نوشته‌ها

دریاچه چورت

دریاچهٔ میانشه در فاصلهٔ ۱۰ کیلومتری روستای چورت حد فاصل ساری تا کیاسر در استان مازندران ایران قرار دارد. این دریاچه، در ۳۵۰ کیلومتری تهران در جنگل‌های بکر روستای چورت در بخش چهاردانگه شهرستان ساری واقع در ۵۰ کیلومتری جنوب این شهر است. وسعت این دریاچه حدود ۳ هکتار است. این دریاچه به دلیل نزدیکی به روستای چورت، “دریاچه چورت” هم نامیده می‌شود.

ZG-Chouratlake-02

این دریاچه در سال ۱۳۱۸ خورشیدی بر اثر زمین‌لرزه و رانش زمین و در پی آن بسته شدن مسیر آب چشمه‌ای که در کنار دریاچه قرار دارد، بوجود آمده‌است. آثار بخش های فروریخته از کوه مجاور که باعث بسته شدن مسیر آبراهه و تشکیل این دریاچه شده به صورت بخش بدون پوشش گیاهی در دامنه ی کوه به خوبی مشخص است. دامنه ی جنوب خاوری کوهی که در باختر دریاچه کنونی قرار دارد، در اثر زمینلرزه به ناگاه فروریخته و مسیر آبراهه به سمت جنوب را بسته و سدی را در برابر آبراهه مجاور خود ایجاد نموده است. با جمع شدن آب باران و چشمه های بالادست این دریاچه شکل گرفته است.

ZG-Chooratlake-04

این دریاچه در شکاف دره‌ای با شیب زیاد قرار گرفته و دور تا دور دریاچه را پوشش‌های جنگلی بکر و درختان قدیمی در بر گرفته ‌است. شکل هندسی دریاچه به شکل بیضی کشیده بوده و ژرفای آن با توجه به میزان بارش‌های فصلی متغیر است. هنگام کاهش آب در فصول گرم سال، پدیدار شدن باقیمانده درخت‌هایی که در محل پیدایش دریاچه بوده‌اند منظرهٔ ویژه‌ای را ایجاد می‌کند. این دریاچه آب شیرین فاقد موجودات آبزی بوده و ماهی‌های موجود در دریاچه توسط افراد محلی به دریاچه انداخته شده‌است. این دریاچه محلی برای سیراب شدن حیوانات جنگلی مانند گراز، خرس و … است.

این دریاچه در بخش چهاردانگه از استان مازندران قرار دارد. برای دسترسی به این دریاچه و روستای همنام آن از ساری به سمت کیاسر و یا از شهمیرزاد استان سمنان و یا دامغان به سمت کیاسر می توان حرکت نمود. از روستای چورت تا دریاچه جاده ای خاکی به طول ۱۰ کیلومتر در جنگل کشیده شده که در فصولی که بارندگی زیاد است ممکن است آسیب هایی در این جاده ایجاد شده باشد اما بر خلاف گفته ی مردم محلی امکان رسیدن با اتومبیل شخصی تا چند صد متری دریاچه وجود دارد. برای رسیدن به کنار دریاچه نیاز به اتومبیل های آفرود می باشد اما بهتر است برای حفظ اکوسیستم این دریاچه اتومبیل های خود را از جاده خارج ننمایید.

ZG-Chouratlake-map

نکته ای که برای رسیدن به دریاچه باید رعایت کرد استفاده از جی پی اس و مسیر ثبت شده دریاچه بر روی آن است. چون جاده های خاکی درون جنگل از انشعابات و دو راهی های فراوانی برخوردار است امکان گم شدن در جنگل وجود دارد.

از روستا که به سمت دریاچه خارج شوید هیچ امکانات رفاهی وجود ندارد و همه ی مایحتاج خود را باید در روستا تهیه کنید. با توجه به فاصله ی ۱۰ کیلومتری با روستا بهتر است در کنار دریاچه اطراق نکنید و یا اگر قصد این کار را دارید تعداد شما زیاد و امکاناتتان کامل باشد.

کلمات کلیدی:
زمین شناسی ,  زمین گردشگری ,  ژئوتوریسم ,  توریسم , گردشگری , ایران , دریاچه چورت , زمین لغزش , مازندران , زمین گشت

لغزشِ زمین در سازند شمشک

برای ایجاد یک زمین لغزش در یک زمین عوامل مختلفی باید وجود داشته باشند تا در اندرکنش با یکدیگر زمین لغزش را ایجاد نمایند. شیب طبیعی زمین، جنس زمین، وجود آب، گسلش و زمین لرزه، فعالیت های انسانی، و … در ایجاد زمین لغزش ها موثر اند. لغزش ها یکی از انواع حرکات دامنه ای هستند که بسته به نوع حرکت و شکل آن به انواع مختلفی تقسیم می شوند. لغزش های چرخشی و یا لغزش های انتقالی دو نوع اصلی از لغزش ها هستند که با توجه به جنس زمین و نوع حرکت آن دسته بندی شده اند. برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد زمین لغزش ها می توانید در بخش آموزش “زمین لغزش و انواع آن” را مطالعه نمایید.

در تصویر، زمین لغزشی که در لایه های شیلی سازند شمشک در مسیر جاده ی پل زنگوله به بلده در البرز مرکزی رخ داده است، دیده می شود. این زمین لغزش از نوع چرخشی است و توده های خاکی دامنه ی میزبان در اثر این رخداد به پایین ریخته و در پای دامنه انباشته شده است. یک پرتگاه چند متری در راس زمین لغزش و پرتگاه های جانبی در طرفین آن دیده می شود. زون های خالیگاه و انباشت در این زمین لغزش به خوبی مشاهده می شوند (دید به سوی جنوب باختر).

فرسودگی پرتگاه ها، پر شدن درز و ترک ها، رویش گیاهان و کم شدن شیب توپوگرافی و مستهلک شدن زاویه ها نشان از گذر زمان زیاد و پایداری نسبی این زمین لغزش دارد. شیب زیاد توپوگرافی، دامنه ی شمالی برفگیر، جنس ریزدانه و نرم فرسای شیل ها و احتمالاً زمینلرزه به کمک یکدیگر در ایجاد این زمین لغزش موثر بوده اند.

کلمات کلیدی: بلده , پل زنگوله , جاده چالوس , زمین گردشگری , زمین گشت , زمین لرزه , زمین لغزش , زمین لغزش انتقالی , زمین لغزش چرخشی , ژئوتوریسم , سازند شمشک , شیل

زمین لغزش و انواع آن

پدیده ی زمین لغزش در کشور ما یکی از مخاطرات طبیعی است که همواره با میلیارد ها ریال خسارات مالی و جانی همراه است. شناخت عوامل ایجاد و گونه های مختلف آن برای زمین شناسان و مهندسین عمران از اهمیت بالایی برخوردار می باشد. داشتن اطلاعات پایه ای در این زمینه برای طراحی های جاده ای و شهری سازه ها کمک شایانی به جلوگیری از وقوع زمین لغزش  و اعمال تمهیدات برای پایدارسازی دامنه ها و نتیجتا پیشگیری از خسارات مالی و جانی می کند .

اطلاعاتی که در زیر ارائه می شود مقدمه ای از اطلاعات پایه ای علمی در مورد شناخت و مطالعه ی زمین لغزه ها و انواع مختلف آنهاست. همچنین برخی اطلاعات ابتدایی در مورد چگونگی شکل گیری و آغاز این پدیده  به عنوان یک مخاطره ی طبیعی ارائه می شود.

واژه زمین لغزش به محدوده ی متنوعی از پدیده هایی اطلاق می گردد که  نتیجه ی آنها جابجایی به طرف پایین و به طرف خارج مواد سازنده شیب ها که شامل سنگ، خاک و خاکریز های مصنوعی یا ترکیبی از آنهاست می باشد.مواد می توانند بوسیله ی حالاتی چون سقوط، واژگون شدن، لغزیدن، پهن شدن و یا روان شدن جابجا گردند.

شکل ۱: نمایی شماتیک از یک زمین لغزش که بخش های مختلف آن مشخص و نامگذاری شده است.

اگرچه زمین لغزش ها معمولا در ارتباط با مناطق کوهستانی شکل می گیرند، اما در مناطق کم ارتفاع نیز امکان رخداد آنها وجود دارد. در مناطق کم ارتفاع، زمین لغزش ها در اثر خطای خاکبرداری و خاکریزی (در حفاری های راه سازی و ساختمان سازی)، گسیختگی دیواره های رودخانه ها، گسترش جانبی زمین لغزش ها، فروپاشی توده های دپو شده ی باطه ی معادن (بخصوص ذغال)، و نمونه های متنوعی ازگسیختگی شیب ها در ارتباط با معادن سنگ لاشه و معادن روباز اتفاق می افتند.

رایج ترین گونه های زمین لغزش در زیر شرح داده شده اند.

انواع زمین لغزش ها

–         لغزش چرخشی (Rotational slide)

در این لغزش سطح گسیختگی به صورت یک منحنی با تقعر رو به بالاست و جابجایی لغزشی تقریبا چرخشی و حول محوری موازی سطح زمین در سراسر عرض لغزش اتفاق می افتد.

 

–         لغزش انتقالی (Translational slide)

در این نوع لغزش، توده ی لغزشی در راستای یک سطح تقریبا مسطح با چرخش یا واژگونی کم جابجا می شود.

–         لغزش بلوکی (Block slide)

یک لغزش انتقالی است که توده ی متحرک از یک جنس یا واحدهای بسیار نزدیک به هم تشکیل شده است و به صورت یک توده ی به هم چسبیده بر روی شیب به طرف پایین جابجا می شود.

 

–         فرو ریزش (Fall)

فرو ریزش، جابجایی ناگهانی توده هایی از مواد زمین، مانند سنگ ها و تخته سنگ هایی است که از شیب های تند و صخره ها جدا شده اند. این جدایش سنگ ها و تخته سنگ ها در راستای ناپیوستگی ها مانند شکستگی ها، درزه ها و سطوح لایه بندی رخ می دهد. حرکت آنها نیز به صورت افتادن آزادانه، پرش و یا غلطیدن خواهد بود. فروریزش ها قویا به گرانش، هوازدگی مکانیکی و حضور آب بین منفذی وابسته است.

–         واژگونی (Topple)

شکستگی واژگونی با چرخش به جلوی یک واحد (یا واحدها) حول تعدادی نقطه محوری در پایین آن، تحت اثر نیروی ثقل و نیروهایی که از واحدهای مجاور وارد می شود و یا فشار آب بین منفذی در شکاف های سنگ ها اتفاق می افتد.

–          جریان واریزه (Debris flow)

جریان واریزه نوعی از جابجایی سریع توده مواد است که شامل مجموعه ای از خاک سست و غیر چسبنده، سنگ، مواد آلی،  هوا و آب جاری به عنوان روانه گل می باشد و به صورت ناگهانی به طرف پایین شیب ها جریان می یابد. جریان های واریزه کمتر از ۵۰ درصد خاک و مواد دانه ریز دارند. این جریان ها معمولا در اثر شدت جریان آب سطحی بوجود می آیند. بارش سنگین تگرگ و یا ذوب شدن سریع برف باعث فرسایش و جابجایی خاک غیر جسبنده یا سنگ های روی دامنه های پر شیب می شود. جریان های واریزه همچنین نسبت به دیگر انواع زمین لغزش هایی که بر روی دامنه های پرشیب اتفاق می افتند رایج تر هستند، تقریبا اشباع از آب هستند و بخش زیادی از مواد آنها در اندازه سیلت و ماسه می باشد. خاستگاه جریان های واریزه اغلب در ارتباط با آبگذرهای پرشیب توسعه می یابند. و نهشته های جریان واریزه معمولا در دهانه ی این آبگذر ها بادزنه های واریزه ای را تشکیل می دهند. آتش سوزی باعث برهنه شدن دامنه های پرشیب از گیاهان، و مستعد شدن این شیب ها برای جریان واریزه می شود.

–          بهمن واریزه ای (Debris avalanche)

شامل مجموعه ای متنوع از جریان واریزه ای خیلی سریع تا بشدت سریع می باشد.

–          خاکروانه (Earthflow)

این جریان ها شکلی شبیه به ساعت شنی دارند. مواد دامنه ای به حالت روانه در آمده و به راه می افتد و  یک محدوده کاسه مانند یا فرو رفتگی را در بالا به وجود می آورد. خود جریان کشیده و باریک است و معمولا در مواد ریز دانه یا سنگ های حاوی گل بر روی دامنه های با شیب متوسط و تحت شرایط اشباع به راه می افتد. هر چند که ایجاد جریان های خشک از مواد ریز دانه نیز محتمل می باشد.

–          روانه گل (Mudflow)

روانه گل یک حالت از جریان یافتن زمین (earthflow) است که در آن مواد برای جریان یافتن سریع  به اندازه کافی مرطوب هستند. این روانه حداقل از ۵۰ درصد ماسه، سیلت و رس تشکیل شده است.

لازم به ذکر ایت که در گزارش های خبری به روانه گل و جریان واریزه ای معمولا لغزش گلی (mudslide) گفته می شود.

–          خزش (Creep)

خزش حرکت پیوسته و به صورت نامحسوس آهسته و رو به پایین خاک و سنگ بر روی سطح دامنه های شیب دار است. این جابجایی در اثر اعمال تنش برشی ای است که برای ایجاد یک تغییر شکل دائمی کافی است اما برای ایجاد یک گسیختگی برشی کم است. بصورت معمول سه نوع خزش وجود دارد:

۱)      فصلی:  در این حالت جابجایی در درون  عمق خاکی اتفاق می افتد که رطوبت و دمای آن تحت تاثیر تغییرات فصلی قرار دارد.

۲)      پیوسته: جایی که تنش برشی متناوبا بر مقاومت مواد غلبه می کند.

۳)      پیشرونده: جایی که شیب ها به نقطه شکست می رسند به طوریکه انواع دیگر جابجایی توده رخ می دهد.

خزش به کمک آثاری چون تنه ی کج شده ی درختان، فنس ها یا دیوارهای نگهبان خمیده، پرچین ها و تیرهای کج شده، و یا با موج ها و برآمدگی های کوچک خاک شناسایی می شوند

–          گسترش جانبی (Lateral Spreads)

این حالت در شیب های بسیار ملایم یا زمین های مسطح اتفاق می افتد. شیوه بارز جابجایی بازشدن جانبی به موازات شکستگی های برشی یا کششی است. شکست به علت روانگرایی رخ می دهد. فرایندی که بوسیله ی آن رسوبات فاقد چسبندگی، سست و اشباع از آب (معمولا ماسه و سیلت) از وضعیت جامد به مایع تغییر شکل می یابند. این شکست معمولا بوسیله ی حرکت سریع زمین مانند آنچه که در زمان وقوع یک زمینلرزه تجربه می کنیم و یا به صورت القایی و مصنوعی ایجاد شود. زمانی که مواد چسبنده، سنگ بستر یا خاک، تکیه گاه موادی باشند که روان شده اند، واحد بالایی متحمل شکستگی و بازشدگی شود و ممکن است دچار فرونشست، برگشتن، چرخش، فروریختن، ویا روان شده و جریان یابند.

گسترش جانبی در مواد ریز دانه بر روی شیب های کم ژرفا معمولا پیشرونده است. شکستگی به طور ناگهانی در یک منطقه کوچک اتفاق می افتد و به سرعت گسترش می یابد. اغلب شکستگی اولیه یک فرو نشست است؛ اما در برخی مواد جابجایی بدون هیچ علت مشخصی رخ می دهد.

ترکیب دو یا بیشتر از انواع لغزش که در بالا توضیح داده شد به عنوان یک زمین لغزش مرکب (complex landslide) نامیده می شود.

ترجمه: سید مجید میرکاظمیان

منبع: سایت ژئولوژی

دریاچه تار و هویر

دریاچه ی تار در ۳۰ کیلومتری خاور شهر دماوند و در ارتفاعات البرز مرکزی قرار دارد. مساحت این دریاچه که در ارتفاع ۲۹۰۵ متری از دریای آزاد شکل گرفته است ۳۶۸ هزار متر مربع بوده و آب شیرین آن حاصل جمع آوری آبهای سطحی توسط آبراهه هایی است که به این دریاچه منتهیمی شوند. بیشینه طول این دریاچه یک کیلومتر در راستای شمار باختر – جنوب خاور و بیشینه عرض آن ۶۰۰ متر در راستای خاوری – باختری است.

در خاور دریاچه ی تار، و به فاصله ی یک کیلومتری از آن دریاچه ی دیگری با نام “دریاچه هویر” قرار دارد که با ۸۶ هزار متر مربع و در ارتفاع ۲۸۸۰ متری از سطح دریای آزاد شکل گرفته است. بیشینه طول این دریاچه ۵۰۰ متر در راستای شمال – جنوب و بیشینه عرض آن ۱۸۰ متر در راستای خاوری – باختری است. این دریاچه نیز آبی شیرین دارد و آب انباشته شده در آن حاصل جمع آوری آب های سطحی از ارتفاعات شمالی توسط آبراهه ها می باشد.

تمامی آبراهه هایی که از ارتفاعات شمالی و جنوبی منشاء گرفته اند به درون دره ای با راستای باختری – خاوری تخلیه می شوند. این دره که از شهر دماوند به طول ۴۰ کیلومتر به طرف خاور ادامه دارد و در نهایت به جاده ی فیروزکوه می رسد، میزبان رودخانه ای است که از محل دریاچه سمت باختر، “رودخانه ی هویر” و به سمت خاور “رودخانه ی دلیچای” نامیده می شود. این دره – رودخانه در محل عبور گسله دهنار – مشاء شکل گرفته است.

گسله ی راندگی دهنار – مشاء با طول بیش از ۴۰ کیلومتر سنگ های پالئوزوئیک و مزوزوئیک را بر روی سنگ های آذرآواری و گدازه های ائوسن (سازند کرج) رانده است. راستای این گسله باختر شمال باختر – خاور جنوب خاور است و شیب صفحه ی آن به سمت شمال می باشد. سازند کرج در محل عبور این گسله شامل مجموعه ای از توف های سبز رنگ و جریان گدازه های آندزیتی بازالتی قرمز رنگ و گدازه های برشی هستند. این بخش از سازند کرج دارای دگرسانی پیشرفته بوده و تحت تاثیر زون گسله به شدت خرد شده هستند. در نتیجه سنگ ها استحکام خود را از دست داده اند و به مجموعه ای نسبتاً ناپایدار از سنگ و خاک بدل شده اند که هر لحظه آماده ی لغزش و ریزش اند. این همان اتفاقی است که باعث ایجاد دو دریاچه ی تار و هویر شده است.

zg-taarlake-03

در دامنه ی شمالی ارتفاعات جنوبی مشرف به دریاچه ها (زرین کوه) زمین لغزشی رخ داده است که باعث تخلیه ی خاک و سنگ در کف دره، ایجاد سدی طبیعی و بسته شدن راه تخلیه ی آب های سطحی  و در نتیجه جمع شدن آب و ایجاد دو دریاچه تار و هویر شده است. طول تاج این لغزش قاشقی ۲/۵ کیلومتر و مساحت کاسه لغزش ۱/۳۲ کیلومتر مربع و مساحت زون انباشت آن ۱/۸۴ کیلومتر مربع است. این زمین لغزش بزرگ که در سنگ های ناپایدار سازند کرج و در محل عبور گسله ایجاد شده است دلیل اصلی ایجاد دو دریاچه است و مواد خاکی و سنگی آن جبهه جنوبی دو دریاچه را اشغال کرده اند. سنگ های سست، دامنه ی شمالی آبدار، و احتمالاً زمینلرزه ای کهن همگی در ایجاد این زمین لغزش با یکدیگر مشارکت داشته اند.

zg-taarlake-02

عکس ارائه شده، تصویری پانوراما از دریاچه ی تار را با دیدی به سمت شمال نشان می دهد. در تصویر از نزدیک به دور سازندهای میلا، مبارک و جیرود، شمشک دیده می شوند. سازندهای دلیچای و لار ارتفاعات پس زمینه عکس را تشکیل داده اند.

از چند مسیر می توانید خود را به این دو دریاچه برسانید: یک مسیر از شهر دماوند، آبادی چنار عربها، جاده معدن، آخر جاده خاکی تا دریاچه تار است. مسیر دوم از طریق جاده ای که از راه  اصلی تهران – فیروزکوه و روستای دلیچای منشعب شده و از روستاهای یهر، مومج، دهنار و هویر عبور کرده و در ۲۸ کیلومتری به دریاچه تار می رسد. این جاده از ضلع جنوبی دریاچه عبور کرده به جاده ای که از طریق دماوند به دریاچه منتهی می شود متصل می گردد. مسیر سوم هم از شهر دماوند، جاده فیروزکوه، جاده آسفالته آبادی آرو، پل دلیچای و دهنار و دریاچه هویر است.