نوشته‌ها

بخش تبخیری کلهر

در زمانه ائوسن پسین – الیگوسن، شمال خاوری لرستان و سکوی فارس داخلی از آب بیرون مانده ولی در ناوه های خوزستان و لنگه، رسوبگذاری نهشته های ژرف سازند پابده ادامه داشته است. در پایان الیگوسن در نتیجه ی پیشروی آرام و محدود دریا، چرخه ی کوچک آسماری پایینی، به سن چاتین تشکیل شده است. در مرز الیگوسن – میوسن، در نواحی اهواز ماسه هایی نهشته می شد که از آن به عنوان “بخش ماسه سنگی اهواز” از سازند آسماری یاد می شود. در همین زمان، در لرستان، رسوباتی تبخیری در حال نهشت بوده که به آن “عضو تبخیری کلهر” گفته می شود.

 

برونزد گچسنگ سفید رنگ، مارن و ژیپس با خطواره های فراوان مربوط به عضو کلهر سازند آسماری در بستر رودخانه گاوی. شیب لایه ها به سوی جنوب باختر است.

 

عضو تبخیری کلهر به ویژه در جنوب باختری لرستان وجود دارد و در نواحی شمال خاوری به صورت بین انگشتی با آسماری تداخل دارد. برش الگوی این بخش در پهلوی جنوبی کوه اناران ۱۱۸/۸ متر ضخامت دارد و شامل ژیپس در پایین، مارن به همراه لایه های نازک آهک در وسط و ژیپس حاوی دو لایه آهک در بالاست. بخش تبخیری کلهر هم ارز آسماری میانی است و لذا سن میوسن پیشین دارد. شیب لایه های بخش کلهر در یال جنوبی تاقدیس اناران ۶۵/۲۰۰ است. موقعیت این برش الگو در ۲۸ کیلوتری خاور شهر مهران در دره رود گاوی در یال جنوبی تاقدیس اناران می باشد( ۴۶٫۴۶۵۰۶۷° و ۳۳٫۱۷۳۵۱۱°).

 

نمایی نزدیک از گچسنگ های بخش تبخیری کلهر در بستر رودخانه گاوی در برش الگوی آن در یال جنوبی تاقدیس اناران

 

بر اساس اطلاعات چاه های نفتی واقع در شمال فرو افتادگی دزفول (چاه های چنگوله ۱، دانان و دالپری) ردیف کامل تبخیری شامل انیدریت، هالیت (۱۸۵ متر) و به ندرت سیلویت وجود دارد که جایگاه چینه شناسی مشابهی با بخش تبخیری کلهر دارد. به همین رو برش زیرسطحی چاه شماره ۱ چنگوله به عنوان برش مکمل معرفی شده است.

منبع: کتاب زمین شناسی ایران تالیف دکتر علی آقانباتی

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سازند , آسماری , بخش کلهر , تبخیری , گچسنگ , تاقدیس , اناران , پابده, میوسن , الیگومیوسن , مارن , ژیپس , سنگ آهک , لرستان ,ایران , ایلام , برش الگو , مهران , رودخانه گاوی , زمین گشت

سازند گوتنیا

سازند گوتنیا از سازندهای زمین‌شناسی ایران در زاگرس با سن ژوراسیک پسین است. سازند انیدریتی گوتنیا آخرین واحد سنگ‌چینه‌ای ژوراسیک بالایی در ناحیه لرستان و از نوع نهشته‌های انیدریتی است که نشان‌دهنده کاهش ژرفای دریا و شکل‌گیری حوضه‌های تبخیری – کولابی پایان ژوراسیک است.

 

برش های انحلالی و آهک های دولومیتی گوتنیا در یال شمالی قالی کوه لرستان

 

رخنمون سطحی سازند گوتنیا در بخش هایی از زاگرس مرتفع و زاگرس چین خورده گسله در باختر ایران وجود دارد. اما سازند مورد نظر در بسیاری از چاه های حفاری شده شرکت نفت مانند امام حسن، کسری، کبیرکوه، دارخوین، مسجد سلیمان و … مشاهده شده است.

ردیف‌های انیدریتی موجود در چاه شماره یک میدان نفتی امام حسن و چاه شماره ۳۰۶ میدان نفتی مسجد سلیمان با سازند قوطنیه عراق مقایسه شده‌اند. در دو چاه یاد شده، سازند گوتنیا ۱۳۷ متر انیدریت و لایه‌هایی از شیل‌های خاکستری تیره است، ولی در شمال لرستان (ایستگاه هفت تنگ)، این سازند شامل ۳ متر دولومیت برشی انحلالی است. نداشتن سنگواره سبب شده تا سن ژوراسیک پسین (تیتونین) برای آن برآورد شود.

در کردستان عراق و به تبع آن بخش های باختری کرمانشاه معادل سازند گوتنیا واحد انیدریتی و ژیپسی همراه با دولومیتهای برشی شده بد بو و آهک های سیلتی وجود دارد که به سازند برسرین (Barsarin) معروف است. در این سازند انواع ساختمان های فروریخته (Collapse) دیده می شود که حاصل انحلال ژیپس و انیدریت است. به دلیل قرارگیری این سازند در بین دو سازند نرم فرسا گرو و سرگلو می توان از آن به عنوان لایه راهنما (Key bed) در برش های صحرایی استفاده نمود.

 

بهم ریختگی و چین خوردگی در سازند برسرین (معادل گوتنیا) در برش تنگ مستان، جنوب نوسود کرمانشاه

 

در برش های سطحی تنگ هفت، قالی کوه، زرد کوه و سپید دشت در استان لرستان و همچنین برش های تنگ مستان، کزی، دودان، هماجگه، هاوندران در استان کرمانشاه سازند گوتنیا بیشتر شامل آهک های دولومیتی برشی به همراه انیدریت است که در بخش های قاعده ایی آن مانند برش سم چال در قالی کوه استروماتولیت دیده می شود. در برش های سطحی ضخامت سازند گوتنیا بین ۳ تا ۱۵ متر اندازه گیری شده در حالی که در چاه امام حسن و مسجد سلیمان ضخامت آن ۱۳۷ متر برآورد شده است.

 

سازند گوتنیا در یال شمالی ساختار قالی کوه، کنتاکت پایین با شیل های نفتی سرگلو و نجمه و کنتاکت بالا با سازند گرو.

 

سازند برسرین (معادل گوتنیا) در برش کِزی، باختر جوانرود کرمانشاه

 

چین خوردگی در سازند گوتنیا، یال شمالی قالی کوه لرستان

 

جایگاه چینه‌شناسی نهشته‌های انیدریتی سازند گوتنیا به خوبی با نهشته‌های تبخیری ژوراسیک بالایی فارس داخلی (سازند هیث)، البرز (واحد گچ و ملافیر)، ایران مرکزی (گچ مگو) و سنگ‌های نمکی ژوراسیک ناحیه راور قابل مقایسه است. این نهشته‌های تبخیری یادآور ردیف‌های مشابه در عربستان و نشانگر چیرگی شرایط آب و هوایی گرم ژوراسیک پسین بر گستره‌های وسیع خاورمیانه است و برقراری حوضه‌های تبخیری و پسروی دریای ژوراسیک را نشان می‌دهد.

سازند گوتنیا از سازندهای نمکی ژوراسیک بالایی در خلیج فارس است. معادل این نمک‌ها در شرق ایران مرکزی لایه‌های پکتن‌دار و در شمال کرمان لایه‌های بیدو و در البرز، سازند گچ و ملافیر در کپه‌داغ سازند شوریجه و در زاکرس انیدریت هیث می‌باشد.

منبع: زمین شناسی ایران، دکتر آقانباتی

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سازند گوتنیا , زاگرس , هیث , مگو , ژوراسیک , پکتن , بیدو , تنگ هفت , قالی کوه , زردکوه , سپیددشت , تنگ مستان , کزی , دودان , هماجگه , هاوندران , برسرین , ژیپس , انیدریت , قوطنیه , تبخیری , مسجد سلیمان , امام حسن , زمین گشت

بِرِش و انواع آن

بِرِش (Breccia) سنگی است که از قطعات شکسته شده کانی ها و یا سنگ های دیگر که توسط یک سیمان (matrix) ریزدانه به یکدیگر چسبیده اند، ایجاد شده است. قطعات سنگی می توانند مشابه و یا متفاوت از یکدیگر باشند.

برش ممکن است خاستگاه های متفاوتی داشته باشد که نام های مختلفی را بر خود می گیرد. برش رسوبی، برش تکتونیکی، برش آذرین، برش برخوردی و برش گرمابی از انواع برش ها هستند که هر کدام منشاء و روش تشکیل متفاوتی دارند.

انواع برش ها:

  • برش رسوبی (Sedimentry):

برش رسوبی نوعی از سنگ های رسوبی آواری است که از قطعات سنگ های زاویه دار و تیزگوشه از انواع دیگر سنگ های رسوبی تشکیل شده است. در عوض، یک کنگلومرا سنگی رسوبی است که از قطعات سنگی گردشده قدیمی تر از خود تشکیل شده است. هم برش و هم کنگلومرا از قطعات سنگی با ابعاد بزرگتر از ۲ میلی متر تشکیل شده اند. شکل زاویه دار قطعات سنگی نشان می دهد که آنها از محل اولیه خود زیاد فاصله نگرفته اند. گردشدگی قطعات سنگی کنگلومرا نشان از این دارد که فاصله ی طولانی را حمل شده اند.

 

کنگلومرای سازند فجن در رودهن استان تهران

 

برش رسوبی از قطعات سنگی زاویه دار، با جورشدگی ضعیف و تکامل نیافته تشکیل شده اند که در یک زمینه ی ریزدانه قرار گرفته اند. مانند سنگ شدن واریزه های دامنه یی که مخلوطی از قطعات سنگی درشت زاویه دار در زمینه یی از خاک و رسوبات ریزدانه و یا انواع سیمان ثانویه می باشند.

برش واریزه یی در سازند گچساران. قطعات سنگی، گچسنگ هستند.

برش های رسوبی می توانند در نزدیکی پرتگاه های گسلی، پای دامنه های پرشیب، آبراهه های مدفون شده و هر جایی که نهشته های خرد شده سنگی امکان انباشت پیدا کنند، تشکیل شود. برش های رسوبی می توانند در اثر جریان های واریزه یی زیردریایی نیز ایجاد شوند.

در سرزمین های کارستی، سقوط و فروریزش سنگ ها به داخل یک فروچاله و یا غار می تواند سنگ های برشی جدیدی ایجاد نماید.

  • برش گسلی (Fault):

در اثر اصطکاک حاصل از حرکت دو بلوک طرفین صفحه ی گسلی، سنگ ها در محل گسله خرد شده و محلول های معدنی موجود در آب های جاری و زیرزمینی در ادامه این قطعات سنگی را به یکدیگر چسبانده و برش گسلی را ایجاد می نمایند.

برش گسلی در راستای گسله ی گچسر در جاده ی چالوس

  • برش آذرین (Igneous):

سنگ های آذرین آواری به دو شیوه ایجاد می شوند:

(۱) قطعات سنگی شکسته مرتبط با فوران های آتشفشانی از هر دو نوع گدازه و آذرآواری

(۲) قطعات سنگی شکسته تولید شده توسط فرایندهای درونی، معمولاً مرتبط با ساختارهای آذرین درونی مانند باتولیت ها و …

  • برش ولکانیکی (Volcanic):

سنگ های آذرآواری ولکانیکی بوسیله ی فوران های انفجاری آتشفشان ها ایجاد می شوند. هر نوع سنگی ممکن است در مجرای درون آتشفشان وجود داشته و در اثر این فعالیت آتشفشانی منفجر شود و قطعات تیزگوشه بِرِشی ایجاد نماید.

توف برش سازند کرج در شهرستان میانه استان آذربایجان شرقی

توف برش در سازند کرج در شهرستان میانهگدازه ها بخصوص جریان های ریولیتی و داسیتی می توانند در جریان فرایندی که به آن اتوبرشی شدن گفته می شود، سنگ های آذرین آواری تولید کنند. این حالت زمانی اتفاق می افتد که گدازه های ضخیم و تقریباً جامد به بلوک هایی شکسته شده و دوباره در درون گدازه با ماگمای مایع باقی مانده مخلوط شوند. برش حاصل از این فرایند از نظر نوع سنگ و ترکیبات شیمیایی یکنواخت است.

گدازه ها همچنین می توانند زمانی که بر روی قطعات سنگی مجزای انباشته شده بر روی دامنه های یک آتشفشان روان می شوند، آنها را برداشته و با خود به پایین حمل کنند و ولکانیک برشی با نام برش بالشی (Pillow breccia) ایجاد کنند.

در درون گردن آتشفشان های انفجاری، محیط برش های ولکانیکی با محیط برش های درونی ادغام می شود. در آنجا گدازه ی در حال بالا آمدن در طول زمان های خاموشی آتشفشان تبدیل به سنگ شده و تنها در زمان فوران ها خرد می شود.

برش ولکانیکی در حاشیه شهرستان مرند در آذربایجان شرقی

  • برش های درونی (Intrusive):

به دلایل مختلفی از جمله سقوط سنگ از سقف محفظه ماگما به درون ماگمای مذاب، نفوذ ماگمای تازه به درون ماگمای در حال سرد شدن، تجمع ادخال ها در ماگما و … می تواند در توده های آذرین درونی برش ها شکل بگیرند.

  • برش برخوردی (Impact):

این نوع برش ها که در نتیجه ی برخورد اجرام آسمانی با سطح زمین و یا سایر سیاره ها بوجود می آیند معمولا در سطح زیرین کف دهانه ی برخوردی و یا دامنه های آن ایجاد می شوند که در اثر ضربه ی شدید سنگ ها خرد شده و در اثر حرارت بالا به صورت سنگی یکپارچه در می آیند.

  • برش زمین گرمایی (Hydrothermal):

برش های زمین گرمایی در بخش های کم عمق پوسته (کمتر از ۱ کیلومتر) و در دمایی بین ۱۵۰ تا ۳۵۰ درجه سانتیگراد شکل می گیرند. در زمان فعالیت های لرزه یی و یا آتشفشانی، فضاهایی خالی در راستای گسله های زیرزمینی شکل می گیرند. آب گرم با فشار وارد این فضاهای خالی شده و به شدت می جوشد. به علاوه، باز شدن ناگهانی فضاهای خالی باعث می شود که سنگ های دو طرف صفحه گسلی سست  و منفجر شوند و سنگ های خرد شده در محلولی از بخار و آب جوش گرفتار شوند. این قطعات تولید شده با یکدیگر و با دیواره های فضای خالی برخورد کرده و زاویه های آنها کمی گردتر می شود. در ادامه گازهای فرّار به صورت بخار از فضا و شکستگی ها خارج شده و مواد معدنی باقی مانده به سرعت رسوب می کنند.

کلمات کلیدی:

زمین شناسی , زمین گردشگری  ,سنگ برش  ,قطعات سنگی  , واریزه , برش ولکانیکی  ,برش گسلی  ,برش برخوردی,  برش زمین گرمایی  ,برش رسوبی  ,زمین گشت

سازند تله زنگ

برش الگوی این سازند در تنگ دو، واقع در ۴/۵ کیلومتری جنوب باختری ایستگاه راه آهن تله زنگ (بین اندیمشک و دورود) مطالعه شده است. در این محل سازند تله زنگ شامل ۱۷۶ متر سنگ آهک خاکستری تا قهوه یی با لایه بندی متوسط تا توده یی و مقاوم است که سنگواره فراوان به سن پالئوسن تا ائوسن میانی دارد.

 

توالی چینه شناختی کرتاسه پسین تا الیگومیوسن زاگرس در منطقه لرستان

 

به طور معمول سازند تله زنگ بر روی سازند آواری امیران و در زیر سازند کشکان قرار دارد ولی گاهی به صورت جانبی و به تدریج با این دو سازند جانشین می شود. جدا از دو سازند امیران و کشکان، تله زنگ می تواند با سازند پابده نیز پیوند جانبی داشته باشد. به همین دلیل گاه زبانه هایی از سازند تله زنگ در درون سازند پابده دیده می شود که به آن “بخش آهکی تله زنگ” می گویند. این زبانه ها شامل سنگ آهک مارنی متورق و گلوکونیت دار است که از فلس های ماهی غنی بوده و سنگواره ماهی نیز دارد.

 

سنگ آهک های صخره ساز سازند تله زنگ به سن پالئوسن

 

سنگ آهک های ستبر لایه و صخره ساز سازند تله زنگ در مسیر آزادراه خرم آباد – پل زال بر روی تونل های ماهور برونزد یافته اند.

 

مرز زیرین سازند تله زنگ با سازند امیران تدریجی است.

 

منابع: زمین شناسی ایران دکتر آقانباتی

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: سازند تله زنگ , زاگرس , لرستان , سازند امیران , سازند آسماری , سازند شهبازان , سازند کشکان , سنگ آهک , ستبرلایه , صخره ساز , آزادراه خرم آباد پل زال , زمین گشت , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم

 

سازند سلطانیه

در زمانه ۸۰۰ تا ۷۵۰ میلیون سال قبل اتفاقی در پهنه ایران زمین افتاد که اثرات قابل توجهی بر سرنوشت سرزمین ایران داشت. عملکرد نیروهای زمین ساختی منجر به کوهزایی بزرگی به نام “کاتانگایی” در ایران شد که اثرات قابل توجهی بر روی قدیمی ترین سنگ های ایران داشت. در پی این رخداد روندهای ساختاری کلی ایران شکل گرفت. گسله های پی سنگی و بزرگ ایران ایجاد شد و حوضه های رسوبی جدید بنیان نهاده شد. این کوهزایی باعث ماگماتیسم ها، دگرگونی ها، دگر شکلی ها و تقسیم پی سنگ یکپارچه ی ایران به بلوک های جدا از هم گردید. هر چند که اثرات این کوهزایی در همه جای ایران یکسان نبوده و در باختر ایران مرکزی و البرز اثرات کمتری داشت.

بعد از رخداد کاتانگایی چه اتفاقی افتاد؟

یکی از پیامدهای کوهزایی کاتانگایی، ایجاد چرخه های رسوبی از نوع برقاره یی یا دریای درون قاره یی (Epicontinental) بوده است که از زمان پرکامبرین (۸۰۰ میلیون سال قبل) تا تریاس میانی (۲۲۷ میلیون سال قبل) در گستره های وسیعی از ایرانزمین چیره بوده و طی آن، پوشش سکویی اپی کاتانگایی ایران شکل گرفته است. در بیشتر نقاط ایران مرز پرکامبرین – کامبرین پیوسته و تدریجی است.

در ردیف های سکویی پالئوزوئیک ایران، شواهد زیادی از ناپیوستگی رسوبی دیده می شود که به جز برخی استثناء ها، به طور عموم از نوع “ناپیوستگی موازی” است. در نتیجه این باور وجود دارد که در پالئوزوئیک شرایط زمین ساختی  به نسبت آرامی بر سرزمین ایران حاکم بوده و تنها در حرکت های تناوبی رو به بالا و پایین زمین، گاهی از وسعت دریا کاسته می شده و زمانی نیز با پسروی کامل دریا، سکوی پالئوزوئیک به خشکی تبدیل می شده است.

پس از رویداد زمین ساختی کاتانگایی و در زمانه پرکامبرین (۸۰۰ تا ۵۴۰ میلیون سال قبل) یعنی پیش از کامبرین، رسوبات کنار قاره یی ایران بیشتر از انواع آواری کم عمق، گاهی تبخیری و آتشفشانی بودند. شرایط جغرافیایی و حوضه رسوبی آن زمان در گستره ی وسیعی در ایران و حتی کشورهای همجوار یکسان بوده و در نتیجه سنگ ها رخساره ی بسیار همگن دارند. اما بر اساس تغییرات رخساره سنگی در طول زمان، مجموعه ی سنگی به چند واحد سنگ چینه یی تقسیم شده اند. در گذشته سازند های بایندور، سلطانیه، باروت و زاگون جزء سنگ های پرکامبرین البرز دانسته می شدند؛ اما با تکمیل مطالعات و یافتن شواهد فسیلی جدید، امروزه مرز پرکامبرین – کامبرین در البرز را میانه سازند سلطانیه می دانند و این به دلیل آرامش نسبی موجود در حوضه رسوبی در آن زمانه است.

سازندی در مرزهای تاریخ

سازند سلطانیه به دلیل واقع شدن در مرز زمانی دو فصل از تاریخ زمین (پروتروزوئیک و پالئوزوئیک) در البرز از اهمیت دو چندانی برخوردار است. این سازند از ۵ عضو برخوردار است که ۲ عضو زیرین آن سن پرکامبرین و ۳ عضو بالایی آن سن کامبرین دارند.

در برش الگو

این سازند برای اولین بار در کوه های سلطانیه زنجان مطالعه و معرفی شد. در محل برش الگو، این سازند از سه عضو تشکیل شده است:

  • دولومیت پایینی با ستبرای ۱۲۳متر (بعداً تا ۲۵ متر)
  • شیل چپقلو با ستبرای ۲۴۷ متر (بعداً ۱۲۰ متر)
  • دولومیت بالایی (بعداً میانی) با ستبرای ۷۹۰ متر (بعداً ۴۰ تا ۷۲ متر)

عضو شیلی چپقلو در دره کرج

مطالعات تکمیلی

در مطالعات بعدی، دو عضو دیگر به این سازند اضافه گردید:

  • عضو شیل بالایی با ستبرای ۴۰ تا ۲۱۲ متر
  • عضو دولومیت بالایی با ستبرای ۲۵۰ تا ۷۹۰ متر

محیط رسوبی

به نظر می رسد، بخش بیشتر سازند سلطانیه که از سنگ های کربناتی پدید آمده است، در سکو های نوع رمپ نهشته شده است و شامل دو توالی پسرونده بزرگ است. توالی نخست با پیدایش نهشته های پیشرونده کربنات های دولومیت پایینی آغاز و با بالا آمدن سطح آب دریا و ژرف تر شدن حوضه، نهشته های کربناتی جای خود را به شیل های تیره رنگ (بخش شیل زیرین) داده است. پس از پایین افتادن دوباره سطح آب، رخساره های کربناتی سکو (بخش دولومیت میانی) بر جای گذاشته شده اند. توالی دوم با شیل های تیره رنگ و فسفات دار (عضو شیل بالایی) آغاز شده و با دولومیت بالایی پایان می یابد.

عضو های سازند سلطانیه

در نهایت ۵ عضو سازند سلطانیه به این صورت تقسیم بندی شدند:

  • عضو دولومیتی پایینی: شامل تا ۲۵ متر دولومیت لایه یی چرت دار، خاکستری تیره حاوی فسیل های پوسته دار. این عضو در بیشتر نقاط وجود ندارد و سازند سلطانیه با شیل پایینی آغاز می شود.
  • عضو شیل پایینی: شامل ۱۲۰ متر شیل های رسی – سیلتی میکادار و گاهی ماسه ریزدانه که حاوی عدسی هایی از سنگ آهک سیلت دار است.
  • عضو دولومیت میانی: شامل ۴۰ تا ۷۲ متر سنگ های کربناتی چهره ساز است که ۴۰ متر زیرین آن سنگ آهک های سیلیسی خاکستری تیره و بقیه آن دولومیت تا دولومیت آهکی روشن رنگ است.
  • عضو شیل بالایی: شامل ۴۰ تا ۲۱۲ متر شیل های رسی – سیلتی آهکی متمایل به سبز است که به طرف بالا به سنگ آهک های رسی خاکستری تیره رنگ تبدیل می شود. در عضو شیل بالایی اوناع گوناگونی از فسیل های پوسته دار، شکم پایان، اسفنج ها و … وجود دارند.
  • عضو دولومیت بالایی: شامل ۲۵۰ تا ۷۹۰ متر دولومیت های توده یی، متبلور، صخره ساز با رنگ روشن تا خاکستری روشن است. جلبک های استروماتولیتی به فراوانی در این عضو دیده می شوند.

جلبک های استروماتولیتی در عضو دولومیت بالایی سازند سلطانیه

شایان ذکر است که ستبرای سازند سلطانیه در همه جا یکسان نیست. تغییرات شدید ضخامت دولومیت ها و شیل ها در همه جا وجود دارد. در برخی نقاط با کاهش ضخامت دولومیت ها، به ضخامت شیل ها افزوده می شود و حتی ممکن است در برخی نقاط، عضو هایی دیده نشوند و یا به یکدیگر تبدیل شده باشند.

به عنوان مثال ستبرای این سازند که در برش الگو ۱۱۶۰ متر است؛ در دره کرج ۱۰۰۰ متر، در محدوده ی کوه کهار ۴۰ تا ۲۰۰ متر و در محدوده ولی آباد تا ۶۰۰ متر و در جنوب زنجان ۹۸۵ متر گزارش شده است.

در دره کرج،گسله مشاء سازند سلطانیه را بر روی سازند کرج رانده است. در این بخش شیل های چپقلو، عضو دولومیت میانی، شیل های بالایی و عضو دولومیتی بالایی برونزد یافته اند.

نمایی نزدیک تر از شیل های تیره چپقلو، دولومیت میانی، شیل بالایی و دولومیت بالایی در دره کرج

نمایی نزدیک از شیل های تیره رنگ چپقلو در جاده چالوس

نمایی از دولومیت های ستبر لایه و صخره ساز بخش بالایی سازند سلطانیه

مرزهای سازند سلطانیه

مرز زیرین سازند سلطانیه در برش الگو با سازند بایندور هم شیب و پیوسته است. اما گسترش جغرافیایی این سازند محدود به کوه های سلطانیه زنجان و شمال باختری آذربایجان است و در بیشتر نقاط سازند سلطانیه با یک ناپیوستگی تند ناهمزمان مستقیماً بر روی سازند کهار (کهر) قرار می گیرد. سازند کهار قدیمی ترین سنگ های البرز را شامل می شود که مجموعه یی از ردیف های شیلی، توفی، ماسه سنگی سبز رنگ با سن نئوپروتروزوئیک می باشند.

مرز بالایی سازند سلطانیه نیز با سازند باروت تدریجی است. با اینکه بخش عمده سازند باروت شیل های سیلتی – رسی و ماسه یی ریز دانه میکادار به رنگ ارغوانی است اما میانلایه هایی از آهک و دولومیت حاوی چرت و استروماتولیت را همچنان در خود دارد.

گذر تدریجی سازند سلطانیه به سازند باروت در جاده چالوس. در بخش های ابتدایی سازند باروت همچنان میانلایه هایی از دولومیت دیده می شود.

منبع: زمین شناسی ایران – دکتر آقانباتی

برای مطالعه ی بیشتر در مورد سازند سلطانیه در زنجان: مدل دولومیتی شدن سازند سلطانیه در جنوب باختر زنجان

همچنین بخوانید: کوه هزار بند

موقعیت تصاویر بر روی نقشه: زمین نگار

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: سازند سلطانیه , دولومیت , شیل , چپقلو , پرکامبرین , کامبرین , جاده چالوس , زنجان , سنگ آهک , کاتانگایی , کوهزایی , پالئوزوئیک , گسل مشاء , البرز , آذربایجان , سازند باروت , سازند بایندور , سازند کهار , ناپیوستگی , درون قاره , نهشته , رسوبگذاری , زمین گشت , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم

عکاسی در طبیعت

عکاسی یک هنر است که تکنولوژی را به خدمت در آورده است؛ هنری که به کمک آن می توان صحنه های خاص را آفرید و آن را با دیگران به اشتراک گذاشت. عکاسی مخاطبانی به وسعت تمام مردم دنیا دارد. همه مردم فارغ از اینکه از عکاسی چیزی می دانند یا نه، با دیدن عکس خوب، لذت می برند. به کمک پیشرفت تکنولوژی، همه ی مردم به کمک دوربین های موبایلشان تبدیل به عکاسانی، هر چند آماتور، شده اند.

عکس های خوب از طبیعت، ما را به جستجو در دوردست ها و لذت از نادیده ها دعوت می کند. مکان هایی که شاید هیچ وقت به آنها دسترسی نداشته ایم و شاید هیچ زمان دیگری نیز امکان دسترسی به آنها را نیابیم، به کمک عکس های خوب برای ما دست یافتنی می شوند.

در زمین شناسی و زمین گردشگری، عکاسی از اهمیتی دوچندان برخوردار است. در حیطه ی این علم، ثبت عکس فقط برای لذت بردن و یا شریک کردن دیگران در لذت از منظره نیست، بلکه اهداف مهمتر علمی و ثبت پدیده های خاص در زمین اهمیت می یابد و به آن زمین عکاسی می گویند. در نتیجه یک زمین شناس یا یک زمین گردشگر باید تا حد قابل قبولی با تکنیک های عکاسی در طبیعت آشنایی داشته باشد تا بتواند منظور خود از عکاسی از یک پدیده ی خاص را، به خوبی در تصویری که ثبت می کند، بیان کند.

در زیر به ارائه نکاتی از عکاسی در طبیعت می پردازیم که به شما در ثبت بهتر تصویر کمک می کند:

 

بلندی ها را از دست ندهید

قرار گرفتن در بلندی، جایی که تسلط و دید جامعی داشته باشید، برای عکاسی از طبیعت ایده آل است. اگر دوربینی دارید که کنترل کافی به شما می دهد ( مثلاً یک دوربین SLR ) می توانید دهانه لنز خود را روی f/11 یا f/16 قرار دهید تا همه چیز در دید شما باشد. برای این منظور باید وارد تنظیمات aperture شوید.

 

 صبح زود از را برای عکاسی از دست ندهید

صبح زود بهترین موقع برای عکاسی از طبیعت و مناظر است. دلیل اینکه صبح زود می توانید عکس های خوبی بگیرید به زاویه نور خورشید بر می گردد چون سایه ها نمایان می شوند و طیفی از رنگ ها را می توانید داشته باشید.

 

 از جاده خارج شوید

به ندرت می توانید در کنار جاده عکس های زیبایی خلق کنید. بنابراین برای عکاسی از طبیعت تجهیزات کافی داشته باشید و برای خارج شدن از جاده و پیاده روی آماده باشید. GPS یکی از مفید ترین ابزار ها برای جستجوی مکان های جالب است.

 

 لنز واید را فراموش نکنید

لنز های واید بیشترین کاربرد را برای عکاسی از طبیعت دارند؛ چون به شما اجازه می دهند در فریم عکس قسمت بیشتری از تصویر را بگنجانید و حس فضای گسترده را بوجود می آورند. همچنین نمایی پرسپکتیو و احساسی سه بعدی به عکس می بخشند، همچنین عمق بهتری از زمینه می دهد. علاوه بر این لنزهای زاویه واید و به شما اجازه می دهد تا شات های سریعتری بگیرید زیرا نور بیشتری برای آنها استفاده می‌شود. تصویری به ابعاد ۱۶ fهم منظره جلو و هم منظره پشت را واضح می کند.

به این ترتیب با گرفتن عکسی که قسمت بیشتری از کل صحنه را با خود دارد، می توانید بهترین قسمت را در صورت نیاز از آن جدا کنید و عکس دلخواه خود را داشته باشید.

 

 

 نمای جلو را فراموش نکنید.

هر زمان که ممکن بود، چیز های جالبی را در جلو زمینه عکس قرار دهید، تا عمق تصویر را نشان دهید. در عین حال با استفاده از دهانه لنز کوچکتر مطمئن می شوید که همه چیز را در عکس خود دارید.

 

 عکاسی با سه پایه

یک نکته ساده دیگر، اما ارزشمند برای عکاسی از طبیعت، استفاده از سه پایه است. به این ترتیب سرعت کار را پایین می آورید؛ عکس های کمتر اما زیباتری می گیرید. اگر می خواهید واقعاً از سه پایه استفاده کنید بهتر است یک مدل سبک وزن آنرا بخرید.

 

 عکس های عریض بگیرید

می توانید عکس هایی بگیرید که به حذف نوار بالا و پایین آن تصویری دراماتیک خلق کنید.

 

 فاصله مناسب

از نزدیک ترین فاصله ای که می توانید به وضوح چشم انداز را ببینید، عکس بگیرید. به این ترتیب می توانید از بالاترین سرعت شاتر استفاده کنید تا همه چیز را با وضوح بالا در عکس نمایان کنید. به این ترتیب به اندازه نیاز از زوم دوربین خود استفاده می کنید و برای گرفتن عکسی با کیفیت مناسب مطمئن ترین کار را انجام داده اید.

 

 اصیل باشید!

دیدگاه منحصر به فرد و سبک خاص خود را داشته باشید. هر عکاس شایسته ای می تواند عکسی با چند برابر ارزش عکس های دیگران خلق کند. صادقانه بگویم عکاسان بزرگ عکس های منحصر به فردی خلق می کنند. از تکرار کار های دیگران و تقلید آنها خود داری کنید. زاویه دید های متفاوت و غیر متعارفی برگزینید. به جای اینکه دوربین را در سطح چشم خود قرار دهید، چرا آنرا روی زمین قرار ندهید؟! آیا نمی توانید دنیا را از چشم یک حیوان تصور کنید تا چشم یک انسان؟

 

 داستان روایت کنید!

درباره عکس خود بنویسید. دلیلی که چنین عکسی گرفتید، چرا از چنین فیلتری استفاده کردید؟ بگویید چه چیزی نظر شما را جلب کرد تا بایستید و این عکس را بگیرید؟

 

از تکنیک های زیر بهره بگیرید:

برای درک بهتر عکسها و تکنیک های زیر، مشخصات عکسها نوشته شده است. میتوانید در زیر عکس ها تنظیمات دوربین در هنگام عکاسی این منظره ها را مشاهده کنید.

  • در عکس عمق بسازید

زمانی که در حال عکس گرفتن از یک منطقه هستید. سعی کنید حسی عمیق با تمرکز بر تمام عناصر مختلف تصویر ایجاد کنید. برای انجام این کار به دیافراگم بسته از ۱۶ تا ۲۲ f نیاز دارید چون این دیافراگم اشیای جلو و پشت ما را واضح و دقیق نگه می‌دارد. دوربین‌تان را روی سه پایه قرار دهید (این کار از لرزیدن دوربین جلوگیری می کند) زمانی که از یک روزنه کوچک استفاده می کنید، طبیعتا نور کمتری وارد لنز شده و به صفحه CMOS برخورد میکند.

 

 

  • از جسم در حال حرکت عکس بگیرید

اگر میخواهید از یک آب روان عکس بگیرید، کافیست تا با استفاده از تکنیک شاتر باز، آبی سفید و براق تولید کنید. یک راه برای انجام این کار استفاده از دکمه S (یا اولویت با شاتر) است. این دکمه که با علامت S نمایش داده میشود، میتواند زمان باز ماندن شاتر را تغییر دهد. در این زمینه شاتر باز تا ۲ ثانیه را انتخاب کنید. علاوه بر این می توانید از حالت AV (اولویت دیافراگم) استفاده کنید. برای انجام این کار دیافراگم کوچک ۳۲ f را انتخاب کنید (که عموما نیاز به نور بیشتری دارد).

اگر قصد دارید تا در روز از تکنیک شاتر باز استفاده کنید به یاد داشته باشید تا از فیلتر های ND استفاده کنید. این فیلتر ها موجب محافظت از لنز شما وصفحه CMOS شما در نور زیاد آفتاب  خواهند شد.

این نکته را نیز به یاد داشته باشید. برای عکس گرفتن با تکنیک شاتر باز حتما از سه پایه استفاده کنید تا تصاویرتان واضح و دقیق بمانند.

 

 

  • از آب به عنوان آیینه استفاده کنید

آب در نور مهارشده می تواند افکت ها و بارتاب های زیبایی ایجاد کند. بهترین زمان برای این نوع شات ها در دو ساعت طلایی است که ساعت اول بعد از طلوع آفتاب و ساعت دوم قبل از غروب آفتاب است. دوربین تان را روی سه پایه قرار دهید. تنظیمات دوربین را روی حالت S یا (اولویت با شاتر) قرار دهید. اجازه دهید دوربین خودش روزنه درست را انتخاب کند.

 

 

  • از انسان نیز در منظره استفاده کنید

منظره فقط طبیعت نیست. چرا نباید انسان هم در آن باشد؟ زیبایی یک منظره می تواند با یک بچه بامزه در حال دویدن یا راه رفتن میان گلها کامل شود.  قانون یک سوم  را بخاطر بسپارید و فردی را در موقعیتی خارج از مرکز قرار دهید تا منظره جالبی خلق کنید.

از شاتر سرعت بالا استفاده کنید اگر می خواهید اتفاق یا رویدادی را در لحظه ثبت کنید (فریز کنید) و اگر می خواهید حرکت را ثبت کنید از شاتر سرعت پایین استفاده کنید.

 

 

  • قانون طلایی اندازه ها در عکاسی را فراموش نکنید

این قانون به قانون طلایی یا قانون یک سوم معروف است. برای استفاده از قانون یک سوم چهار خط را در نظر بگیرید. دو خط افقی و دو خط عمودی در تصویر که ۹ مربع می سازند. برخی تصاویر با نقطه تمرکزی در مرکز مربع بهتر می شوند، اما سوژه را خارج از مرکز در نقطه ای متقاطع از خطوط تصویر قرار دهید. این کار عکس ترکیبی زیبایی خلق می کند. زمانیکه عکسی ترکیبی با استفاده از قانون یک سوم می گیریداین عکس چشم نواز خواهد بود.

 

 

  • از فیلتر پلارایزه استفاده کنید

استفاده از فیلتر پلارایزه باعث می شود آسمان تیره تر به نظر برسد. درخشندگی های اضافه حذف شوند و رنگ ها اشباع شوند. فیلتر پلارایزه معمولاً در نور زیاد تاثیر خوبی دارند. بنابراین اگر هنگام ظهر در نور شدید آفتاب عکاسی می کنید، بدون شک به یک فیلتر پلارایزه نیاز دارید.

  • کاهش کنتراست

برای کاهش کنتراست بین چشم انداز و آسمان و تیره تر کردن رنگ آسمان از یک فیلتر مایل به خاکستری استفاده کنید. فیلتر پلارایزه معمولا برای آسمان ابری با درخشندگی بالا استفاده نمی شوند، بلکه فیلتر های خاکستری با درجات مختلف مورد استفاده قرار می گیرند. بسیاری مواقع تصویر به گونه ای به نظر می رسد که انگار آسمان آتش گرفته است.

  • فیلتر های اصلاح رنگ

برای تغییر رنگ نور در عکاسی از مناظر و چشم انداز های طبیعت، از فیلتر های اصلاح رنگ استفاده کنید. این فیلتر ها می توانند عکس را گرم تر یا سرد تر نمایش دهند.

برای گرفتن بهترین عکس ممکن می توانید از دو فیلتر در عکاسی منظره استفاده کنید. فیلترهای متقارن آسمان را تیره می کنند. در نتیجه رنگ های آبی را در تضاد با رنگ های سفید ابرها ایجاد می‌زنند. فیلترهای تراکم خنثی (ND) از نورهای زیاد به داخل دوربین جلوگیری می کنند این کار در روزهایی که روشن است و دوربین نمی تواند شات سرعت پایین به شما بدهد (ممکن است بخواهید حرکت آسمان و آب را ثبت کنید) مفید است.

 

 

  • از فرمت RAW استفاده کنید

اگر دوربین دیجیتال استفاده می کنید و این قابلیت را دارد از فرمت RAW به جای JPG استفاده کنید. ذخیره عکس به این فرمت کارت حافظه شما را بیشتر اشغال می کند، اما هیچ فرایندی روی تصویر توسط دوربین انجام نمی شود (در حالیکه روی فرمت JPG هنگام عکس گرفتن تغییراتی انجام می شود) و فرمت RAW آزادی عمل بیشتری برای دست کاری تصویر با نرم افزار های مختلف در اختیار شما قرار می دهد.

تنظیمات پیشنهادی

  • زمانی که در روز عکس می گیرید می توانید از روزنه کوچکتر ۲۲ f استفاده کنید تا عکسی دقیق تر و واضحتر بگیرید
  • اگر میخواهید حرکت آب افراد یا پرندگان را ثبت کنید از یک فیلتر برای کاهش نور استفاده کنید و سرعت شاتر ها را نیز امتحان کنید. برای عکس گرفتن از آب باید حداقل دو ثانیه انتخاب کنید و برای حرکت حیوان ها و افراد از ۶۰/۱ شروع کنید. شما همیشه باید از سه پایه برای گرفتن این نوع عکس های منظره استفاده کنید.

تجهیزات پیشنهادی

  • در نور روز باید همیشه یک کاور لنز برای جلوگیری از اشعه نور استفاده کنید. علاوه بر این می توانید از فیلتر تراکم خنثی یا فیلتر پلاریزه برای کاهش بازتاب ها و راحت تر دیده شدن آسمان استفاده کنید.
  • اگر می خواهید عکس های خیلی واضحی بگیرید نیاز به سه پایه دارید و همچنین اگر می خواهید حرکات را ثبت کنید.
  • استفاده از فلش میتواند سایه هارا در فاصله نزدیک، معمولا کمتر از ۱۰ متر، حذف کند.

منبع: اینترنت

کلمات کلیدی: زمین شناسی , عکاسی , زمین عکاسی , عکاسی طبیعت , زمین منظر , عکس , زمین گشت

غار یخ مراد

یکی از جاذبه های زیبای استان البرز، غاری است با قندیل های یخی که در زمستان تا اوایل بهار در زیباترین حال خود قرار دارد. نام این غار از یک باور قدیمی در میان مردم محلی گرفته شده است. مردم اطراف این غار اعتقاد داشته اند که یخ موجود در این غار حاجت ها و نیاز های آنها را براورده کرده و آنها را به مراد دل خود می رساند. در نتیجه این غار “یخ مراد” نامیده شده است.

چرا یخ مراد؟

گفته می شود، در گذشته مردم بومی بر این باور بوده‌اند که یخ موجود در اعماق غار برای درمان ناباروری زنان خاصیت شفادهنده دارد؛ و وجود کهنه‌های آویخته (دخیل) به دهانه اصلی و درون غار در گذشته که باعث نام‌گذاری روستای مجاور به کهنه ده شده گواه این ادعا است. اما به نظر می رسد که روستای مجاور این غار به دلیل قدمت آن “کهنه ده” نامیده شده است.

 

نمایی از روستای کهنه ده از دهانه غار یخ مراد

چگونه بوجود آمده است؟

غار یخ مراد در سنگ های آهکی سازند لار پدید آمده است. تاریخ تشکیل این سنگ ها به ۱۵۰ تا ۱۳۸ میلیون سال قبل یعنی دوره ژوراسیک برمی گردد. در این زمان با پیشروی دریا در بخش شمالی ایران و تشکیل یک دریای کم عمق، سنگ آهک های سازند لار در محدوده ای که امروزه رشته کوه البرز قرار دارد تشکیل شده اند که با کذشت زمان و فشارهای زمین ساختی وارده از شمال و جنوب، این سنگ ها از دل دریا خارج شده و به شکل امروزی بخشی از کوه های البرز را ساخته اند.

اما تشکیل غار یخ مراد در همین چندصدهزار سال اخیر اتفاق افتاده است و دفعتاً و ناگهانی نبوده و به تدریج در اثر عملکرد جمعی عوامل مختلف از جمله، فرسایش آبی، نیروهای زمین ساختی، زمین لرزه، انحلال، آب و هوا و … به صورت وضعیت کنونی در آمده است. نیروهای زمین ساختی سنگ های سخت را درزه دار می کنند و شکستگی ههای فراوانی را در آنها ایجاد می کنند. در اثر شرایط آب و هوایی و بارش باران و برف، جریان آب از میان درزه ها و ترک ها به بخش های درونی زمین راه می یابند و در مسیر خود بخش هایی از سنگ ها را به مرور زمان حل کرده و با خود می برند. در نتیجه فضا کم کم بازتر می شود و حفرات و فضاهای خالی گسترش می یابند. زمین لرزه نیز با شکستن و انداختن بلوک های سنگی بزرگ به گسترش فضای دالان ها و تالارهای غار کمک می کند و در نتیجه به مرور زمان فضای غار در اثر اندرکنش نیروهای مختلف بزرگتر و بزرگتر می شود. غار یخمراد اینگونه شکل گرفته است و از ۴ طبقه با اختلاف ارتفاع بیش از ۳۰ متر تشکیل شده است.

 

سنگ های آهکی میزبان غار یخ مراد حدود ۱۴۰ میلیون سال قدمت دارند. دهانه غار در تصویر مشخص است.

 

توصیف فضای داخل غار:

دهانه ورودی غار در میانه دامنه ی کوه ی صخره ای مشرف بر روستای کهنه ده قرار دارد. برای رسیده به دهانه ورودی باید از کنار جاده دسترسی به روستای آزادبر حدود ۳۲۰ متر با شیبی به سوی بالا پیاده روی نمود و در نهایت با بالا رفتن از پلکانی به دهانه غار رسید. تالار ورودی غار فضایی نه چندان بزرگ است اما فضایی برای ایستادن ۳۰ تا ۴۰ نفر را دارد. بلوک های سنگی افتاده نشان از یک زمین لرزه اثر گذار می دهد که با توجه به نزدیک بودن غار به گسله ی لزره زای طالقان می تواند به آن نسبت داده شود.

 

دهانه ورودی غار یخ مراد که فضایی محدود برای ایستادن دارد.

 

در سمت راست شیب لایه های سنگی به سمت پایین دست و لغزنده بودن آنها امکان پیمایش را سخت می کند و نیاز به وسایل کمکی و نیروی خبره دارد. اما برای رسیدن به تالارهای دیگر باید از دهانه مستقیماً از روی بلوک های سنگی افتاده عبور کرده و از دالان های مختلفی گذشت. در مسیر کمابیش (با توجه به فصل پیمایش غار) با چکیده ها و چکنده (استالاگمیت و استالاکتیت) های زیبای یخی روبرو می شویم که برخی به صورت ستونی از سقف تا کف غار کشیده شده اند.

 

 

در مسیر دالان ها چاه هایی حدوداً ۵ تا ۷ متری وجود دارند که ارتباط بین طبقات بالایی و پایینی را فراهم می کنند و برای پیمایش آنها نیاز به طناب و تجهیزات حرفه یی می باشد. اما با عبور از روی آنها می توان به اولین تالار غار دسترسی یافت. با ورود به این تالار مجموعه ی زیبایی از چکیده ها و چکنده ها بستر تالار را پوشانده و از سقف آویزان شده اند. با ورود به تالارها و اعماق بیشتر بر حجم و ابعاد این سازه ای زیبای طبیعی افزوده می گردد و در تالار های پایین تر که دسترسی عموم به آنها کمتر است، این سازه ها از آسیب در امان مانده و زیبایی های بیشتری از خود نشان می دهند.

 

یکی از تالارهای اصلی غار یخمراد

 

چند توصیه برای پیمایش غار:

  • فضای درونی غار سرد و در زمستان سوزی غیر قابل تحمل دارد، پس حتما لباس گرم و مناسب با خود داشته باشید.
  • مسیر درونی غار خیس و در فصول سر یخ بسته است. ضمن آنکه برای رسیدن به دهانه غار باید مسیری را به کوهنوردی بپردازید، پس کفش مناسب به همراه داشته باشید.
  • قندیل های درون غار دلیل اصلی سفر گردشگران برای دیدن این غار هستند، پس بر حفظ آنها بکوشید و مراقب شکستن آنها باشید.
  • فضای این غار و به طور کلی همه ی غارها به صورتی است که ممکن است در مسیرهای آنها گم شوید، پس حتما با یک غارنورد کار بلد به درون غار بروید؛ مخصوصا غار یخمراد که دارای چند چاه خطرناک می باشد.
  • زمانی را برای لذت بردن از سکوت غار و عکاسی از پدیده های زیبای غار اختصاص دهید.

 

 

 

 

چگونه به غار برسیم؟

برای دسترسی به غار یخ مراد کافی است از کرج مسیر جاده ی چالوس را پی بگیرید و پس از عبور از روستای نساء و قبل از رسیدن به گچسر، از خروجی روستای وله به سمت روستای آزادبر جاده ی آسفالته را ادامه دهید. حدوداً با طی مسافت ۴ کیلومتری در دره وله به روستای کهنه ده می رسید و با ادامه جاده حدود ۱ کیلومتر بالاتر از روستا به یک پل می رسید که برای عبور جاده از روی رودخانه احداث شده است.

 

 

در همین جا مسیر پیاده روی به سوی دهانه غار آغاز می شود و شما می توانید وسیله ی نقلیه خود را متوفق نمایید. البته در زمستان و پس از بارش سنگین برف، مسیر بسته است و بهتر است وسیله ی خود را در همان روستای کهنه ده متوقف کرده و از پیاده روی در برف لذت ببرید.

 

 

اگر مسیر شمشک به دیزین باز باشد، نیز می توانید از شرق تهران این مسیر را تا جاده ی چالوس ادامه داده و به سوی جنوب پس از گچسر وارد دره وله شوید.

موقعیت غار یخ مراد را روی نقشه ببینید.

 

 

 

چه پدیده های دیگری در نزدیکی غار می توانیم ببینیم؟

دره وله یک دره ی گسلی و عمیق است، در نتیجه دامنه های پرشیب دارد. در زمستان و پس از بارش برف می توان بهمن های رخ داده فراوانی را بر روی این دامنه ها مشاهده کرد.

همچنین سنگ های سبز سازند کرج (توف)، سنگ های نخودی و صخره ساز سازند لار (سنگ آهک)، سنگ های نازک لایه و تیره رنگ سازند شمشک (شیل و ماسه سنگ)، سنگ های قرمز سازند قرمز بالایی (ماسه سنگ و کنگلومرا) تنوع سنگ شناختی محدوده ی این غار است که می توانید با آنها آشنا شوید.

در بالادست کهنه ده به سمت آزادبر، یک بند گابیونی توسط آبخیزداری برای مهار شدت جریان آب به منظور جلوگیری از سیلاب احداث شده که پشت آن توسط رسوبات رودخانه یی پر شده و آب رودخانه به صورت آبشار به پایین سرازیر می شود و زمین منظری زیبا را در این محدوده پدید آورده است. همچنین در همان محل یک سنگ افت به نسبت بزرگ باعث ریزش بلوک های سنگی در بستر رودخانه شده و عبور آب از میان آن بلوک ها صدایی زیبا ایجاد می کند. احتمال می رود که این سنگ افت هم در اثر زمینلرزه ایجاد شده باشد.

در بالای روستای آزادبر که انتهای این مسیر است، یک معدن قدیمی گچ وجود دارد که زیبایی و جذابیت خاص خود را دارد. البته رسیدن به این معدن نیازمند اجازه از روستاییان و داشتن یک اتومبیل مناسب است.

قبل از ورودی روستای آزادبر نیز یک راه خاکی از جاده ی اصلی جدا می شود که به سمت باختر تا طالقان ادامه دارد. پیمودن این جاده نیز نیازمند شرایط آب و هوایی مناسب و اتومبیل مناسب است.

برای کسب اطلاعات بیشتر این مقاله را بخوانید: سفر به آزادبر

کلمات کلیدی: غار یخمراد , آزادبر , کهنه ده , البرز , قندیل , استالاگمیت , استالاکتیت , چکیده , چکنده , یخ , گچسر , روستای وله , غارنوردی , ژئوتوریسم , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , جاده چالوس

 

کتابچه راهنما برای شناسایی ساختارها و گودال های برخوردی شهابسنگی

برخوردهای شهاب سنگی و تشکیل گودال های برخوردی به دلیل اثرات ناگهانی و فاجعه بار آنها در طول تاریخ شکل گیری کره زمین و منظومه خورشیدی، توجهات زیادی را در بین دانشمندان به خود معطوف کرده است.حتی عموم مردم نیز از آنها تحت عنوان منقرض کننده دایناسورها در گذشته یا به بیانی نابود کننده احتمالی تمدن انسانی در آینده یاد می کنند.

جامعه بزرگ علوم زمین و جغرافیا، این برخوردها را به عنوان فرآیندی در نظر می گیرند که از درون منظومه خورشیدی برخاسته و هنوز هم پس از گذشت میلیاردها سال همچنان به تغییر مورفولوژی سیارات مشغول است. علاوه بر ارزش بررسی علمی و زمین شناسانه گودال های برخوردی، مطرح شدن ارزش های اقتصادی، تاریخی، فیزیکی و بیولوژیکی آنها نیز در سال های اخیر رو به افزایش گذاشته است. تا کنون بیش از ۱۷۰ ساختار برخوردی ثبت شده و تخمین زده می شود که چند صد ساختار دیگر هنوز ناشناخته باقی مانده اند. با این وصف محققانی که به دنبال دستور العمل ها و اطلاعاتی در مورد این موضوع می باشند گاه با ادبیات و مستنداتی روبرو می شوند که با وجود گستردگی زیاد، تخصصی و پراکنده نیز هستند.

در ایران نیز تا کنون بررسی و ارزیابی گودال ها و دهانه های برجای مانده از برخوردهای احتمالی شهابسنگ ها به دلیل تمرکز عمده پژوهشگران بر روی سایر پدیده های متنوع زمین شناسی و ژئومورفولوژیک عرصه گسترده ایران، در کانون توجه قرار نگرفته و عمدتاً به حاشیه رانده شده است. با این حال در طی چند سال اخیر حرکت ها و فعالیت هایی مستقل و ارزشمند برای جستجو و کشف گودال های احتمالی برجای مانده از برخوردهای شهابسنگ ها در کشور آغاز شده است و این مبحث جذاب توانسته جای خود را در مطالعات طبیعی و جغرافیایی کشور پیدا کند. البته تاکنون هیچ کتاب یا رساله مقدماتی، کامل و یا سیستماتیک در این باره برای علاقه مندان ایرانی منتشر نشده است.

 

 

با انتشار “کتابچه راهنما برای شناسایی ساختارها و گودال های برخوردی شهابسنگی” که به همت پژوهشگاه شاخص پژوه و توسط انتشارات شرافت اصفهان در زمستان ۱۳۹۷ به چاپ رسیده است، برای اولین بار در کشور زمینه ای دقیق و کلی از فرآیندهای برخوردی، تشکیل گودال ها و دگرگونی های ژئومورفولوژیک مربوطه به صورت یک کتاب مدون به علاقه مندان ارائه می شود. این کتاب تلاش می کند علاوه بر حفظ جنبه های تخصصی، برای خوانندگان عمومی هم قابل درک باشد. فصول این کتاب به نحوی طراحی شده اند که بسته به زمینه مورد علاقه و نیازهای خوانندگان به طور مستقل قابل مطالعه باشند.

در فصل اول یک مرور کلی از منابع و مستندات علمی برای شروع مطالعه ارائه شده است. در فصل دوم اهمیت و ارزش مطالعه گودال های برخوردی از دیدگاه زمین شناسی، مطالعات هوا–فضا، اقتصاد و انرژی مورد بحث قرار گرفته است. در فصل سوم منظر و سیمای فیزیکی گودال های برخوردی، تیپ های مورفولوژیک و اثرات ساختاری حاصل از برخورد معرفی شده است. در فصل چهارم اثرات شوک برخورد در سنگ ها و کانی ها، دگرشکلی ها و دگرگونی های حاصله به طور تخصصی بررسی شده است. در فصل پنجم با رویکردی عمومی و ساده تر تلاش شده تا به طور اجمالی روش کشف، شناسایی و مطالعه گودال های برخوردی ارائه گردد. در فصل ششم به ارزیابی شواهد گودال های احتمالی شناسایی شده در ایران و خاورمیانه پرداخته شده است. در همین فصل با جنبه عملی و ملموس تر و مثل یک مرور تمرینی، ارزیابی سریعی از کلیه ساختارهای زمینی معرفی شده توسط علاقه مندان ایرانی به انجام رسیده است. در نهایت در فصل هفتم به طور خلاصه اهمیت برخوردهای شهابسنگی در سرنوشت و آینده زمین بحث شده است. امیدوارم این کتاب مورد توجه همه علاقه مندان و محققان حوزه علمی شهابسنگ، جغرافیا و علوم زمین قرار گیرد.

 

محمدرضا منصوری دانشور

ساخت های رسوبی حلقوی لیزگانگ

حتماً در سنگ های رسوبی نوارها یا دایره های متحدالمرکز رنگی را دیده اید که با کنکرسیون ها و ندول ها تفاوت دارند. این نوارها در واقع ساخت هایی ثانویه یی هستند که پس از تشکیل سنگ در آنها شکل گرفته اند و بر خلاف کنکرسیون ها فاقد یک هسته ی مرکزی هستند. به این نوارها یا حلقه های رنگی لیزگانگ گفته می شود.

حلقه ها یا نوارهای لیزگانگ (Liesegang rings) به نوارهای سیمانی رنگی در سنگ های رسوبی گفته می شود که معمولاً عمود بر لایه بندی ایجاد شده اند. این ساختارهای رسوبی ثانویه (دیاژنتیک) حاوی نوارهایی از مواد معدنی هستند که در یک الگوی منظم تکرار شده اند. حلقه های لیزگانگ با ظاهر متمرکز و یا حلقوی خود از سایر ساخت های رسوبی قابل تشخیص اند. مکانیزمی که بر اساس آن حلقه های لیزگانگ تشکیل شده است به طور کامل شناخته نشده است و همچنان در مرحله ی تحقیقات قرار دارد.

اگر چه حلقه های لیزگانگ به عنوان یک رخداد شایع در سنگ های رسوبی دیده می شود، اما حلقه های متشکل از اکسید آهن می توانند در سنگ های آذرین و دگرگونی نفوذپذیر که از لحاظ شیمیایی دگرسان شده اند نیز دیده شوند.

تاریخچه

اولین بار در سال ۱۸۹۶ یک دانشمند آلمانی به نام رافائل ای. لیزگانگ مشاهدات خود از نتایج یک آزمایش تشکیل نوارهای لیزگانگ را شرح داد و ویلهلم استوالد اولین توضیح را برای این پدیده ارائه کرد. هدف از آزمایش لیزگانگ این بود که تشکیل رسوب تولید شده از واکنش شیمیایی یک قطره محلول نیترات نقره بر روی ژل دی کرومات پتاسیم را مشاهده کند. رسوب حاصل از این واکنش یک الگوی متحد المرکز از حلقه ها را تشکیل داد که لیزگانگ و همکارانش را متوجه رفتار مشابه تشکیل حلقه ها در سنگ های رسوبی نمود. از این رو این ساختارها، حلقه های لیزگانگ نامیده شدند.

سازوکار تشکیل و توسعه

فرایندی که حلقه های لیزگانگ را توسعه می دهد هنوز به طور کامل فهمیده نشده است. حلقه های لیزگانگ ممکن است در اثر تفریق شیمیایی اکسیدهای آهن و سایر مواد معدنی در خلال دگرسانی و هوازدگی ایجاد شوند. یکی از مقبول ترین نظرات در مورد مکانیزم توسعه ی حلقه های لیزگانگ در بین ژئوشیمیست ها، این است که در اثر نبود جریان همرفتی با تفکیک بین واکنش درونی گونه های مختلف مانند اکسیژن و آهن در باند های جداگانه یک الگوی هندسی نواری یا حلقوی شکل می گیرد.

یک فرایند دیگر نیز با عنوان چرخه فوق اشباع و هسته زایی اسوالد – لیزگانگ توسط جامعه ی زمین شناسی به عنوان مکانیزم احتمالی تشکیل حلقه های لیزگانگ در سنگ های رسوبی شناخته شده است. در این فرایند انتشار واکنشگرها منجر به اشباع بیش از حد و متمرکز شدن آنها حول یک هسته مرکزی در نوارهایی به صورت موضعی و خالی شدن مناطق مجاور از این واکنشگرها می شود. بنابر نظر استوالد شکل گیری موضعی دانه های کریستالی زمانی اتفاق می افتد که سطح بالاتری از فوق اشباع بدست آید و رشد بلورها موجب کاهش سطح اشباع محلول ها در فضاهای خالی اطراف بلورها شده و بنابراین کانی زایی که بعد از رشد اولیه بلور در مناطق اطراف اتفاق می افتد، نوارها یا حلقه ها را توسعه می دهد. یک مثال خوب بر مبنای نظریه استوالد-لیزگانگ، در تعاملات آب و سنگ مشاهده می شود که در آن هیدوکسید آهن از طریق فضاهای بین منفذی در ماسه سنگ نفوذ می کند.

الگوی حلقه های لیزگانگ به عنوان ساخت های رسوبی ثانویه در نظر گرفته می شوند هر چند که در سنگ های آذرین و دگرگونی دگرسان شده نیز یافت می شوند. دگرسانی شیمیایی سنگ ها منجر به تشکیل حلقه های لیزگانگ در اثر انتشار اکسیژن آب های زیرزمینی به فضای خالی سنگ های حاوی آهن انحلال پذیر می شود. حلقه های لیزگانگ معمولا به صورت لایه لایه در بسیاری از انواع سنگ های رسوبی رخ می دهند که در ماسه سنگ ها و چرت ها فراوان تر اند.

در طبیعت

اگر چه امکان ایجاد حلقه های لیزگانگ در سنگ های رسوبی بسیار زیاد است اما دانشمندان کانی شناسی با مطالعه ی دقیق کانی ها و بافت این ساخت ها، حلقه های لیزگانگ را ناشی از یک خودسازمانی ژئوشیمیایی می دانند به این معنی که توزیع این حلقه ها در سنگ به ویژگی های سنگ میزبان، قبل از تشکیل این حلقه ها مرتبط نیست.

به عنوان مثال در برخی از انواع سنگ های رسوبی مانند فورش سنگ های کربناته (calcisiltites) الگوی حلقه های لیزگانگ می توانند به اشتباه تفسیر شوند. حلقه ها ممکن است یک جدایش (offset) باشند. با این حال خطواره های سنگ، یک الگوی ناشکسته را نشان می دهد، از این رو جدایش مشاهده شده به یک “شکستگی کاذب” نسبت داده می شود. شکستگی های کاذب نتیجه ی توسعه ی حلقه های لیزگانگ درون مناطقی از سنگ هستند که در مجاورت یکدیگر قرار دارند اما در سطوح چینه شناسی مختلف.

حلقه های لیزگانگ می توانند ظاهری شبیه خطواره ها داشته باشند و زمانی که موازی یا نیمه موازی با صفحات لایه بندی قرار می گیرند انسان را به اشتباه بیاندازند؛ اما زمانی که عمود بر لایه ها یا خطواره ها باشند به راحتی قابل تشخیص اند.

در تصویر توسعه ی حلقه های لیزگانگ در ماسه سنگ های سازند شمشک در منطقه رودبار در استان گیلان به خوبی قابل مشاهده است.

منبع: ویکی پدیا (Liesegang rings)

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری  ,ساخت رسوبی,  حلقه های لیزگانگ  ,ساخت ثانویه  ,اکسید آهن  ,سنگ رسوبی  , ماسه سنگ  ,سازند شمشک,  البرز,  ژوراسیک,  استان گیلان,  رودبار,  زمین گشت

سازند شمشک

 

در ۲۲۷ میلیون سال قبل در گستره ای که امروز فلات ایران نامیده می شود، در زمانه ای که در تقویم زمین شناسی تریاس پسین نامیده می شود، در اثر نیروهای زمین ساختی وارده یک کوهزایی بزرگ با نام سیمرین پسین شرایط و نوع حوضه های رسوبی آن زمان را تغییر داد. در اثر نیروهای زمین ساختی دریای تتیس جوان در حال باز شدن و صفحه ی ایران از صفحه ی زاگرس – عربی در حال دور شدن بوده است و این حرکت به سمت شمال باعث برخورد دو صفحه ی ایران و توران و بسته شدن تتیس کهن در تریاس پسین شده است.کوهزایی با بالا آمدن عمومی و سراسری زمین همراه بوده که تا اواسط ژوراسیک میانی یعنی حدود ۱۷۰ میلیون ساحل قبل خشکی های مرتفعی را در ایران مرکزی و بلوک لوت تشکیل می داده است.

 

برونزد سازند شمشک در گردنه لاوشم در مسیر دسترسی پل زنگوله در جاده چالوس به بلده. تناوب ماسه سنگ و شیل در این سازند بر روی ریخت شناسی آن تاثیر مستقیم دارد.

در البرز فرابوم ها با راندگی های فراوان همراه بوده و بالا آمدن زمین و پس نشست دریا همراه بوده است ولی در تریاس پسین با پیشروی دوباره دریا در البرز، این پهنه به یک خلیج به نسبت باریک تبدیل شده که به سوی خاور گسترش زیاد داشته و از سمت باختر با دریای آزاد در ارتباط بوده است. در این خلیج فرونشست بستر زیاد بوده به گونه یی که شرایط برای انباشت مقدار قابل توجهی از گل و لای کاملاً فراهم بوده است. در این زمان با پس نشست دریا، البرز نخست به دشتی آبرفتی – دلتایی و سپس به یک دشت آبرفتی تبدیل شده که گاه در آن مرداب های تورب زا شکل می گرفته اند. به دلیل این شرایط جغرافیایی و شرایط آب و هوایی حاکم در آن زمان، نهشته های به نسبت همگن شیل و ماسه سنگ همراه با لایه های زغال دار شروع به شکل گرفتن در این محیط های مردابی – کولابی می کنند که تا ژوراسیک میانی یعنی حدود ۱۷۰ میلیون سال قبل ادامه پیدا می کند. این یکنواختی در رسوب گذاری در زمانه تریاس پسین تا ژوراسیک میانی چنان است که امکان جداسازی آنها بر اساس سن وجود ندارد و در بسیاری از نقاط البرز از یکدیگر تفکیک نشده اند.

 

برونزد سازند شمشک در جاده قزوین – رشت و مابین دو شهر منجیل و رودبار. تناوب ماسه سنگ، شیل و میانلایه های کنگلومرایی با رنگ خاکستری تیره ویژگی بارز این سازند در این منطقه است.

در سال ۱۹۶۳ دانشمندی به نام آسرتو با مطالعه ی این ردیف رسوبی به مجموعه ی رسوب های زغالدار البرز “سازند شمشک” نام نهاد و سن آن را از اوایل ژوراسیک (لیاس) تا اواسط آن (دوگر) در نظر گرفت اما یافته های بعدی نشان داد که سازند شمشک در واقع خود یک خرچه ی رسوبی است که می تواند خود مشتمل بر چند سازند باشد و سن آن از تریاس پسین تا ژوراسیک میانی است در نتیجه نام “گروه شمشک” برای آن انتخاب شد.

 

ریخت شناسی تپه ماهوری سازند شمشک در محدوده ی شهر رودبار و دره سپیدرود در استان گیلان. تناوب ماسه سنگ و شیل به روشنی قابل تشخیص است.

 

همانطور که اشاره شد با اعمال نیروهای زمین ساختی و ایجاد کوهزایی و تغییر محیط رسوبی در آن زمانه، در البرز شمالی نهشت رسوبات آهنی – بوکسیتی و رس های فلینیتی به رنگ سرخ – قهوه یی آغاز گروه شمشک را نشان می دهند ولی در البرز جنوبی آغاز این گروه با بازالت های تیره رنگ زیردریایی است که با رسوب های زغالدار ادامه می یابد. گروه شمشک در واقع یک چرخه رسوبی است که نهشته های آن نشانگر و جود جلگه های پهناور و حوضه های مردابی – رودخانه یی و گاه دریایی کم ژرفا است. این واحد سنگ چینه یی یکی از شاخص ترین واحدهای سنگ چینه ای ایران است که به طور عمومی سیمایی فرسوده شده و رنگ تیره دارد. داشتن زغالسنگ، سنگواره های جانوری و گیاهی فراوان سبب شده تا مطالعات زیادی بر روی آن انجام شود. در محل برش الگوی این سازند که آسرتو در بالادست دره روته در شمال گردنه لازیم انتخاب کرده است، سازند شمشک را به چهار زون سنگی تقسیم نموده است:

  • ماسه سنگ پایینی: با ستبرای ۷۰ تا ۱۰۰ متر شامل تناوبی از ماسه سنگ های کوارتزی متمایل به سفید به همراه لایه های نازک از شیل و شیل های زغالدار
  • سری زغالدار پایینی: شامل ۲۵۰ تا ۳۰۰ متر شیل و آرژیلیتبا تناوب های زغالسنگی قابل استخراج
  • ماسه سنگ بالایی: ۵۰۰ تا ۶۰۰ متر ماسه سنگ های ستبرلایه همراه با لایه های سیلتی میکادار و به طور ناحیه ای شیل و افق های آهکی آمونیت دار
  • سری زغالدار بالایی: نهشته های آرژیلی و لایه های زغالدار که در بخش پایینی زغالسنگ فراوان و در بخش بالایی سیلت سنگ های مارنی و شیل های خاکستری فراوان تر اند.

در محل برش الگو ستبرای سازند شمشک ۱۰۲۷ متر اندازه گیری شده اما تغییرات جانبی ضخامت در جای جای البرز بسیار زیاد است.

 

تناوب ماسه سنگ ستبر لایه و کوارتز کنگلومرای سازند شمشک در جاده دسترسی شهر رودبار به طارم 

برونزد سازند شمشک در محدوده روستای نساء در جاده ی چالوس. تفاوت در فرسایش پذیری ماسه سنگ ها و شیل های تیره در سازند شمشک باعث شده تا لایه های مستحکم ماسه سنگی مانند تیغه هایی از میان بخش های فرسوده شیلی خودنمایی کنند.

لایه های ستبر کوارتز کنگلومرا با دانه های سفید رنگ کوارتز در بخش هایی از سازند شمشک در دره سپیدرود در استان گیلان

نمایی نزدیک از تناوب ماسه سنگ ها و شیل های سازند شمشک در برونزدهای مسیر جاده چالوس در البرز مرکزی

نمایی از لایه های سیاهرنگ شیل زغالدار در مسیر رودبار به منجیل در استان گیلان

شکل پذیری مناسب شیل ها و اعمال نیروهای تکتونیکی در البرز باعث ایجاد چین های فراوان در سازند شمشک شده است.

یک نمونه از فسیل های گیاهی سازند شمشک در محدوده ی دره سپیدرود در استان گیلان

نمونه دیگری از فسیل گیاهی سازند شمشک در جاده دسترسی بلده به رویان در استان مازندران

نمونه ای از ساخت های رسوبی ماسه سنگ های سازند شمشک در دره سپیدرود در استان گیلان

پایان نهشت گروه شمشک در البرز با کوهزایی سیمرین میانی در حدود زمانه ۱۷۰ میلیون سال قبل همراه شده و با پیشروی دریا بر روی این رسوبات مردابی – کولابی، ردیف های دریایی شامل نهشته های مارنی – آهکی سازند دلیچای و سازند آهکی لار بر روی آن نهشته شده اند که مربوط به زمان ژوراسیک میانی بالایی می شوند. مرز بالایی سازند شمشک در همه جا یکسان نیست. در بیشتر مناطق سازند دلیچای با یک افق کنگلومرای کوارتزی سفید رنگ بر روی شمشک قرار می گیرد. گاهی لایه های آغازین سازند دلیچای دارای قلوه های لیمونیتی و ترک های گلی فراوان است. در برخی نقاط دگرشیبی موازی و یا زاویه دار گزارش شده است که نشان می دهد مرز شمشک و دلیچای ناپیوسته است.

منبع: زمین شناسی ایران (دکتر علی آقانباتی)

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: سازند شمشک , ماسه سنگ , شیل زغالدار , زغالسنگ , واحد سنگی , تریاس , ژوراسیک , محیط رسوبی , کولابی , رودخانه یی , مردابی , تتیس , البرز , ایران , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتورسم , کوهزایی , سیمرین , واحد سنگ چینه یی , زمین گشت