نوشته‌ها

آتشکوه؛ چشمه های گازی گنبد لران

حوضه ی رسوبی – ساختاری زاگرس طی میلیون ها سال بستر دریاهای عمیق و کم عمق در دوران های مختلف بوده و هزاران متر رسوبات دریایی و موجودات دریایی همراه با آن در این بستر نهشته شده اند. با نزدیک شدن به زمان حال و در اثر نیروهای زمین ساختی، حوضه رسوبی زاگرس چین خورده و از زیر آب خارج شده است. در نتیجه با طی فرایندهای ژئوشیمیایی موجودات دریایی مدفون در میان نهشته ها، تبدیل به منابع غنی هیدروکربوری شده و در زیر این چین خوردگی ها جمع شده اند. امروزه حوضه ی زاگرس یکی از منابع غنی نفت و گاز در دنیاست و هر تاقدیس که در زیر خود مخازن عظیمی از نفت و گاز را نگهداری می کند “میدان” نامیده می شود.

برای نگهداری منابع نفت و گاز در هر میدان می بایست علاوه بر سنگ مخزن که دارای تخلخل فراوان برای نگهداری ماده ی هیدروکربوری است، سنگی به عنوان پوشش داشته باشد که نفوذ ناپذیر بوده و از نشت میدان به سطح زمین جلوگیری کند. به عنوان مثال در زاگرس سازند آسماری که از سنگ آهک ساخته شده با دارا بودن تخلخل بسیار بالاترین سنگ مخزن نفت بوده و سازند گچساران که بر روی آن نهشته شده با گچ و انیدریت فراوان به عنوان سنگ پوشش آن مانع از رسیدن مواد نفتی و گازی به سطح زمین می شود. حال اگر در بخش هایی این سنگ پوشش در اثر فرسایش از میان رفته باشد و یا در اثر نیروهای زمین ساختی دچار گسلش و یا درز و شکستگی های فراوان شده باشد، مواد هیدروکربوری به سطح زمین راه می یابند. اگر نفت به سطح زمین برسد، چشمه های نفتی و قیرهای طبیعی و اگر گاز به زمین برسد چشمه های گازی مشتعل ایجاد می گردد. یکی از نمونه های زیبا و جذاب از این نوع چشمه ها در آتشکوه در نزدیکی روستای گنبد لران و در مسیر جاده ی رامهرمز به ابولفارس در استان خوزستان قرار دارد.

ZG-Atashkuh-01

در این محل گازهای هیدرکربوری از پیچ و خم لایه های چین خورده زمین گذر می کنند، خود را به سطح زمین می رسانند، شعله ور می شوند، به هر سویی زبانه می کشند و خرمنی از شعله های رنگین آتش داغ فروزان و خروشان را به نمایش در می آورند.

۱

میدان نفتی ماماتین اولین منطقه خوزستان است که بعلت تراوشات متعدد سطحی مورد توجه کاوشگران اولیه نفت واقع شده است. این میدان در ۱۰ کیلومتری شمال خاوری شهرستان رامهرمز و ۱۰۰کیلومتری شمال خاوری اهواز در بین و در امتداد محوری میدان های نفتی هفتکل و پارسی قرار دارد (مطیعی، ۱۳۷۴). به دلیل وجود همین چشمه های نفتی، ژرژبرنارد رینولدز (نماینده دارسی و فرمانده عملیات حفاری درایران) پس از ناکامی در غرب ایران (منطقه چیا سرخ) متوجه مناطق جنوب غربی ایران شد و در ماه سپتامبر ۱۹۰۷میلادی دو حلقه چاه در منطقه ماماتین حفر نمود (یعقوبی نژاد، ۱۳۷۳).

این اثر دائمی و همیشگی از یک سو به دلیل شعله های مشتعل و ازسوی دیگر به دلیل آنکه آثار و شواهد هیدروکربوری در سطح زمین را نشان می دهد، یک اثر ژئوتوریسمی ارزشمند و گرانبها در ایالت زمین شناسی و زمین ساختی زاگرس به حساب می آید که نه تنها برای زمین شناسان بلکه برای همه علاقمندان به طبیعت جذاب و دیدنی می باشد.

۷

در این محل شعله های رنگین آتش سوزان و فروزان همچون سیلی خروشان از دامنه هاى تپه هاى مارنى بیرون مى زند. چندین تپه که در آغوش هم خفته اند در آتشی سرخ و سوزان می سوزند. رنگ ویژه تپه ها، آنها را از مناظر اطراف مجزا کرده , اطراف هاله آتش، سوخته و دود زده است. سازندهاى تشکیل دهنده تپه ها (سازند تبخیرى گچساران و سازند مارنى میشان) در اطراف هاله سوخته و پخته شده اند به طورى که پاى فرد به راحتى در آن فرو مى رود. از کمرکش تپه ها تا اوج آنها زمین گرم و داغ بوده و در بخش هاى خاموش شده (گچ ترش غیر فعال) آثار و شواهد بلورهاى گوگرد به چشم مى خورد. تغییر و تبدیل تدریجى فرایند گچ ترش فعال به گچ ترش غیر فعال به طور کامل مشخص مى باشد.

ZG-Atashkuh-02

موقعیت جغرافیایی این اثر ژئوتوریسمی زیبا در استان خوزستان در طول جغرافیایی  °۴۹٫۸۱۱۰۶۲ و عرض جغرافیایی  °۳۱٫۲۷۴۶۲۵ می باشد.

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , ایران , خوزستان , رامهرمز , گنبد لران , آتشکوه , چشمه گازی , منبع هیدروکربوری , زاگرس , چین خوردگی , مخزن نفت , سازند آسماری , سازند گچساران , سازند آغاجاری , سازند میشان , میدان نفتی ماماتین , زمین گشت

تناوب مارن و فورش سنگ در جزیره قشم

در تصویر، مجموعه ای از مارن های سبزرنگ و فورش سنگ (Siltstone) های قرمز رنگ نازک لایه دیده می شوند که با نظم خاصی بر روی یکدیگر قرار گرفته اند. مجموعه ی این سنگ ها به همراه ماسه سنگ های ستبر لایه تر سازندی را در جنوب ایران تشکیل می دهند که اولین بار در میدان نفتی آغاجاری شناسایی و بر اساس نام همان میدان نامگذاری شد. در جزیره ی زیبای قشم برونزدهای زیبایی از این سازند در نقاط مختلف دیده می شود که به دلیل مقاومت متفاوت سنگ های آن در برابر فرسایش، اشکال طبیعی بسیار قشنگی را ایجاد نموده اند. سن این سازند به میوسن – پلیوسن یعنی ۱۰ تا ۲ میلیون سال قبل باز می گردد. در این زمانه فرونشینی حوضه رسوبی در جنوب ایران متوقف و همزمان با کوهزایی، رسوبگذاری رسوبات تخریبی – آواری آغاز می گردد. این سازند در جزیره قشم ویژگی های دریایی دارد و مارن فراوانی در آن زمان در این منطقه نهشته شده است. هر چند که با تغییرات دوره ای فورش سنگ و ماسه سنگ نیز به صورت متناوب با مارن نهشته شده اند.

برای اطلاعات بیشتر می توانید “سازند آغاجاری در جزیره قشم” و “سازند آغاجاری در سواحل خلیج فارس” را نیز مطالعه نمایید.

کلمات کلیدی: Aghajari formation , Iran Geology , Iran Geotourism , Marl٬Miocene , Persian gulf٬Pliocene , Qeshm Island٬Sandstone , Siltstone  , ایران , پلیوسن , جزیره قشم , خلیج فارس , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , سازند آغاجاری , سیلت سنگ , فارس ساحلی , فورش سنگ , مارن , ماسه سنگ , میوسن

تنگه چاهکوه

تنگه چاهکوه در بخش شمال باختری جزیره قشم در نزدیکی روستای چاهوی خاوری قرار دارد. این زمین گردشگاه، نمونه ویژه و کم نظیر از عملکرد فرسایشی آب جاری و تشکیل یک تنگه (کانیون) است. حرکت سریع و قدرتمند آب در بارندگی های شدید و نادر، عامل اصلی شکل گیری این تنگه بوده است. با این حال، فرسایش آبی یک عامل ثانویه در شکل گیری این تنگه به شمار می رود و این فرسایش در امتداد یک درزه و شکستگی اصلی رخ داده است.

موقعیت تنگه چاهکوه در جزیره قشم

موقعیت تنگه چاهکوه در جزیره قشم

 

تصویر ماهواره ای تنگه چاهکوه

تصویر ماهواره ای تنگه چاهکوه

طبقات دربرگیرنده این تنگه بخشی از یال تاقدیس سلخ، مهمترین ساختار تکتونیکی قشم، است که گنبد نمکی نمکدان در آن رخنمون دارد. تاقدیس یک ساختار محدب چین خورده است که در اثر فشارهای بیرونی به لایه های رسوبی زمین و چین خوردن آنها پدید می آید. به دلیل فشارهای جانبی و کشیده شدن لایه های تاقدیس، درزه ها و شکستگی هایی در یال های تاقدیس پدید می آیند. این درزه ها و شکستگی ها نقاط ضعف دیواره های سنگی تاقدیس هستند و عوامل گوناگون فرسایشی در آن نقاط عملکرد موثرتری خواهند داشت. تنگه چاهکوه یکی از این شکستگی های اولیه است که در اثر عملکرد عوامل فرسایشی مانند آب جاری توسعه یافته و به شکل امروزی در آمده است.

ZG-Qeshm-Chahkuh-02

میزبان تنگه چاهکوه سازند آغاجاری (به سن میوسن انتهایی تا پلیوسن) است. این سازند شامل تناوبی از ماسه سنگ و مارن و لایه های ستبر کنگلومرایی است. یکی از ویژگی های بارز این سازند غیر قابل نفوذ بودن آن در برابر آب است. این عامل سبب می شود که آب در بستر تنگه جاری شده و بدون نفوذ در بستر خود، درز و شکاف های موجود را بفرساید.

ZG-Qeshm-Chahkuh-04

وجود اشکال مقعر کروی، بیضوی و خطی در دیواره های تنگه حاصل عملکرد مکانیکی آب، یکنواخت نبودن جنس دیواره در تمامی نقاط و در نتیجه عملکرد بارز فرسایش است. حمل قطعات سنگی توسط آب و حرکات چرخشی آنها در داخل تنگه موجب بوجود آمدن گودال ها، اشکال کاسه ای و دیگ غول (Pot-hole) و فرم های فرسایشی دیگر شده است. مردم محلی از خاصیت نفوذناپذیری سنگ های میزبان تنگه استفاده کرده و با حفر گودال ها و چاه هایی در کف تنگه، امکان گردآوری و ذخیره آب باران را فراهم نموده اند. با توجه به خشک بودن جزیره و کمی بارش سالیانه و آب شور دریا، آب شیرین از گذشته دور در جزیره از ارزش بالایی برخوردار بوده است. با ابتکار حفر چاه در بستر نفوذناپذیر تنگه، روستاییان آب شرب خود را از آب باران تامین و در این چاه ها جمع آوری و تا مدت ها نگهداری می کرده اند.

نحوه شکل گیری دیگ های جن در اثر فرسایش آبی

نحوه شکل گیری دیگ های جن در اثر فرسایش آبی

چاه های حفر شده در بستر تنگه برای جمع آوری آب باران که در سنگ های نفوذ ناپذیر حفر شده اند.

چاه های حفر شده در بستر تنگه برای جمع آوری آب باران که در سنگ های نفوذ ناپذیر حفر شده اند.

یکی از پدیده های قابل مشاهده در تنگه چاهکوه علمکرد گسله هایی با راستای خاوری – باختری است که عمود بر دره اصلی تنگه و به موازات یکدیگر باعث جابجایی لایه های سنگی شده اند. آیینه های گسلی موجود بر روی دیواره های سازوکار گسله ها را چپگرد با مولفه نرما نشان می دهند. همچنین در راستای عمود بر امتداد تنگه اصلی، یک تنگه دیگر نیز به چشم می خورد که عامل اصلی تشکیل آن، یک مه درزه طولی کاملاً مشخص است که امتداد گسستگی آن را آشکارا می توان دید.

تنگه های عمود بر تنگه اصلی که در اثر عملکرد گسله ایجاد شده اند.

تنگه های عمود بر تنگه اصلی که در اثر عملکرد گسله ایجاد شده اند.

یکی از اشکال فرسایشی که بر دیواره های تنگه دیده می شود، فرسایش لانه کبوتری است. این فرسایش از اشکال فرسایش انحلالی (تافونی) است که در طبقات ماسه سنگی دیده می شود. این فرسایش حاصل عملکرد بادهای حاوی قطرات آب شور دریاست که با تبخیر آب و تبلور مجدد بلورهای نمک، موجب جدایش ورقه ای و دانه دانه ماسه ها از بدنه ماسه سنگ می شود. برآمدگی ها و قوس ها در بدنه سنگ های تنگه بیانگر آن است که سطوح تحت تاثیر فرایندهای فرسایشی تندآب و باد قرار داشته اند.

فرسایش لانه کبوتری و دیگ های جن ایجاد شده در اثر فرسایش آبی و بادی در تنگه چاهکوه

فرسایش لانه کبوتری و دیگ های جن ایجاد شده در اثر فرسایش آبی و بادی در تنگه چاهکوه

 

کلمات کلیدی: Chahkuh , Iran Geology , Iran Geotourism , Island , Qeshm , zamingasht , استان هرمزگان , ایران , تاقدیس , تنگه چاهکوه , جزیره قشم , دیگ جن ,  زمین شناسی , زمین گردشگاه , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , سازند آغاجاری , سلخ , طاقدیس , فرسایش , گسل , گسله , لانه کبوتری , مارن , ماسه سنگ

سازند آغاجاری در جزیره قشم

بیشتر جزیره ی قشم از سازند آغاجاری تشکیل شده است. هر چند که سازند میشان و گنبد نمکی از سری هرمز نیز بخش هایی از جزیره را تشکیل داده اند، اما در بیشتر نقاط جزیره، تناوب ماسه سنگ و مارن با شیب تقریباً افقی تا ۵۰ درجه دیده می شود.

مقطع اصلی سازند آغاجاری در طول جاده امیدیه به چاه های نفت میدان آغاجاری اندازه گیری شده است و شامل ۲۹۶۵ متر ماسه سنگ های آهکی قهوه ای تا خاکستری و مارن های قرمز ژیپس دار و همچنین سیلت استون است. سازند آغاجاری به طور تدریجی و هم شیب روی سازند میشان قرار گرفته است، در صورتی که کنگلومرای بختیاری به طور دگرشیب سازند آغاجاری را می پوشاند. سازند آغاجاری دارای یک عضو به نام لهبری است.
مقطع اصلی این بخش از تنگ تکاب واقع در شمال شر دامنه طاقدیس هفت گل (۱۰ کیلومتری شمال هفت گل) در طول جاده ملایر اندازه گیری و مطالعه شده است.  از نظر سنگ شناسی شامل ۱۵۷۵ متر سیلت استون های رنگین همراه با ژیپس، مارن سیلتی، ماسه سنگ با لایه های ژیپس می باشد.
سازند آغاجاری که در نقاط مختلف با ضخامت ۶۰۰ الی ۳۰۰ متر دیده می شود، در لرستان و خوزستان از نوع رسوبات دریاچهای است، ولی در نواحی فارس قسمتی از آن دریائی است.

در قشم و نواحی آن سیلت استون ها و ماسه سنگ های قسمت بالایی سازند آغاجاری حاوی مگافسیل های پکتن و استرا می باشد. سن آغاجاری در مقطع تیپ میوسن انتهایی تا پلیوسن است.

تصویر فوق از برونزد لایه های مارن و ماسه سنگ در جزیره ی قشم گرفته شده است. در تصویر، لایه های مارنی به رنگ سبز و لایه های ماسه سنگی به رنگ قرمز دیده می شوند. لایه های مارنی به دلیل فرسایش پذیری بالایی که دارند به راحتی فرسوده شده و زیر لایه های ماسه سنگی را خالی می کنند. در نتیجه لایه های ماسه سنگی از محل درزه های خود شکسته و به صورت بلوک هایی بر روی زمین می ریزند. این حالت را “سنگ افت” می گویند. حفره دار شدن لایه های ماسه سنگی هم به دلیل ناخالص بودن ماسه سنگ و انحلال و فرسایش بخش های ضعیف تر آنها در اثر فرسایش آبی و بادی است.

کلمات کلیدی: ایران , جزیره , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , سازند آغاجاری , قشم , مارن , ماسه سنگ , زمین گشت

زاگرس؛ ۶۵ میلیون سال

در زمانه ای ما بین ۶۵ تا ۲ میلیون سال قبل که در تقویم زمین شناسی ترشیاری نامیده می شود، در محدوده ی زاگرس کنونی، چند محیط جغرافیایی و رسوبی مختلف وجود داشته است. پس از حرکات کرتاسه ی پسین (۱۳۸ تا ۹۶ میلیون سال قبل) و در اوایل ترشیاری تمامی زاگرس در زیر آب دریا قرار داشت. در نتیجه در مناطق ساحلی این دریا رسوبات آواری (سازند ساچون) و در مناطق کم عمق آن  رسوبات کربناته (سازند جهرم) و در مناطق عمیق آن رسوبات ریز دانه شیلی (سازند پابده) در حال تشکیل و نهشت بوده اند.

در همین زمان در مناطق پست، سه دریای موازی وجود داشتند به نام های لنگه، خوزستان و تتیس که با کوه های مرتفعی از یکدیگر جدا می شدند. مواد فرسایشی این کوه ها وقتی به درون گودی ها که سه دریای اشاره شده بودند، حمل می شد، تداخل هایی با سازندهای در حال تشکیل پابده و جهرم ایجاد می کرد. در نتیجه رسوبات آواری که با سازند پابده همراه هستند، “سازند امیران” و در نقاطی که با سازند جهرم تداخل دارند “سازند کشکان” نامیده شدند.

در مناطق مرکز و شمالی لرستان سازندهای امیران، تله زنگ، کشکان و شهبازان جایگزین پابده شده اند که نشانگر تغییرات حوضه رسوبی در این منطقه در طول زمان پالئوسن تا الیگوسن در این منطقه است.

در مناطق مرکز و شمالی لرستان سازندهای امیران، تله زنگ، کشکان و شهبازان جایگزین پابده شده اند که نشانگر تغییرات حوضه رسوبی در طول زمان پالئوسن تا الیگوسن در این منطقه است.

در ائوسن میانی (حدود ۴۵ میلیون سال قبل) همزمان با کوهزایی پیرنئن و در اثر نیروهای آن و افزایش ارتفاع، آب دریا عقب نشینی کرده و زاگرس از آب بیرون آمد. تنها در بخش های مرکزی و عمیق تر دریاها که هنوز باقی مانده بودند، یعنی در لنگه و خوزستان، رسوبگذاری سازند پابده همچنان ادامه داشته است. در نتیجه در جاهایی که سازند جهرم نهشته شده مرز این سازند با سازند بالایی ناپیوسته و فرسایشی است.

در ائوسن پسین – الیگوسن (حدود ۴۰ تا ۲۲٫۵ میلیون سال قبل) لرستان و فارس از آب بیرون بوده ولی در دریاهای خوزستان و لنگه رسوبات دریای عمیق سازند پابده در حال تشکیل بوده است. در پایان الیگوسن (۲۲٫۵ میلیون سال قبل) دریا به آرامی شروع به پیشروی می کند. در نتیجه رسوبات “سازند آسماری” در بخش هایی از زاگرس شروع به نهشته شدن می کنند. در مرز دوره های الیگوسن و میوسن (۲۲٫۵ میلیون سال قبل) یعنی در زمانی که در اکثر نقاط زاگرس رسوبات سازند آسماری در حال تشکیل بوده اند، در اهواز لایه های ماسه سنگی در حال تشکیل بوده اند (بخش ماسه سنگی اهواز) و در لرستان رسوبات تبخیری (بخش کلهر) نهشته می شده اند. در سایر نقاط زاگرس دریا کم عمق و نهشته های کربناتی آسماری در حال تشکیل بوده اند.

 

با شروع دوران سنوزوئیک، بیشتر نقاط زاگرس در زیر دریایی عمیق و سازند شیل و مارنی پابده در حال نهشته شدن بوده و این رسوبگذاری تا زمان الیگوسن که دریا کم عمق شده و سازند کربناته آسماری شروع به تشکیل نموده، ادامه داشته است. ردیف رسوبی این دو سازند در گود کناردان در استان هرمزگان در تصویر دیده می شود.

با شروع دوران سنوزوئیک، بیشتر نقاط زاگرس در زیر دریایی عمیق قرار داشته و سازند شیل و مارنی پابده در حال نهشته شدن بودهاست. این رسوبگذاری تا زمان الیگوسن که دریا کم عمق شده و سازند کربناته آسماری شروع به تشکیل نموده، ادامه داشته است. ردیف رسوبی این دو سازند در گود کناردان در استان هرمزگان در تصویر دیده می شود.

 

توالی رسوبی پابده و آسماری در استان فارس، جنوب کوار - سنگ آهک های ستبر لایه آسماری بر روی مارن و شیل های سازند پابده نشسته اند.

توالی رسوبی پابده و آسماری در استان فارس، جنوب کوار – سنگ آهک های ستبر لایه آسماری بر روی مارن و شیل های سازند پابده نشسته اند.

در اوایل میوسن (حدود ۲۰ میلیون سال قبل) با پیشروی گسترده ی دریا تمام لرستان و بخش اعظم خوزستان نیز به زیر آب رفته و رسوبگذاری سازند آسماری تا اواخر میوسن پسین (حدود ۱۶٫۶ میلیون سال قبل) ادامه یافته است. در این زمان با افت سطح دریا و ایجاد شرایط ساحلی و بسیار کم عمق، رسوبات تبخیری ایجاد و نهشته می شود. این رسوبات “سازند گچساران” را در دریای خوزستان ساخته اند که گسترش آن در بیشتر مناطق زاگرس دیده می شود. در همین زمان “سازند آواری رازک” در فارس و “سازند کربناتی میشان” در فروافتادگی خوزستان در حال نهشته شدن بوده اند.

توالی رسوبی سازند های آسماری، گچساران و بختیاری در کنار دریاچه سد کارون 4 در این تصویر سازند آغاجاری وجود نداشته و سازند بختیاری مستقیماً بر روی گچساران نشسته است.

توالی رسوبی سازند های آسماری، گچساران و بختیاری در کنار دریاچه سد کارون ۴ – در این تصویر سازند آغاجاری وجود نداشته و سازند بختیاری مستقیماً بر روی گچساران نشسته است.

 

درست در زمانی که سازند تبخیری گچساران در بیشتر نقاط زاگرس در حال تشکیل بوده، در فارس محیط رسوبی متفاوتی وجود داشته و سازند آواری رازک با سیلت و ماسه سنگ و مارن در حال تشکیل بوده است. تصویر فوق مربوط به جنوب کوار و برونزد سازند رازک در ناودیس رودخانه ی قره آغاج بر روی سازند آسماری است.

درست در زمانی که سازند تبخیری گچساران در بیشتر نقاط زاگرس در حال تشکیل بوده، در فارس محیط رسوبی متفاوتی وجود داشته و سازند آواری رازک با سیلت و ماسه سنگ و مارن در حال تشکیل بوده است. تصویر فوق مربوط به جنوب کوار و برونزد سازند رازک در ناودیس رودخانه ی قره آغاج بر روی سازند آسماری است.

 

در فروافتادگی خوزستان به جای سازند تبخیری گچساران، عضو آهکی سازند میشان یعنی آهک گوری در حال تشکیل بوده است. در تصویر آهک ریفال گوری در شمال فیروزآباد فارس دیده می شود.

در فروافتادگی خوزستان به جای سازند تبخیری گچساران، عضو آهکی سازند میشان یعنی آهک گوری در حال تشکیل بوده است. در تصویر آهک ریفال گوری در شمال فیروزآباد فارس دیده می شود.

 

با تغییر محیط رسوبی و پیشروی دریا نهشت رسوبات کربناته سازند میشان در خوزستان بر روی رسوبات تبخیری گچساران ادامه داشته اما در لرستان رسوبگذاری نهشته های آواری سازند آغاجاری آغاز شده است. این نهشت رسوبات آواری از میوسن میانی تا پلیستوسن (۱۱ تا ۱ میلیون سال قبل) در زاگرس ادامه داشته و پس از آن رسوبات آبرفتی – کوهپایه ای حاصل از فرسایش ارتفاعات (سازند بختیاری) روی آنها را پوشانده است.

در لرستان، سازند آغاجاری مستقیماً بر روی سازند گچساران نشسته است اما در سایر نقاط زاگرس بر روی سازند میشان قرار دارد. پس از پایان رسوبگذاری سازند آغاجاری و چین خوردگی لایه های آن سازند بختیاری با یک ناپیوستگی بر روی آن قرار گرفته است. در تصویر این ناپیوستگی در منطقه پل زال دیده می شود.

در لرستان، سازند آغاجاری مستقیماً بر روی سازند گچساران نشسته است اما در سایر نقاط زاگرس بر روی سازند میشان قرار دارد. پس از پایان رسوبگذاری سازند آغاجاری و چین خوردگی لایه های آن سازند بختیاری با یک ناپیوستگی بر روی آن قرار گرفته است. در تصویر این ناپیوستگی در منطقه پل زال دیده می شود.

در دوره کواترنری (از ۱٫۸ میلیون سال قبل تاکنون) زاگرس از آب بیرون بوده است. در این زمان کوهزایی ها شکل کنونی زاگرس را شکل داده اند و رسوبات و نهشته های این زمانه محدود به آبرفت هاست.

برگرفته از کتاب “زمین شناسی ایران” دکتر آقانباتی

 

کلیدواژه: Aghajari formation , Amiran formation , Asmari formation , Bakhtiyari formation , Gachsaran formation , Iran Geology , Iran Geotourism , Kashkan , ترشیاری , خوزستان , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , سازند , سازند آسماری , سازند آغاجاری , سازند امیران , سازند بختیاری , سازند پابده , سازند تله زنگ , سازند جهرم , سازند رازک , سازند شهبازان , سازند کشکان , سازند گچساران , سازند میشان , سنوزوئیک , فارس , لرستان

سازند آغاجاری در سواحل خلیج فارس

در ردیف چینه نگاری زاگرس بخصوص در زاگرس چین خورده بر روی سنگ آهک و مارن های سازند میشان، لایه های قرمز رنگی قرار دارند که سن آن ها  به میوسن – پلیوسن (۴ تا ۲۰ میلیون سال قبل) بر می گردد. این سنگ ها که در محیطی قاره ای نهشته شده اند و ستبرای زیادی دارند هر چه به سمت ساحل خلیج فارس نزدیک می شویم در بیشتر چین خوردگی ها برونزد یافته اند.

نام سازند آغاجاری از شهرستان آغاجاری واقع در میانه یال جنوبی میدان نفتی آغاجاری در ۱۳۰ کیلومتری جنوب شرقی اهواز اقتباس شده است. این سازند شامل ۲۹۶۶ متر تناوب ماسه سنگ های آهکی قهوه ای تا خاکستری و مارن‌های قرمز رنگ با رگه های ژیپس و سیلتستون های قرمز رنگ می باشد. این سازند در گذشته به نام طبقات قرمز رنگ نیز خوانده می شده است. سازند آغاجاری بر روی سازند مارنی میشان قرار گرفته و سازند گنگلومرای بختیاری آن را می پوشاند.

این سازند دارای یک عضو (Member) به نام عضو آواری لَـهبَری است. این عضو در بخش‌هایی از خوزستان و جنوب باختری لرستان، در بالاترین بخش سازند آغاجاری، توالی همگنی از مارن‌های سیلتی و سیلت سنگ، به رنگ نخودی تا خاکی، وجود دارد که در گذشته به نام بختیاری پایینی و یا لایه‎های بدبوم نامیده می‌شد. ولی امروزه، به دلیل شباهت‌های سنگ‎شناختی، این نهشته‌ها عضوی از سازند آواری آغاجاری، به نام « لـَهبَری » دانسته می‌شوند که ردیف حدواسط از رسوبات رودخانه‌ای مآندری (سازند آغاجاری) به رسوبات رودخانه‌های بریده بریده و رسوبات مخروط افکنه‌ای (سازند بختیاری) است.
بُرش الگوی این عضو در تنگ تکاب واقع در حدود ۱۰ کیلومتری شمال خاوری شهر هفتگل اندازه‌گیری شده که شامل ۱۵۷۵متر سیلت سنگ، مارن‌های سیلتی – گچدار، ماسه‎سنگ کربناتی و ژیپس است و یکی از ویژگی‌های آن، درشت شدن دانه‌ها به سمت بالا است. این عضو رنگ نخودی تا خاکی دارد به همین رو گاهی تفکیک آن از واحدهای جوان حاصل از فرسایش سازند آغاجاری و کنگلومرای بختیاری دشوار است.
به سمت شمال خاوری و جنوب خاوری لهبری به صورت زمانی (قائم) و مکانی (جانبی) و به حالت بین انگشتی به سازند آغاجاری تبدیل می‌شود. به همین دلیل، گاهی تفکیک این دو دشوار است. ولی رنگ نخودی و فرسودگی بیشتر، کمک زیادی برای تفکیک لهبری از آغاجاری است. در عضو لهبری، سنگواره‌های محیط‌های لب شور تا شیرین کم عمق پیدا می‌شود. آثار هیپاریون متعلق به پلیوسن، از جمله آثار یافت شده در عضو لهبری است.

مرز بالایی آغاجاری، با و یا بدون بخش لهبری، با سازند کنگلومرایی بختیاری گاه تدریجی و هم‌شیب و گاه ناگهانی و دگرشیب است. مرز پائینی سازند آغاجاری باسازند میشان توسط مارن های دریائی خاکستری شناخته می شود.

سازند آ‌غاجارى که در گذشته به نام‌هاى گروه‎ آبى، طبقه آبى، طبقات داراى پکتن واسلى، طبقات سُرخ‎رنگ و فارس بالایى نامیده مى‌شد، توالى ستبرى که از نهشته‌هاى آوارى سرخ‌رنگ و همزمان با کوهزایى است،گستره‌هاى وسیعى از لرستان، خوزستان و فارس و حتى عراق، سوریه و ترکیه را زیر پوشش دارد. ولى در خوزستان و لرستان این سازند بیشتر از انواع رسوبات دریاچه‌اى، خلیج دهانه‌اى و رودخانه‌اى است، در حالى که در فارس ساحلى و جزیره قشم ویژگى‌هاى دریایى دارد. در یک نگاه منطقه‌اى، سازند آغاجارى به دو رخساره متفاوت دیده مى‌شود. در فارس داخلى، بندر عباس، شمال فروافتادگى دزفول و مرز ایران – عراق، سازند آغاجارى رخساره ماسه‎سنگى دارد. در حالى که، در فارس ساحلى و بخش میانى و جنوبى فروافتادگى دزفول، رخساره این سازند مارنى است.

تصویر فوق برونزد سنگ های آواری قرمز رنگ (ماسه سنگ ها و سیلتستون ها) در حاشیه ساحلی خلیج فارس و در جنوب شهر پارسیان (گاوبندی) را نشان می دهد. لایه های ماسه سنگی ستبرلایه قرمز رنگ همراه با حفرات انحلالی با شیبی به سمت جنوب (۳۰ تا ۵۰ درجه) در تصویر مشخص اند. این لایه ها بخشی از یال جنوبی طاقدیس خلفانی را می سازند که با راستای شمال باختر – جنوب خاور همراستا با طاقدیس گاوبندی و در جنوب آن کشیده شده اند و سازند میشان قدیمی ترین واحد برونزد یافته در آن می باشد.

 

کلمات کلیدی: سازند آغاجاری , ساحل خلیج فارس , ماسه سنگ , مارن , تاقدیس خلفانی , بندر بستانو , پارسیان , هرمزگان , لهبری , زاگرس , ژئوتوریسم