفته در این گود می باشند.

تصویر پانورامای فوق حاصل تلفیق سه عکس گرفته شده با دیدی به سوی جنوب باختر است که به خوبی از بخشی از یال شمالی، محور طاقدیس و بخش های برونزد یافته یال جنوبی طاقدیس گاوبندی را به نمایش می گذارد.

سازند گچساران

سازند گچساران مجموعه ای از رسوبات تبخیری شامل سنگ نمک، انیدریت، مارن های رنگارنگ، سنگ آهک و مقداری شیل بیتومین دار است که بدون نظم چینه ای بر روی هم قرار گرفته اند. در واقع همزمان با کوهزایی آلپ و پسروی دریا به سمت جنوب باختر دریایی کم عمق و ساحلی گرم میزبان بخش های عمده ای از زاگرس کنونی بوده است. در نتیجه از میوسن پیشین تا پلیوسن چرخه ای از رسوبات تبخیری گچساران تا کنگلومرای بختیاری که نشانه ی پسروی دریا از مناطق گسترده ای از زاگرس است در این منطقه نهشته شده که در لرستان و سکوی فارس ستبرای آنها به ۳۰۰۰ متر و در فروافتادگی دزفول و بندرعباس به ۶۰۰۰ متر می رسد.

سازند گچساران که در محدوده ی وسیعی از زاگرس گسترده شده، به عنوان سنگ پوش میدان نفتی آسماری از لرستان تا حوضه خلیج فارس گسترده شده است. مرز پایینی این سازند با سازند آسماری در حوالی جزیره قشم به سن الیگوسن و یا ائوسن اما در نواحی شمالی میوسن پیشین است. در ناحیه فارس این سازند به سه بخش چهل، چمپه و مول تقسیم می شود اما در نواحی مجاور راندگی زاگرس به سازند رازک تبدیل می شود.

این سازند در سطح زمین برش الگوی کاملی ندارد اما در برش های تلفیقی حاصل از چاه های میدان نفتی گچساران دارای ۷ عضو و ۱۶۰۰ متر ستبراست. ضخامت و سنگ شناسی بخش های هفتگانه برش الگو و عضوهای سه گانه فارس در همه جا ثابت نیست و به همین رو در بیشتر نواحی زاگرس سازند گچساران قابل بخش بندی نیست و با نام کلی گچساران از آن یاد می شود.

سنگواره های جانوری موجود در سازند گچساران متعلق به محیط های کولابی و لب شور است. استراکود و بریوزوآ و همراه تعدادی فسیل های دیگر در تمام سازند گچساران یافت می شوند.

مرز بالایی سازند گچساران با سازند آغاجاری ناگهانی و مشخص است.

تصاویر دیگری از سازند گچساران را می توانید در “زمین نگار” ببینید.

منبع: کتاب زمین شناسی ایران، دکتر علی آقانباتی

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , زمین گشت , سازند , سازند گچساران , زاگرس , میوسن , گروه فارس , گچ , نمک , انیدریت , تبخیری , مارن , سنگ آهک , سنگ پوش

سازند آواری کشکان

سازند کشکان یکی از سازندهای لرستان در دوره ترشیاری است. در اوایل ترشیاری تمامی حوضه زاگرس با یک دریای پیشرونده پوشیده شد. در نواحی ساحلی این دریا “سازند آواری ساچون” در مناطق کم عمق “سازند کربناتی جهرم” و در نواحی ژرف “سازند شیلی پابده” رسوب می کرد.

در این زمان، در کوه های زاگرس سه دریای موازی لنگه، خوزستان و تتیس وجود داشت که با پشته هایی از یکدیگر جدا شده بودند. مواد فرسایشی این پشته ها که بیشتر از چرت های رادیولاریتی بودند به گودی ها حمل شده و ممکن بود با رسوب های عمیق سازند پابده و یا کربنات های جهرم تداخل داشته باشند. تداخل این رسوبات آواری با سازند پابده “سازند فلیشی امیران” و با سازند جهرم “سازند آواری کشکان” نامیده شدند. در ائوسن میانی همزمان با کوهزایی پیرنئن و با پسروی دریا، نواحی سکویی جهرم از آب بیرون آمد و رسوبگذاری تنها در مناطق مرکزی دریاها (لنگه و خوزستان) ادامه داشت و سازند پابده همچنان در حال تشکیل بود. بدین ترتیب چرخه رسوبی جهرم با یک ناپیوستگی فرسایشی خاتمه یافته است.

در نتیجه در ترشیاری پسین، سازندهای امیران، تله زنگ، کشکان و شهبازان در منطقه لرستان همزمان با سازند پابده در سایر نقاط زاگرس تشکیل شده اند.

سازند آواری کشکان که به داشتن رنگ سرخ و رخساره آواری مشهور استبه طور معمول شامل سیلت، ماسه سنگ و کنگلومرا با قلوه های رادیولاریت به ویژه چرت فراوان است که به سمت بالا دانه درشت می شوند.

نام این سازند از رودخانه کشکان گرفته شده و برش الگوی آن در ۲۵ تا ۳۰ کیلومتری شمال خاوری پلدختر در مسیر جاده ی خرم آباد – اندیمشک به ضخامت ۳۷۰ متر معرفی گردیده است.

مرز پایینی سازند کشکان با سنگ آهک های بیوهرمی سازند تله زنگ ناگهانی و هم شیب است. در نقاطی که تله زنگ وجود ندارد، سازند کشکان به طور مستقیم بر روی سازند امیران قرار می گیرد. مرز بالایی کشکان با کربنات های شهبازان ناپیوسته است و با یک زون هوازده لیمونیتی مشخص می گردد.

سن سازند کشکان پالئوسن تا ائوسن میانی دانسته شده و فاقد سنگواره ی مشخصی است.

گسترش جغرافیایی سازند کشکان محدود به لرستان است. از محل برش الگو به سوی جنوب باختری، این سازند به صورت بین انگشتی با سازند پابده و به سوی جنوب خاوری به تدریج با آهک های تله زنگ و شهبازان جانشین می شود.

منبع: کتاب زمین شناسی ایران تالیف دکتر علی آقانباتی

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سازند , کشکان , شهبازان , تله زنگ , امیران , جهرم , پابده , ترشیاری , پالئوسن , ائوسن , ماسه سنگ , سیلتستون ,کنگلومرا ,آواری , سرخ رنگ , زاگرس ,لرستان ,ایران , جاده خرم آباد – اندیمشک , برش الگو , زمین گشت

سازند امیران در لرستان

سازند آواری امیران شامل حدود ۸۷۱ متر شیل، سیلت سنگ، ماسه سنگ و مقداری سنگ آهک و کنگلومرای فیلیش گونه است، به همین دلیل گاهی با نام “فیلیش های امیران” از آن یاد می شود. در حوالی خرم آباد، بخش پایینی فیلیش های امیران کنگلومرایی است که به آن “بخش کنگلومرای خرم آباد” نام داده اند (مطیعی، ۱۳۷۲).

ZG-AmiranFm-Lorestan-04

سازند امیران فقط در شمال خاوری استان لرستان برونزد دارد. به همین دلیل برش الگوی آن در تاقدیس امیران، در کنار راه اندیمشک – خرم آباد (نزدیک روستای معمولان) اندازه گیری شده است. مرز پایینی امیران با مارن های خاکستری رنگ سازند گورپی همشیب و تدریجی است. مرز بالایی آن ممکن است به سنگ آهک های سازند تله زنگ و یا کنگلومرای سازند کشکان برسد. امیران به طور جانبی به سازند های گورپی و پابده تبدیل می شود. سن سازند امیران کرتاسه بالا – پالئوسن تعیین شده است.

ZG-AmiranFm-Lorestan-05

در تصویرها بخشی از سازند امیران شامل تناوبی از شیل های تیره، سیلتستون و لایه های ماسه سنگی دیده می شود. این عکس ها در مسیر آزادراه خرم آباد – پل زال و پس از خروج از تونل اثر ۳ گرفته شده است. سازند امیران در این منطقه در یال شمالی تاقدیس ریت بر روی سازند گورپی و در زیر سازند آهکی تله زنگ برونزد یافته است.

ZG-AmiranFm-Lorestan-03

در تصویر بالا مرز بالایی سازند فیلیشی امیران با سازند آهکی تله زنگ در محل خروجی تونل اثر ۳ (در زمان احداث) در آزادراه خرم آباد – پل زال دیده می شود.

ZG-AmiranFm-Lorestan-map

ZG-FoldAmiranFm-Lorestan-Sat

 

منابع:

  • کتاب زمین شناسی ایران دکتر آقانباتی
  • نقشه زمین شناسی خرم آباد انتشارات شرکت ملی نفت ایران

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: Amiran formation , formation , Iran , Iran Geology , Iran Geotourism , Lorestan , Sandstone , shale , zamingasht , امیران , ایران , تله زنگ , خرم آباد , زاگرس , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سازند , شیل , عکس زمین شناسی , گورپی , لرستان , ماسه سنگ

 

تاقدیس شامیلو

زاگرس چین خورده به بخشی از رشته کوه زاگرس گفته می شود که در آن پوشش رسوبی روی پی سنگ بر اثر اعمال نیروهای زمین ساختی چین خورده و تاقدیس ها و

ناودیس های متناوبی در راستای شمال باختر – جنوب خاور شکل گرفته اند. داده های موجود نشانگر آن است که چین خوردگی های این بخش از زاگرس به لحاظ تاثیر گسله های پی سنگی، حضور گنبدهای نمکی، راندگی های پنهان، فروافتادگی ها و خمش ها چندان ساده نیست، به گونه ای که نام زاگرس چین خورده و گسلیده برای آن با مسماتر است.

بسیاری از زمین شناسان، تغییر روند و خمیدگی محور چین ها را ناشی از عملکرد دو فاز دگرشکلی پی در پی و جداگانه می دانند. در فاز نخست فشردگی و چین خوردگی در راستای شمال باختر – جنوب خاور انجام شده و در مرحله دوم دگرشکلی برشی راستگرد مربوط به گسله های امتدادلغز باعث روند های خاوری – باختری و خمیدگی محور چین ها شده است.

نظرات مختلفی در مورد زمان چین خوردگی ها وجود دارد. عده ای بر این باوراند که حرکات اصلی چین خوردگی زاگرس مربوط به اواخر میوسن پایانی و یا پلیوسن آغازین، یعنی مدت ها پس از یکی شدن مجدد لبه صفحات زاگرس و ایران مرکزی صورت گرفته است. اما شواهد ساختاری و چینه نگاری گویای آن است که چین خوردگی زاگرس، از کرتاسه پسین آغاز شده و در زمان پلیوسن به بیشترین اندازه ی خود رسیده است. امروزه نیز به دلیل تداوم حرکت پوسته ی عربستان به سمت ایران، چین خوردگی زاگرس ادامه دارد و جابجایی افقی آن به صورت میانگین حدود ۴ سانتیمتر است و حرکت های قائم آن بیش از ۲ میلیمتر در سال برآورد می شود.

ZG-Shamilu-01

تاقدیس شامیلو یکی از چین های زاگرس چین خورده است که در مرز استان فارس با استان هرمزگان واقع شده است. این چین زیبا با راستای تقریباً خاوری – باختری و میل دوطرفه دارای محوری چین خمیده است. گسلش هایی هم بخش هایی از این چین را متاثر گرده اند و در بخش خاوری نیز، برونزد یک گنبد نمکی بخش هایی از این چین زیبا را از بین برده است. قدیمی ترین واحد سنگی برونزد یافته در این تاقدیس، سنگ آهک های سازند آسماری به سن الیگومیوسن و جوان ترین واحد سنگی کنگلومرای بختیاری به سن پلیوسن است. در این میان از قدیم به جدید سازندهای گچساران، میشان و آغاجاری نیز برونزد یافته اند. البته واحد های آبرفتی کواترنری نیز بخش هایی را پوشانده اند. پهنای این چین در گسترده ترین بخش حدود ۱۵ کیلومتر و طول آن حدود ۴۲ کیلومتر است. گنبد نمکی دیگری نیز در دشت جنوبی و در منتهی الیه بخش باختری چین بیرون زده است که این چین را متاثر نکرده است.

ZG-Shamilu-02

ZG-Shamilu-04

برای دسترسی به این چین زیبا باید مسیر روستای تاریخی زادمحمود را پی گرفت. زاهد محمود یکی از روستاهای بخش مرکزی از توابع شهرستان لارستان واقع در استان فارس می باشد. این روستا در دشتی بزرگ به همین نام واقع شده است. نام این روستا در قدیم باشدویه یا باشتویه بوده که قدمتی برابر با ۸۰۰ سال دارد و چون امامزاده ای از نوادگان امام موسی کاظم (ع) به نام سلطان نجم الدین محمود در این مکان مدفون می باشد ، پس از انقلاب به نام همین امامزاده تغییر یافته است.

برای دسترسی به این روستا در جاده بندرعباس به سمت لار بعد از عبور از روستاهای ایسین ، قلات ، تازیان ، کهورستان ، چاه موخور و دشت جیهن ، به ابتدای راه حوزه ی استحفاظی لارستان می رسیم. اگر همین راه را بیست کیلومتر ادامه دهیم به پاسگاه انتظامی هرمود عباسی (میرخویی) و روستای هرمود می رسیم که سمت راست جاده تابلوی دسترسی به روستا قابل مشاهده است. با جدا شدن از جاده ی اصلی، ۲۴ کیلومتر باید پیموده شود تا به روستای زادمحمود برسیم. با رسیدن به روستا، کوهی باشکوه در شمال روستا خودنمایی می کند که همان تاقدیس شامیلوست.

ZG-Shamilu-03

تصویر هوایی این چین زیبا توسط “سید مجید میرکاظمیان” در پرواز تهران – عسلویه گرفته شده است. علاوه بر چین، دو گنبد نمکی هم در جلو و پسزمینه دیده می شوند. در تصویر گوگل ارث که در بالا ارائه شده است سعی شده تا سازندها و عوارض زمین شناسی عکس بر روی این تصویر ماهواره ای خوانا شود. نقشه زمین شناسی هم از نقشه ۲۵۰ هزارم لارستان (انتشارات شرکت ملی نفت ایران) برگرفته شده است.

کلمات کلیدی: آسماری , آغاجاری , استان فارس , ایران , بختیاری , تاقدیس , چین خوردگی , روستای زادمحمود , زاگرس , زمین گشت , سازند , شامیلو ,  طاقدیس , گچساران , لارستان , میوسن , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم

تنگه هایقر

در زاگرس چین خورده، بر روی طاقدیس ها تنگه ها و گود های فراوانی ایجاد شده است که ماحصل همکاری نیروهای زمین ساختی، هوازدگی فیزیکی و فرسایش آبی هستند. در مورد چگونگی تشکیل این تنگه ها و گودها در مقاله ای با عنوان “تنگ ها و گودهای زاگرس چگونه تشکیل شده اند؟” در بخش مقالات سایت مفصلاً توضیح داده شده است.

یکی از این تنگه های بسیار زیبای زاگرس که به “گرندکانیون ایران” مشهور است، تنگه هایقر فیروزآباد فارس است.
در استان فارس، با عبور از شهرستان فیروزآباد به سوی شهر قیر و در جهت جنوب غربی این شهرستان، ۳۵ کیلومتر به سمت جنوب حرکت می کنیم. به محلی می رسیم که عظمتش در همان نگاه اول دیدنی است؛ در دل سنگ و صخره های پر ابهت رشته کوه های زاگرس، تنگه ای قرار دارد که همچون سرسرایی طبیعی بین دو سوی کوه فاصله انداخته است تا بستری باشد برای رودخانه ی قره آغاج، که از میانش می گذرد.

haigher6

این تنگه شگفت، چنان با عظمت و با ابهت است که عمق دیواره هایش گاه به حدوداً ۴۵۰ متر می رسند. طول این دره ی شگرف، در منابع مختلف مابین ۸ تا ۱۴ کیلومتر تخمین زده شده، که با استناد به موثق ترین این منابع طول تنگه ی هایقر نزدیک به ۱۳ کیلومتر است.

ZG-HaygharGorge-02

هایقر در لغت به معنای مردن است، زمانی که جنگجویان قشقایی موفق به از پای در آوردن سربازان انگلیسی می شدند فریاد هایقر سر می دادند تا همزم هایشان از این واقعه مطلع شوند؛ محال است که بر فراز این دره بایستید و مبهوت عظمت این جاذبه ی زیبا نشوید. صدای جریان آب و آواز پرندگان در کنار یکدیگر سنفونی هیجان انگیزی را به وجود می آورند به طوری که ممکن در تمام مدت سفرتان به استان فارس بخواهید در تنگه هایقر بمانید.

ZG-HaygharGorge-01

این تنگه در عرض طاقدیس آغار ایجاد شده است و در حقیقت یکی از درزه های عرضی است که در طاقدیس ها ایجاد می شود. در راستای این نقطه ضعف که بعداً گسترش یافته و رودخانه قره آغاج در آن جریان یافته است، با فرسایش سازند گچساران، لایه های آهکی سازند آسماری برونزد یافته اند. این لایه های آهکی بخاطر استحکام و ضخامت لایه هایشان دیواره هایی بلند در دو طرف تنگه را ایجاد نموده اند که گاه ارتفاع آنها تا ۴۵۰ متر نیز می رسد.

haigher1

علاوه بر این تنگه، مه درزه ها و دره های عمیق دیگری نیز به صورت موازی با آن بر روی طاقدیس شکل گرفته اند. طاقدیس آغار یک چین خوردگی با میل دوطرفه است که طول آن تا ۷۰ کیلومتر می رسد. جوانترین لایه های برونزد یافته در این طاقدیس سازند گچساران مربوط به دوره میوسن (حدود ۱۵ میلیون سال قبل) و قدیمی ترین لایه های برونزد یافته مربوط به سازند گورپی به سن کرتاسه (حدود ۷۵ میلیون سال پیش) است. شیب لایه ها در دامنه شمالی حداکثر تا ۳۰ درجه می رسد اما در دامنه جنوبی شیب ها تند تر هستند و تا ۵۰ درجه نیز اندازه گیری شده است.

ZG-HaygharGorge-03

دسترسی به این تنگه از مسیر قدیمی فیروزآباد – هنگام – قیر که درست از ارتفاعات کنار این تنگه و بر روی طاقدیس آغار عبور می نماید برای مشاهده از روی ارتفاع امکان پذیر است، اما برای ورود به تنگه باید از دو طرف تنگه وارد آن شد. در حال حاضر سدی در دهانه دامنه شمالی تنگه در حال ساخت است.

برخی از تصاویر از سایت های گردشگری نظیر الی گشت برداشت شده است.

کلمات کلیدی: آسماری , استان فارس , ایران , تنگه , تنگه هایقر , دره , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , سازند , قره آغاج , قیر

کوه هزاربند

قله ی هزاربند با ارتفاع ۳۳۵۶ متر یکی از ده ها قله ی بالای ۳۰۰۰ متر در البرز مرکزی به شمار می رود. این قله به دلیل مسیرهای متعدد دسترسی و نزدیکی به جاده ی چالوس مورد توجه کوهنوردان است. این قله درکیلومتر ۶۰ جاده کرج – چالوس و درجنوب خاوری قله کرچان قرار دارد. از جاده ی چالوس و از طریق دره های متعددی می توان به این قله دست یافت. روستاهای همه جا، سرخدر و حسنکدر در کنار آبراهه هایی قرار دارند که از این قله منشاء گرفته اند.

ZG-Hezarband-02

از سه جبهه می توان به این قله صعود کرد. از جبهه شمالی و از طریق روستای حسنکدر، دره آبرو را به سمت باختر و خلاف جهت رودخانه که در مسیر سازندهای میلا، دورود و روته و همچنین سازند شمشک قابل مشاهد هستند. از جبهه جنوبی و از طریق روستای روستای همه جا است. مسیری بسیار دشوار که به دلیل صخره ای و ریزشی بودن کمی سخت تر است. در این مسیر سازند های کرج، سلطانیه، باروت-زاگون و لالون، میلا، دورود و روته در مسیر برونزد دارند. همچنین گسله ی بزرگ و لرزه زای مشا-فشم در مرز دو سازند کرج و سلطانیه را می توان در این مسیر پیگیری نمود که باعث رانده شدن سنگ های پالئوزوئیک بر روی آذرآواری های ائوسن شده است. چین خوردگی لایه ها، دایک ها و سیل های آذرین و سایر ساخت های مرتبط با گسل مشاء از دیگر جاذبه های زمین شناسی در این مسیر است. و نهایتاً از جبهه غربی می توان از طریق روستای کیاسر و گردنه کرچان به هزاربند صعود کرد که با توجه به بهمنگیر بودن مسیر برای صعود زمستانی پیشنهاد نمی گردد. در این مسیر هم سازندهای کرج، سلطانیه، باروت-زاگون، لالون، میلا، جیرود، دورود و شمشک و روته در مسیر رویت می شوند. در این مسیر هم گسله ی مشاء با روند شمال باختری – جنوب خاوری مسیر کوهنوردی را قطع خواهد کرد.

ZG-Hezarband-03

با توجه به مسیرهای ذکر شده بهترین مسیر صعود جبهه شمالی و بهترین زمان صعود اوایل خرداد و مهرماه می باشد. اما با توجه به اعتدال دما در منطقه در تابستان نیز می توان به این قله صعود کرد.
در تصویر، قله ی کوه هزاربند از دره ی سرخدر دیده می شود (دید به سوی باختر). سنگ های قرمز رنگ جلوی تصویر سازند ماسه سنگی لالون است. به سمت بالای دره سازند های آهکی میلا، ماسه سنگی دورود و در بخش های بالایی و روی قله نیز سازند آهکی روته برونزد دارند. سازند های لالون تا میلا مربوط به دوران پالئوزوئیک و دوره کامبرین و سازند های دورود و روته نیز مربوط به دوره پرمین هستند.
همه ی سازند های پالئوزوئیک و مزوزوئیک البرز در این بخش بوسیله ی گسله ی راندگی مشاء بر روی سازند کرج که از آنها جوان تر (ائوسن) است رانده شده اند. گسله های معکوس، با کارکرد خود نه تنها موجب شکل‌گیری واحدهای فیزیوگرافی شده اند. بلکه بلوکهای ساختاری متفاوتی را نیز به وجود آورده اند. وحدتی دانشمند (۱۹۹۹) در فرایند تهیه و تلفیق نقشه زمین شناسی مرزن آباد (با مقیاس ۱:۱۰۰٫۰۰۰) با بهره‌گیری از نامگذاری های اشتوکلین (۱۹۷۴)، کوههای البرز (ازجمله در محدوده جاده چالوس ) را به ۶ بلوک ساختاری تقسیم کرده است که کوه هزاربند و اطراف آن در باریکه “پالئوزوئیک – مزوزوئیک جنوبی” قرار دارد که به وسیله راندگی مشاء (در جنوب) و راندگی طالقان (در شمال) محدود شده است.
ZG-Hezarband-04
سازندهای پالئوزوئیک البرز  که در این محدوده برونزد یافته اند مختصراً به شرح زیر می باشند:

(۱) پالئوزوئیک پیشین

این بخش در همبری با گسله مشاء (۱/۵ کیلومتری جنوب گرماب و یا ۲ کیلومتری شمال (شهرستانک) و با سازند سلطانیه آغاز می‌گردد. رخساره این سازند شامل سنگهای کربناته چهره ساز با رخساره دولومیت – دولومیت های آهکی و سنگ آهکهای سیلیسی خاکستری است که برپایه مطالعه کونودونت های موجود در آنها سن آن به کامبرین پیشین نسبت داده شده است. سازند سلطانیه همچنین با میانلایه هایی از شیل‌های رسی – سیلت دار آهکی با رنگ سبز تیره می‌باشد که با نام «شیل‌های چپقلو» معرفی شده است. دولومیت های موجود در بخش بالایی سازند سلطانیه شامل دولومیت های توده‌یی متبلور و صخره‌ساز است که در آن می‌توان اثرات فسیلی « استروماتولیت» را مشاهده نمود. همانگونه که پیش تر نوشته شد، در امتداد جاده چالوس و در فاصله ۲ کیلومتری شمال سه راه شهرستانک، سازند سلطانیه با رخساره دولومیتی ستبرلایه و رنگ تیره و چهره ساز کاملاً قابل شناسایی است.

سازند سلطانیه به تدریج به مجموعه‌یی از شیل های رسی – سیلتی و ماسه‌ای ریزدانه، دارای میکا با رنگ ارغوانی، تبدیل می‌گردد که در فرهنگ چینه‌شناسی ایران با نام سازند باروت شناخته می‌شود. شیل های سازند باروت همچنین با میانلایه‌هایی از سنگاهک و دولومیت‌ حاوی چرت و استروماتولیت نیز همراهی می‌گردد.

سازند باروت با سن کامبرین همانگونه که با سازند سلطانیه (در پایین) همبری تدریجی دارد، به سوی بالای ردیف رسوبی نیز با سازند جوانتر تعیین سازند زاگون نیز مرز عادی و تدریجی دارد.

پیش از این سازند باروت را به عنوان سازند «اینفراکامبرین» در نظر می‌گرفتند ولی یافته‌های فسیل‌شناسی جدید، جایگاه چینه شناختی آن را کامبرین پیشین تائید کرده‌اند.

سازند باروت به تدریج به مجموعه یی همگن از شیل های آهک دار، ماسه سنگ ریزدانه آرکوزی، سیلتستون میکادار زودفرسا با رنگ متمایل به سرخ ارغوانی تبدیل می‌گردد. این سازند نیز در فرهنگ چینه شناسی ایران به نامه سازند «زاگون» شناخته می‌شود.

یکی از ویژگی های سازند زاگون تغییرات رخساره‌یی جانبی و تبدیل آن به سازند باروت است و به همین علت، ستبرای این سازند در هر نقطه که گزارش شده، متفاوت است. برپایه نظر لاسمی (۱۳۶۹) بخش زیرین این سازند به دلیل داشتن گلسنگ و سیلتستون سرخ رنگ و سایر نشانه ها مربوط به یک محیط قاره یی خشک و به گمان قوی در یک محیط پلایایی تشکیل شده است ولی سنگهای بالایی این سازند معرف محیط رودخانه ماندری (پیچان رود) می‌باشد. برپایه مطالعات فسیل شناسی سن سازند زاگون معادل کامبرین پیشین در نظر گرفته شده است.

به سوی بالای ردیف رسوبی ماسه سنگهای کوارتزی و کواتز آرنایت با لایه بندی نازک تا ستبر و رنگ خاکستری تا سرخ و ارغوانی “سازند لالون” ظاهر می‌گردند (نام روستای سرخدر از رنگ سرخ- ارغوانی این سازند گرفته شده است). این سازند بدلیل سختی و استحکام از جمله سازندهای چهره ساز به شمار می‌آید. در بالاترین بخش این سازند نیز کوارتزیت سفید رنگی است که با نام تاپ کوارتزیت شناخته می‌شود.

سازند میلا با رخساره دولومیتی – سنگ آهک لایه لایه و درشت دانه- سنگاهک گلاکونیت‌دار و انواع سنگاهک متعلق به کامبرین میانی البرز می‌باشد. این سازند برپایه تفاوت های رخساره‌یی به ۵ واحد تفکیک گردیده است. مهمترین فسیل یافت شده در این سازند، تریلوبیت می‌باشد. همراه با لایه های آهکی می‌توان میانلایه هایی از شیل‌های آهکی – مارن نیز وجود دارد.

سازند لشکرک با رخساره شیل – ماسه سنگ همراه با دولومیت و سنگ آهک گرهک دار متعلق به اردوویسین البرز می‌باشد.

سازند جیرود شامل ماسه سنگ – آهک ماسه ای – شیل همراه با گدازه های بازالتی متعلق به دونین البرز می‌باشد.

 

 (۲) پالئوزوئیک پسین

پالئوزوئیک پسین در البرز شامل چندین سازند مهم می‌باشد سازند مبارک ( با سن کربونیفر) شامل سنگاهک‌های تیره رنگ- متوسط لایه همراه با مارن و آهک مارنی می‌باشد که در این محدوده به دلیل عملکرد گسله وجود ندارد.

پرمین نیز شامل سه سازند دورود، روته و نسن می‌باشد.

سازند دورود با رخساره ماسه سنگ و شیل و رنگ قرمز و سن پرمین پیشین ازجمله سازندهای گسترده در البرز می‌باشد. سازند روته (پرمین میانی) شامل سنگ آهک متبلور، سنگ آهک دولومیتی است که گسترش بسیار زیادی در البرز دارد. ولی برعکس، فرصتی برای شکل‌گیری سازند نسن (پرمین پسین) در همه جا میسر نبوده و تنها در چند نقطه از البرز می‌توان سنگ آهکها و یا گدازه های بازالتی این سازند را مشاهده نمود.

 

کلمات کلیدی: البرز , تصویر , دورود , روته , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , سازند , عکس ,کوه , کوه هزار بند , لالون , میلا

سازند تیرگان مرز بین دشت و کوه

سازند تیرگان از سازندهای زمین‌شناسی ایران در حوضه رسوبی کپه‌داغ با سن کرتاسه پیشین (بارمین – آپتین زیرین) است. این سازند از سنگ‌آهک‌های ستبر لایه تا توده‌ای ائولیتی و زیست‌آواری با میان‌لایه‌های اندکی از سنگ‌آهک مارنی، مارن وشیل آهکی تشکیل شده است. مرز پایینی سازند تیرگان با سازند مزدوران و مرز بالایی آن با سازند سرچشمه است. شاخص‌ترین سنگواره سازند تیرگان اوربیتولین است که بیشتر هسته اوولیت‌ها را تشکیل می‌دهد.

تصویر فوق مرز بین آهک های سازند تیرگان و همینطور آبرفت ها را نشان می دهد که توسط گسلی جدا شده است

Geology

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: ایران , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سازند , تیرگان , کپه داغ , کرتاسه , سنگ آهک , مزدوران , سرچشمه , اربیتولین

زاگرس؛ ۶۵ میلیون سال

در زمانه ای ما بین ۶۵ تا ۲ میلیون سال قبل که در تقویم زمین شناسی ترشیاری نامیده می شود، در محدوده ی زاگرس کنونی، چند محیط جغرافیایی و رسوبی مختلف وجود داشته است. پس از حرکات کرتاسه ی پسین (۱۳۸ تا ۹۶ میلیون سال قبل) و در اوایل ترشیاری تمامی زاگرس در زیر آب دریا قرار داشت. در نتیجه در مناطق ساحلی این دریا رسوبات آواری (سازند ساچون) و در مناطق کم عمق آن  رسوبات کربناته (سازند جهرم) و در مناطق عمیق آن رسوبات ریز دانه شیلی (سازند پابده) در حال تشکیل و نهشت بوده اند.

در همین زمان در مناطق پست، سه دریای موازی وجود داشتند به نام های لنگه، خوزستان و تتیس که با کوه های مرتفعی از یکدیگر جدا می شدند. مواد فرسایشی این کوه ها وقتی به درون گودی ها که سه دریای اشاره شده بودند، حمل می شد، تداخل هایی با سازندهای در حال تشکیل پابده و جهرم ایجاد می کرد. در نتیجه رسوبات آواری که با سازند پابده همراه هستند، “سازند امیران” و در نقاطی که با سازند جهرم تداخل دارند “سازند کشکان” نامیده شدند.

در مناطق مرکز و شمالی لرستان سازندهای امیران، تله زنگ، کشکان و شهبازان جایگزین پابده شده اند که نشانگر تغییرات حوضه رسوبی در این منطقه در طول زمان پالئوسن تا الیگوسن در این منطقه است.

در مناطق مرکز و شمالی لرستان سازندهای امیران، تله زنگ، کشکان و شهبازان جایگزین پابده شده اند که نشانگر تغییرات حوضه رسوبی در طول زمان پالئوسن تا الیگوسن در این منطقه است.

در ائوسن میانی (حدود ۴۵ میلیون سال قبل) همزمان با کوهزایی پیرنئن و در اثر نیروهای آن و افزایش ارتفاع، آب دریا عقب نشینی کرده و زاگرس از آب بیرون آمد. تنها در بخش های مرکزی و عمیق تر دریاها که هنوز باقی مانده بودند، یعنی در لنگه و خوزستان، رسوبگذاری سازند پابده همچنان ادامه داشته است. در نتیجه در جاهایی که سازند جهرم نهشته شده مرز این سازند با سازند بالایی ناپیوسته و فرسایشی است.

در ائوسن پسین – الیگوسن (حدود ۴۰ تا ۲۲٫۵ میلیون سال قبل) لرستان و فارس از آب بیرون بوده ولی در دریاهای خوزستان و لنگه رسوبات دریای عمیق سازند پابده در حال تشکیل بوده است. در پایان الیگوسن (۲۲٫۵ میلیون سال قبل) دریا به آرامی شروع به پیشروی می کند. در نتیجه رسوبات “سازند آسماری” در بخش هایی از زاگرس شروع به نهشته شدن می کنند. در مرز دوره های الیگوسن و میوسن (۲۲٫۵ میلیون سال قبل) یعنی در زمانی که در اکثر نقاط زاگرس رسوبات سازند آسماری در حال تشکیل بوده اند، در اهواز لایه های ماسه سنگی در حال تشکیل بوده اند (بخش ماسه سنگی اهواز) و در لرستان رسوبات تبخیری (بخش کلهر) نهشته می شده اند. در سایر نقاط زاگرس دریا کم عمق و نهشته های کربناتی آسماری در حال تشکیل بوده اند.

 

با شروع دوران سنوزوئیک، بیشتر نقاط زاگرس در زیر دریایی عمیق و سازند شیل و مارنی پابده در حال نهشته شدن بوده و این رسوبگذاری تا زمان الیگوسن که دریا کم عمق شده و سازند کربناته آسماری شروع به تشکیل نموده، ادامه داشته است. ردیف رسوبی این دو سازند در گود کناردان در استان هرمزگان در تصویر دیده می شود.

با شروع دوران سنوزوئیک، بیشتر نقاط زاگرس در زیر دریایی عمیق قرار داشته و سازند شیل و مارنی پابده در حال نهشته شدن بودهاست. این رسوبگذاری تا زمان الیگوسن که دریا کم عمق شده و سازند کربناته آسماری شروع به تشکیل نموده، ادامه داشته است. ردیف رسوبی این دو سازند در گود کناردان در استان هرمزگان در تصویر دیده می شود.

 

توالی رسوبی پابده و آسماری در استان فارس، جنوب کوار - سنگ آهک های ستبر لایه آسماری بر روی مارن و شیل های سازند پابده نشسته اند.

توالی رسوبی پابده و آسماری در استان فارس، جنوب کوار – سنگ آهک های ستبر لایه آسماری بر روی مارن و شیل های سازند پابده نشسته اند.

در اوایل میوسن (حدود ۲۰ میلیون سال قبل) با پیشروی گسترده ی دریا تمام لرستان و بخش اعظم خوزستان نیز به زیر آب رفته و رسوبگذاری سازند آسماری تا اواخر میوسن پسین (حدود ۱۶٫۶ میلیون سال قبل) ادامه یافته است. در این زمان با افت سطح دریا و ایجاد شرایط ساحلی و بسیار کم عمق، رسوبات تبخیری ایجاد و نهشته می شود. این رسوبات “سازند گچساران” را در دریای خوزستان ساخته اند که گسترش آن در بیشتر مناطق زاگرس دیده می شود. در همین زمان “سازند آواری رازک” در فارس و “سازند کربناتی میشان” در فروافتادگی خوزستان در حال نهشته شدن بوده اند.

توالی رسوبی سازند های آسماری، گچساران و بختیاری در کنار دریاچه سد کارون 4 در این تصویر سازند آغاجاری وجود نداشته و سازند بختیاری مستقیماً بر روی گچساران نشسته است.

توالی رسوبی سازند های آسماری، گچساران و بختیاری در کنار دریاچه سد کارون ۴ – در این تصویر سازند آغاجاری وجود نداشته و سازند بختیاری مستقیماً بر روی گچساران نشسته است.

 

درست در زمانی که سازند تبخیری گچساران در بیشتر نقاط زاگرس در حال تشکیل بوده، در فارس محیط رسوبی متفاوتی وجود داشته و سازند آواری رازک با سیلت و ماسه سنگ و مارن در حال تشکیل بوده است. تصویر فوق مربوط به جنوب کوار و برونزد سازند رازک در ناودیس رودخانه ی قره آغاج بر روی سازند آسماری است.

درست در زمانی که سازند تبخیری گچساران در بیشتر نقاط زاگرس در حال تشکیل بوده، در فارس محیط رسوبی متفاوتی وجود داشته و سازند آواری رازک با سیلت و ماسه سنگ و مارن در حال تشکیل بوده است. تصویر فوق مربوط به جنوب کوار و برونزد سازند رازک در ناودیس رودخانه ی قره آغاج بر روی سازند آسماری است.

 

در فروافتادگی خوزستان به جای سازند تبخیری گچساران، عضو آهکی سازند میشان یعنی آهک گوری در حال تشکیل بوده است. در تصویر آهک ریفال گوری در شمال فیروزآباد فارس دیده می شود.

در فروافتادگی خوزستان به جای سازند تبخیری گچساران، عضو آهکی سازند میشان یعنی آهک گوری در حال تشکیل بوده است. در تصویر آهک ریفال گوری در شمال فیروزآباد فارس دیده می شود.

 

با تغییر محیط رسوبی و پیشروی دریا نهشت رسوبات کربناته سازند میشان در خوزستان بر روی رسوبات تبخیری گچساران ادامه داشته اما در لرستان رسوبگذاری نهشته های آواری سازند آغاجاری آغاز شده است. این نهشت رسوبات آواری از میوسن میانی تا پلیستوسن (۱۱ تا ۱ میلیون سال قبل) در زاگرس ادامه داشته و پس از آن رسوبات آبرفتی – کوهپایه ای حاصل از فرسایش ارتفاعات (سازند بختیاری) روی آنها را پوشانده است.

در لرستان، سازند آغاجاری مستقیماً بر روی سازند گچساران نشسته است اما در سایر نقاط زاگرس بر روی سازند میشان قرار دارد. پس از پایان رسوبگذاری سازند آغاجاری و چین خوردگی لایه های آن سازند بختیاری با یک ناپیوستگی بر روی آن قرار گرفته است. در تصویر این ناپیوستگی در منطقه پل زال دیده می شود.

در لرستان، سازند آغاجاری مستقیماً بر روی سازند گچساران نشسته است اما در سایر نقاط زاگرس بر روی سازند میشان قرار دارد. پس از پایان رسوبگذاری سازند آغاجاری و چین خوردگی لایه های آن سازند بختیاری با یک ناپیوستگی بر روی آن قرار گرفته است. در تصویر این ناپیوستگی در منطقه پل زال دیده می شود.

در دوره کواترنری (از ۱٫۸ میلیون سال قبل تاکنون) زاگرس از آب بیرون بوده است. در این زمان کوهزایی ها شکل کنونی زاگرس را شکل داده اند و رسوبات و نهشته های این زمانه محدود به آبرفت هاست.

برگرفته از کتاب “زمین شناسی ایران” دکتر آقانباتی

 

کلیدواژه: Aghajari formation , Amiran formation , Asmari formation , Bakhtiyari formation , Gachsaran formation , Iran Geology , Iran Geotourism , Kashkan , ترشیاری , خوزستان , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , سازند , سازند آسماری , سازند آغاجاری , سازند امیران , سازند بختیاری , سازند پابده , سازند تله زنگ , سازند جهرم , سازند رازک , سازند شهبازان , سازند کشکان , سازند گچساران , سازند میشان , سنوزوئیک , فارس , لرستان