نوشته‌ها

بخش تبخیری کلهر

در زمانه ائوسن پسین – الیگوسن، شمال خاوری لرستان و سکوی فارس داخلی از آب بیرون مانده ولی در ناوه های خوزستان و لنگه، رسوبگذاری نهشته های ژرف سازند پابده ادامه داشته است. در پایان الیگوسن در نتیجه ی پیشروی آرام و محدود دریا، چرخه ی کوچک آسماری پایینی، به سن چاتین تشکیل شده است. در مرز الیگوسن – میوسن، در نواحی اهواز ماسه هایی نهشته می شد که از آن به عنوان “بخش ماسه سنگی اهواز” از سازند آسماری یاد می شود. در همین زمان، در لرستان، رسوباتی تبخیری در حال نهشت بوده که به آن “عضو تبخیری کلهر” گفته می شود.

 

برونزد گچسنگ سفید رنگ، مارن و ژیپس با خطواره های فراوان مربوط به عضو کلهر سازند آسماری در بستر رودخانه گاوی. شیب لایه ها به سوی جنوب باختر است.

 

عضو تبخیری کلهر به ویژه در جنوب باختری لرستان وجود دارد و در نواحی شمال خاوری به صورت بین انگشتی با آسماری تداخل دارد. برش الگوی این بخش در پهلوی جنوبی کوه اناران ۱۱۸/۸ متر ضخامت دارد و شامل ژیپس در پایین، مارن به همراه لایه های نازک آهک در وسط و ژیپس حاوی دو لایه آهک در بالاست. بخش تبخیری کلهر هم ارز آسماری میانی است و لذا سن میوسن پیشین دارد. شیب لایه های بخش کلهر در یال جنوبی تاقدیس اناران ۶۵/۲۰۰ است. موقعیت این برش الگو در ۲۸ کیلوتری خاور شهر مهران در دره رود گاوی در یال جنوبی تاقدیس اناران می باشد( ۴۶٫۴۶۵۰۶۷° و ۳۳٫۱۷۳۵۱۱°).

 

نمایی نزدیک از گچسنگ های بخش تبخیری کلهر در بستر رودخانه گاوی در برش الگوی آن در یال جنوبی تاقدیس اناران

 

بر اساس اطلاعات چاه های نفتی واقع در شمال فرو افتادگی دزفول (چاه های چنگوله ۱، دانان و دالپری) ردیف کامل تبخیری شامل انیدریت، هالیت (۱۸۵ متر) و به ندرت سیلویت وجود دارد که جایگاه چینه شناسی مشابهی با بخش تبخیری کلهر دارد. به همین رو برش زیرسطحی چاه شماره ۱ چنگوله به عنوان برش مکمل معرفی شده است.

منبع: کتاب زمین شناسی ایران تالیف دکتر علی آقانباتی

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سازند , آسماری , بخش کلهر , تبخیری , گچسنگ , تاقدیس , اناران , پابده, میوسن , الیگومیوسن , مارن , ژیپس , سنگ آهک , لرستان ,ایران , ایلام , برش الگو , مهران , رودخانه گاوی , زمین گشت

بِرِش و انواع آن

بِرِش (Breccia) سنگی است که از قطعات شکسته شده کانی ها و یا سنگ های دیگر که توسط یک سیمان (matrix) ریزدانه به یکدیگر چسبیده اند، ایجاد شده است. قطعات سنگی می توانند مشابه و یا متفاوت از یکدیگر باشند.

برش ممکن است خاستگاه های متفاوتی داشته باشد که نام های مختلفی را بر خود می گیرد. برش رسوبی، برش تکتونیکی، برش آذرین، برش برخوردی و برش گرمابی از انواع برش ها هستند که هر کدام منشاء و روش تشکیل متفاوتی دارند.

انواع برش ها:

  • برش رسوبی (Sedimentry):

برش رسوبی نوعی از سنگ های رسوبی آواری است که از قطعات سنگ های زاویه دار و تیزگوشه از انواع دیگر سنگ های رسوبی تشکیل شده است. در عوض، یک کنگلومرا سنگی رسوبی است که از قطعات سنگی گردشده قدیمی تر از خود تشکیل شده است. هم برش و هم کنگلومرا از قطعات سنگی با ابعاد بزرگتر از ۲ میلی متر تشکیل شده اند. شکل زاویه دار قطعات سنگی نشان می دهد که آنها از محل اولیه خود زیاد فاصله نگرفته اند. گردشدگی قطعات سنگی کنگلومرا نشان از این دارد که فاصله ی طولانی را حمل شده اند.

 

کنگلومرای سازند فجن در رودهن استان تهران

 

برش رسوبی از قطعات سنگی زاویه دار، با جورشدگی ضعیف و تکامل نیافته تشکیل شده اند که در یک زمینه ی ریزدانه قرار گرفته اند. مانند سنگ شدن واریزه های دامنه یی که مخلوطی از قطعات سنگی درشت زاویه دار در زمینه یی از خاک و رسوبات ریزدانه و یا انواع سیمان ثانویه می باشند.

برش واریزه یی در سازند گچساران. قطعات سنگی، گچسنگ هستند.

برش های رسوبی می توانند در نزدیکی پرتگاه های گسلی، پای دامنه های پرشیب، آبراهه های مدفون شده و هر جایی که نهشته های خرد شده سنگی امکان انباشت پیدا کنند، تشکیل شود. برش های رسوبی می توانند در اثر جریان های واریزه یی زیردریایی نیز ایجاد شوند.

در سرزمین های کارستی، سقوط و فروریزش سنگ ها به داخل یک فروچاله و یا غار می تواند سنگ های برشی جدیدی ایجاد نماید.

  • برش گسلی (Fault):

در اثر اصطکاک حاصل از حرکت دو بلوک طرفین صفحه ی گسلی، سنگ ها در محل گسله خرد شده و محلول های معدنی موجود در آب های جاری و زیرزمینی در ادامه این قطعات سنگی را به یکدیگر چسبانده و برش گسلی را ایجاد می نمایند.

برش گسلی در راستای گسله ی گچسر در جاده ی چالوس

  • برش آذرین (Igneous):

سنگ های آذرین آواری به دو شیوه ایجاد می شوند:

(۱) قطعات سنگی شکسته مرتبط با فوران های آتشفشانی از هر دو نوع گدازه و آذرآواری

(۲) قطعات سنگی شکسته تولید شده توسط فرایندهای درونی، معمولاً مرتبط با ساختارهای آذرین درونی مانند باتولیت ها و …

  • برش ولکانیکی (Volcanic):

سنگ های آذرآواری ولکانیکی بوسیله ی فوران های انفجاری آتشفشان ها ایجاد می شوند. هر نوع سنگی ممکن است در مجرای درون آتشفشان وجود داشته و در اثر این فعالیت آتشفشانی منفجر شود و قطعات تیزگوشه بِرِشی ایجاد نماید.

توف برش سازند کرج در شهرستان میانه استان آذربایجان شرقی

توف برش در سازند کرج در شهرستان میانهگدازه ها بخصوص جریان های ریولیتی و داسیتی می توانند در جریان فرایندی که به آن اتوبرشی شدن گفته می شود، سنگ های آذرین آواری تولید کنند. این حالت زمانی اتفاق می افتد که گدازه های ضخیم و تقریباً جامد به بلوک هایی شکسته شده و دوباره در درون گدازه با ماگمای مایع باقی مانده مخلوط شوند. برش حاصل از این فرایند از نظر نوع سنگ و ترکیبات شیمیایی یکنواخت است.

گدازه ها همچنین می توانند زمانی که بر روی قطعات سنگی مجزای انباشته شده بر روی دامنه های یک آتشفشان روان می شوند، آنها را برداشته و با خود به پایین حمل کنند و ولکانیک برشی با نام برش بالشی (Pillow breccia) ایجاد کنند.

در درون گردن آتشفشان های انفجاری، محیط برش های ولکانیکی با محیط برش های درونی ادغام می شود. در آنجا گدازه ی در حال بالا آمدن در طول زمان های خاموشی آتشفشان تبدیل به سنگ شده و تنها در زمان فوران ها خرد می شود.

برش ولکانیکی در حاشیه شهرستان مرند در آذربایجان شرقی

  • برش های درونی (Intrusive):

به دلایل مختلفی از جمله سقوط سنگ از سقف محفظه ماگما به درون ماگمای مذاب، نفوذ ماگمای تازه به درون ماگمای در حال سرد شدن، تجمع ادخال ها در ماگما و … می تواند در توده های آذرین درونی برش ها شکل بگیرند.

  • برش برخوردی (Impact):

این نوع برش ها که در نتیجه ی برخورد اجرام آسمانی با سطح زمین و یا سایر سیاره ها بوجود می آیند معمولا در سطح زیرین کف دهانه ی برخوردی و یا دامنه های آن ایجاد می شوند که در اثر ضربه ی شدید سنگ ها خرد شده و در اثر حرارت بالا به صورت سنگی یکپارچه در می آیند.

  • برش زمین گرمایی (Hydrothermal):

برش های زمین گرمایی در بخش های کم عمق پوسته (کمتر از ۱ کیلومتر) و در دمایی بین ۱۵۰ تا ۳۵۰ درجه سانتیگراد شکل می گیرند. در زمان فعالیت های لرزه یی و یا آتشفشانی، فضاهایی خالی در راستای گسله های زیرزمینی شکل می گیرند. آب گرم با فشار وارد این فضاهای خالی شده و به شدت می جوشد. به علاوه، باز شدن ناگهانی فضاهای خالی باعث می شود که سنگ های دو طرف صفحه گسلی سست  و منفجر شوند و سنگ های خرد شده در محلولی از بخار و آب جوش گرفتار شوند. این قطعات تولید شده با یکدیگر و با دیواره های فضای خالی برخورد کرده و زاویه های آنها کمی گردتر می شود. در ادامه گازهای فرّار به صورت بخار از فضا و شکستگی ها خارج شده و مواد معدنی باقی مانده به سرعت رسوب می کنند.

کلمات کلیدی:

زمین شناسی , زمین گردشگری  ,سنگ برش  ,قطعات سنگی  , واریزه , برش ولکانیکی  ,برش گسلی  ,برش برخوردی,  برش زمین گرمایی  ,برش رسوبی  ,زمین گشت

تنگه هلد لرستان

کوهستان زاگرس که از شمال باختر تا جنوب خاور ایران زمین گسترده شده است در مسیر خود زیبایی های طبیعی و زمین شناختی فراوانی را بوجود آورده است. استان های ایلام، کرمانشاه، خوزستان، چهارمحال و بختیاری، فارس، هرمزگان و البته لرستان زیبایی های زاگرس را در خود جای داده اند. لرستان سرزمین آبشارها و تنگه هاست. یکی از این تنگه های زیبا که تا قبل از ساخته شدن آزادراه خرم آباد – پل زال ناشناخته بود و شاید تنها چوپان ها و اندکی از مردم محلی آن را می شناختند، “تنگه هلد” است که در زمان ساخت آزادراه توسط مهندسان و کارگران این پروژه پیموده شد.

 

موقعیت تنگه هلد در مسیر آزادراه خرم آباد – پل زال

 

نقشه زمین شناسی محدوده ی تنگه هلد. مسیر تنگه با خط چین مشخص شده است.

 

تنگه هلد لرستان

تنگه ی هلد، یک تنگه ی حدوداً ۴ تا ۵ کیلومتری است که در مسیر رودخانه ی زال، یعنی جایی که این رودخانه از میان بلندترین ارتفاعات منطقه یعنی تاقدیس ریت عبور می کند ایجاد شده است. در تمام طول مسیر این تنگه، صخره های آهکی سازند های ایلام و سروک که تشکیل آنها به دوره کرتاسه  (حدود ۱۰۰ میلیون سال قبل) بر می گردد، سر به فلک کشیده و در دو طرف تنگه، گاه تا ارتفاع بیش از ۱۰۰ متر امتداد دارند. سنگ های آهکی در بخش شمالی کم شیب و در بخش های جنوبی بسیار پرشیب می شوند. شاید کسی باور نکند که این لایه های سنگی که امروزه با این عظمت سر به آسمان می سایند، روزی در بستر یک دریای گرم و کم عمق در حال تشکیل بوده اند. آثار گسلش، چین خوردگی لایه ها، درزه ها و شکستگی های فراوان بر روی این سنگ آهک ها دیده می شود.

 

تصویر هوایی تنگه هلد، در تاقدیس ریت و بین تونل های ترشان و خرگوشان

 

مسیر تنگه چگونه است؟

مسیر تنگه گاه مستقیم و گاه با پیچ و خم است. بستر تنگه سنگی است و تقریباً در تمام طول سال آب در آن جریان دارد. بلوک ها و قلوه های سنگی ریز و درشت که یا توسط آب آورده شده اند و یا از ارتفاعات سقوط کرده اند در همه جا پراکنده اند. دیواره های سنگی آثار عبور آب را بر تنشان حفظ کرده اند. بدنه صیقلی و گاه مخطط سنگ ها را اگر دنبال کنیم می توانید سابقه ی ارتفاع آب را در تنگه مورد بررسی قرار دهیم.

 

داخل تنگه آب جریان دارد و اثر آن بر دیواره ها قابل تشخیص است (عکس: غلامرضا رادمنش)

 

ورودی تنگه که از شمال آن است، کمی عمیق و پرآب است اما با گذر از آن کمی پیمایش راحت تر می شود.همین ورودی تنگ در گذشته های دور به صورت سدی مانع از عبور آب می شده و در پشت آن دریاچه یی تشکیل شده بوده است که آثار نهشته های دریاچه یی و ماسه های ریزدانه آن تا ارتفاعات بالا قابل مشاهده است. اما امروزه تنها رودخانه ی زال با رسیدن به تنگه از آن عبور می کند. ممکن است در مواقع پرباران که باران های سیل آسایی را در این منطقه دارد، مجدداً برای مدتی محدود دریاچه یی پس از باران تشکیل شود که پس از تخلیه آب به تنگه از بین برود.

 

بخش ورودی تنگه هلد

 

بخش های ابتدایی تنگه مستقیم و بدون پیچ و خم است.

 

هر چه در تنگه هلد به پیش می رویم، مسیر باریک تر، پر پیچ و خم تر و عمیق تر می شود.

 

بخش های میانی تنگه در اعماق دره یی قرار دارد که دو طرف آن با کوه های بلند احاطه شده است.

 

در بخش های پایانی تنگه بر ارتفاع دیواره ها افزوده و از پهنای تنگه کاسته می گردد.

 

پیمایش تنگه چه از داخل آن و چه از ارتفاعات مشرف بر تنگه بسیار لذت بخش و همراه با ماجراجویی است. از آنجایی که این تنگه هنوز طبیعت گردان زیادی را به خود ندیده است، بسیار بکر و کم بازدید است، لذا می تواند ساعات خوشایندی را برای شما بسازد.

چرا هلد؟

نام این تنگه از نام یکی از طوایف لر که در منطقه ی هلد لرستان سکونت دارند، گرفته شده است. برخی نیز به اشتباه نام این تنگه را هلت گفته اند.

کی از تنگه هلد بازدید کنیم؟

بهترین فصول برای بازدید از تنگه فصول بهار و پاییز است. زمانی را انتخاب کنید که مدتی از بارش باران خبری نباشد، و قبل از ورود به تنگه نیز وضعیت بارش را بررسی کنید، ورود به تنگه در مواقع بارانی می تواند خطر مرگ را به همراه داشته باشد. تنگه هلد در یک منطقه نسبتاً گرمسیری واقع شده و هوا در تابستان به شدت گرم است اما در داخل تنگه هوای به نسبت معتدلی همراه با آب خنک در انتظار شماست. اگر تحمل گرمای تابستان را دارید، در این فصل نیز می توانید از تنگه بازدید کنید.

چگونه به تنگه برسیم؟

اما چگونگی دسترسی به این تنگه بسیار راحت است. برای رسیدن به ورودی تنگه کافی است در مسیر پل زال به خرم آباد، در آزادراه از تونل های گندمکار و ترشان و خرگوشان ۲ عبور کرده و در پارکینگ و پست برقی که میان دو تونل خرگوشان ۱ و ۲ ساخته شده توقف کنید. اگر از خرم آباد به سمت تنگه هلد می آیید، در طول مسیر دوربرگردان های زیادی وجود دارند که می توانید با استفاده از آنها دور زده و در مسیر برگشت قرار گیرید.

 

موقعیت ورودی تنگه در بین تونل های خرگوشان ۱ و ۲

 

تنگه در میان تونل های ترشان و خرگوشان ۲ به پایان می رسد اما مسیر رودخانه تا چند کیلومتر در میان کوهستان و خروجی تونل گندمکار و ورود به دشت خوزستان ادامه می یابد. برای خروج از تنگه می توان از میان دو تونل ترشان و خرگوشان ۲ به داخل تونل خرگوشان آمده و با رعایت نکات ایمنی از طریق پیاده راه داخل تونل به سمت پارکینگ خارج تونل حرکت کرد.

 

تنگه در میان راه دسترسی تونل های ترشان و خرگوشان ۲ به پایان خود می رسد.

 

برای پیمایش تنگه هلد به چه نکاتی توجه کنیم؟

برای پیمایش داخل تنگه حتماً لباس های مناسب و کفش ضدآب به همراه داشته باشید. بسته به فصلی که شما به تنگه قدم می گذارید، ارتفاع آب در تنگه متفاوت خواهد بود. برای پیمایش کوه های مشرف به تنگه نیز حتماً کفش کوه به همراه داشته باشید.

توصیه اکید می شود که در داخل تنگه از کلاه ایمنی استفاده کنید. حتی سقوط ریزه سنگ ها از ارتفاع ۵۰ تا ۱۰۰ متر به داخل تنگه نیز می تواند خطر آفرین باشد.

حتماً مراقبت کنید که آثاری از خود در این طبیعت بکر، به جز رد پا باقی نگذارید. زباله های خود را اگر چه کاغذ کوچک یک آبنبات باشد، هرگز در طبیعت رها نکنید.

برای دوربین و گوشی های خود از کاورهای ضد آب استفاده کنید. برای مواجه نشدن با کمبود باتری، پاوربانک خود را فراموش نکنید.

تنقلات سبک و پر انرژی با خود به همراه داشته باشید. حتی می توانید یک وعده غذای سرد نیز با خود بردارید.

و البته لوازم کمک های اولیه نیز به همراه داشته باشید.

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , لرستان , تنگه هلد , زاگرس , چین خوردگی , گروه بنگستان , تاقدیس ریت , رودخانه زال , تونل خرگوشان , تونل ترشان , آزادراه خرم آباد پل زال , طبیعت گردی

سازند

زمین یک سیاره ی پویا و زنده است. همه روزه در دل زمین، بر روی سطح آن و در آسمان اطراف آن که جو نامیده می شود، فرآیندها، فعل و انفعالات و رخدادهای مختلفی در حال انجام است. بر اساس مطالعات دانشمندان علوم زمین، سیاره ی ما عمری بیش از ۴ میلیارد سال دارد و در این عمر به نسبت طولانی، شرایط گوناگونی را از نظر محیطی سپری کرده است.

به نظر طرفداران انگاره ی زمین ساخت صفحه یی، میلیون ها سال قبل، زمین از یک خشکی و یک اقیانوس عظیم اطرافش تشکیل می شده است. از آن زمان تا امروز به صورت مداوم ارتفاعات و خشکی های زمین فرسوده شده و در دریاها و اقیانوس ها نهشته می شده اند. این اتفاق همین الان نیز ادامه دارد. اما چرا این خشکی ها به پایان نرسیده اند؟ چون نیروهای زمین ساختی دائماً رسوبات سنگ شده ی بستر دریاها و اقیانوس ها را چین داده و از زیر آب خارج کرده اند. پس زمین در طول تاریخ خود به طور مداوم با پیشروی ها و پسروی های مداوم دریاها و اقیانوس ها مواجه بوده است.

 

موقعیت سرزمین کشورها، در بیش از ۲۲۰ میلیون سال قبل و زمانی که ابرقاره پانگه آ توسط اقیانوسی احاطه شده بود. سرزمین ایران در آن زمان از دو بخش تشکیل شده بود.

 

هر نقطه یی از کره ی زمین محیط های جغرافیایی مختلفی را در طول تاریخ چند میلیون ساله ی خود تجربه کرده است. هر نقطه یی می توانسته یک زمان، بستر عمیق یک اقیانوس، یک دریای آرام کم عمق، خط ساحلی یک دریا، خشکی درون یک قاره، محیطی جنگلی و مردابی و یا محیط دریاچه یی درون قاره یی بوده باشد، دقیقاً مثل آنچه که امروزه در محیط جغرافیایی دنیای امروز می بینیم.

پس هر نقطه یی از این کره ی خاکی با توجه به اینکه در یک زمان خاص، چه محیط جغرافیایی داشته، رسوبات خاصی را در خود جمع کرده است. دانشمندان علوم زمین با بررسی این رسوبات و نهشته ها پی به محیط رسوبی آن دوره از تاریخ زمین در آن نقطه ی خاص می برند. برای مثال سنگ آهک ها می توانند در محیط های دریاچه یی آب شیرین و یا دریاهای کم عمق و گرم تشکیل شوند که هر کدام نشانه های خاص خود را دارند که از یکدیگر قابل شناسایی هستند. ماسه سنگ ها در محیط های ساحلی و دریاچه یی نهشته می شوند. شیل ها در دریاهای عمیق و یا محیط های مردابی و کولابی با آرامش محیطی بالا رسوب می کنند.

حال ممکن است در یک نقطه، زمانی سنگ آهک، زمان دیگری مارن و شیل و در زمانی جدیدتر ماسه سنگ رسوب کند و یا در یک زمانه خارج از آب بوده و به جای رسوبگذاری، فرسایش در آن نقطه حکمفرما بوده باشد. در نتیجه آن نقطه در طول تاریخ خود نهشته های مختلفی را در خود جای می دهد. دانشمندان علوم زمین برای شناسایی، معرفی و استفاده ی بهتر از داده های مربوط به لایه های زمین در هر منطقه، با توجه به مشخصات مختلف نهشته ها، اقدام به دسته بندی آنها در هر منطقه کرده و نام “سازند” را بر آن نهاده اند.

 

تعریف سازند

سازند به مجموع لایه‌هایی گفته می‌شود که دارای ترکیب سنگ‌شناسی مشخص بوده و در سطح نسبتاً وسیعی گسترش و امتداد داشته، حد فاصل آن با لایه‌های زیرین و بالایی کاملاً مشخص باشد، همچنین زمان رسوب‌گذاری در طول امتداد آن یکسان و قابل نقشه‌برداری باشد.

در واقع سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است و شامل مجموعه لایه‌هایی است که صفات مشخص سنگ‌شناسی دارند. بالا و پایین یک سازند مشخص است ولی ضخامت آن حد معینی ندارد.

یک سازند ممکن است یک یا چند بخش (عضو) داشته باشد.  همچنین گاهی چند سازند یک گروه را تشکیل می‌دهند.

برخی از ویژگی‌های سازندها مانند سن، نوع فسیل، جنس، پیوستگی، ضخامت، رنگ و … تا حدودی مشترک است. در این میان سن و نوع فسیل سازند از اهمیت بیشتری برخوردار است. ممکن است برخی از این ویژگی‌ها در یک سازند مشترک نباشد.

 

نامگذاری سازندها

نامگذاری سازندها معمولاً بر اساس نام محلی است که برای اولین بار، آن سازند در آنجا مطالعه و معرفی شده است. که می تواند نام یک روستا، یک منطقه و یا یک کوه و … باشد. به عنوان مثال سازند آسماری از نام کوهی به همین نام در جنوب کشور، سازند شمشک از نام روستایی در شمال و سازند کرج از نام شهر کرج اقتباس شده است.

 

برش الگو

مقطعی از لایه های سنگی که با مرز بالا و پایین مشخص و برای اولین بار به عنوان یک سازند مطالعه و پیشنهاد گردیده است، برش الگو (Type section) نامیده می شود. معمولاً نام سازند از نام محل برش الگوی سازند گرفته شده است. مثلاً برش الگوی سازند امیران در کوهی به همین نام در نزدیکی معمولان لرستان مطالعه و معرفی شده است.

برش های الگو لزوماً کامل ترین برش یک سازند نیستند و تنها مزیتشان نسبت به سایر جاهایی که سازند مورد مطالعه قرار گرفته است، اولین بودن آنهاست. به عنوان نمونه سازند شمشک در محل برش الگو به ۴ عضو تقسیم شده و ستبرای لایه های آن ۱۰۲۷ متر گزارش شده است اما در برش های دیگر نام گروه شمشک را به خود گرفته و از چند سازند با ستبرای متنوع و مختلف تشکیل شده است و یا در برخی از برش ها از ستبرای کم و تنها ۲ عضو تشکیل شده است.

 

مرزهای سازند

محل اتصال هر سازند با سازندهای رویی و زیرین خود، مرز سازند گفته می شود. این مرز می تواند به شکل های گوناگون باشد. مرزهای مشخص و ناگهانی، تدریجی، ناپیوستگی، بین انگشتی و … انواع مرزهای سازندها را می سازند.

به عنوان نمونه سازند مارنی پابده دارای مرز تدریجی با سازند آسماری می باشد که به مرور پایان یافتن لایه های مارنی سبز رنگ و شروع سنگ آهک های ستبرلایه مشخص می شود. همچنین مرز پایینی سازند امیران با مارن های خاکستری رنگ سازند گورپی همشیب و تدریجی است. مرز زیرین سازند میلا با سازند لالون ناگهانی و مشخص است و بوسیله ی یک لایه کلیدی کوارتزیت سفید مشخص می گردد. مرز سازندهای گورپی و پابده ناپیوسته است. یعنی در طی زمانی طولانی نهشته های سازند گورپی خارج از آب بوده و سپس با پیشروی مجدد آب، نهشته های سازند پابده بر روی آن تشکیل شده است.

 

مرز سازند های تله زنگ و امیران ناگهانی و مشخص است (آزادراه خرم آباد – پل زال).

 

مرز سازندهای پابده و آسماری تدریجی است (دهدز خوزستان).

 

مرز زیرین سازند پابده با سازند گورپی ناپیوسته موازی و مرز بالایی آن با سازند آسماری تدریجی است (پارسیان استان هرمزگان).

 

مرز سازندهای آغاجاری و بختیاری در مسیر آزادراه پل زال – اندیمشک ناپیوسته و زاویه دار است.

مرز سازند هزاردره با نهشته های روی آن از نوع ناپیوسته زاویه دار است. کنگلومرای هزاردره در البرز نهشته شده، چین خورده و لایه ها از حالت افقی خارج شده و پس از مدتی دوباره رسوبات آبرفتی بر روی آن تشکیل شده است.

 

مرز ناپیوسته و زاویه دار سازند هزار دره با واحد آبرفتی روی آن در تهران

 

دو سازند هم ارز پابده و امیران که در یک زمان تشکیل می شده اند اما دارای محیط های رسوبی متفاوتی بوده اند در مرز مشترکشان به صورت بین انگشتی با هم ادغام شده اند.

به هر حال مرزهای سازندها به هر حالتی که باشند، با سازندهای زیرین و بالایی خود مشخص و قابل تفکیک اند. زمانی که به دلیل شباهت های بسیار دو سازند همجوار نتوان آنها را از هم تفکیک نمود، آنها را می توان با هم نام برد مانند سازندهای آسماری-شهبازان و یا در یک گروه جای داد مانند گروه بنگستان متشکل از سازند های سروک و ایلام.

 

تقسیمات سنگ چینه یی

بر پایه ویژگی‌های عمومی سنگ‌شناختی از قبیل خواص فیزیکی، موقعیت چینه‌شناسی، صفات اختصاصی و سایر خصوصیات سنگ‌شناسی تقسیم بندی واحدهای سنگ چینه یی از کوچک به بزرگ اینگونه خواهد بود:

لایه

لایه (Bed) کوچک‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی است که معمولاً بوسیله سطح جدایشی که به آن لایه بندی گفته می شود از سایر لایه ها مجزا می گردد. ممکن است لایه هایی که روی یکدیگر نهشته شده اند از یک جنس یا جنس های گوناگون باشند.

 

تناوب لایه های شیل و توف سازند کرج (مسیر قزوین – تنکابن)

بخش

بخش (Member)، از تقسیمات کوچکتر سازند است، یک سازند ممکن است از نظر سنگ‌شناختی به واحدهای کوچکتری به نام بخش تقسیم گردد. در یک سازند، مجموعه لایه هایی که شباهت بیشتری به یکدیگر دارند و در کنار هم قرار گرفته اند، بخش یا عضو نامیده می شوند، مانند بخش آهکی گوری در سازند مارنی میشان و یا عضو های چهل، چمپه و مول در سازند گچساران و یا بخش تبخیری کلهر در سازند آسماری در زاگرس.

 

بخش آهکی سازند گورپی (عضو امام حسن)

 

سازند

سازند (Formation) مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی است. به‌طور کلی سازند به مجموع لایه‌هایی گفته می‌شود که دارای ترکیب سنگ‌شناسی مشخص بوده و در سطح نسبتاً وسیعی گسترش و امتداد داشته، حد فاصل آن با لایه‌های زیرین و بالایی کاملاً مشخص باشد، همچنین زمان رسوب‌گذاری در طول امتداد آن یکسان و قابل نقشه‌برداری باشد (مانند سازند آواری کشکان).

 

سازند کشکان مجموعه یی از ماسه سنگ، کنگلومرا و سیلتستون در مسیر جاده خرم آباد به پلدختر

 

گروه

گروه (Group) به مجموعه دو یا چند سازند گفته می‌شود. گروه معمولاً به وسیله دگرشیبی‌های مشخص ، محدود می‌گردد (مانند گروه فارس که از سازندهای گچساران، میشان و آغاجاری تشکیل شده است).

گروه بنگستان از سازندهای ایلام و سروک تشکیل شده است (آزادراه خرم آباد – پل زال).

ابرگروه

ابرگروه (Super Group) به مجموع دو یا چند گروه گفته می‌شود. کاربرد ابرگروه چندان معمول نیست.

 

پهنه های رسوبی – ساختاری ایران

فرایندهای درونی و بیرونی زمین، در زمان و مکان های متفاوت، در پهنه ی ایران زمین پیامدهای متفاوتی داشته است. در نتیجه الگوی ساختاری، تحولات زمین ساختی، شرایط رسوبی ایران زمین در طول تاریخ خود یکسان نیست. این ناهمسانی رسوبی و زمین ساختی بقدری اثر گذار است که تعیین ویژگی های یکسان را برای کل پهنه ی ایران زمین ناممکن می سازد. پس زمین شناسان ایران را به پهنه های رسوبی – ساختاری گوناگونی تقسیم کرده اند که هر پهنه شاخصه های خود را در طول تاریخ تکوین داشته است. این تقسیم بندی ها در طول تاریخ مطالعات زمین شناختی ایران زمین، بارها توسط دانشمندان مختلف تغییر داده شده است اما آنچه که امروزه مورد توافق قرار دارد به شرح زیر است:

  • ایران جنوبی (زاگرس)
  • ایران میانی
  • سنندج-سیرجان
  • البرز
  • خزر جنوبی
  • کپه داغ
  • خردقاره ایران مرکزی
  • بلوک لوت
  • مکران
  • حوضه فیلیشی خاور ایران
  • بلوک زابل

 

نقشه پهنه های ساختاری – رسوبی ایران زمین (آقانباتی، ۱۳۸۳)

هر کدام از این ایالت های رسوبی – ساختاری در طول زمان حوضه های رسوبی مخصوص به خود داشته اند و در نتیجه واحدهای سنگ چینه یی که در طول تاریخ تکوین ایران زمین در آنها نهشته شده اند، با یکدیگر متفاوت اند. در نتیجه هر ایالت رسوبی – ساختاری سازندهای مختص به خود دارد. در زیر به عمده ترین سازندهای مهمترین ایالت های ساختاری رسوبی ایران زمین اشاره می کنیم.

 

  • ایالت رسوبی ساختاری البرز:

کهر – بایندر – سلطانیه – باروت – زاگون – لالون – میلا – لشکرک – سلطان میدان – پادها – مولی – خوش‌ییلاق – جیرود – ایلانقاره مبارک – باقرآباد – دزده‌بند – قزل‌قلعه – درود – روته – نسن – الیکا – شمشک – طزره – گانو – دلیچای – فارسیان – لار آبنک – شال – تیزکوه – فجن – زیارت – کرج – کند – هزاردره – کهریزک

 

  • ایالت رسوبی ساختاری زاگرس:

هرمز – لیبیک – زردکوه – سیاهو – سرچهان – زکین – فرغان – گروه دهرم ( دالان – کنگان ) – خانه‌کت – گروه کازرون ( دشتک – نیریز ) – موس – آلان – سرگلو – نجمه – گوتنیا – گروه خامی ( سورمه – هیث – فهلیان – گدوان – داریان ) – گروه بنگستان ( کژدمی – سروک – سورگاه – ایلام ) – لفان – گرو – گورپی – تاربور – پابده – ساچون – جهرم – امیرانتله‌زنگکشکان – شهبازان – آسماری (بخش ماسه سنگی اهواز – بخش تبخیری کلهر) رازک – گروه فارس ( گچساران – میشان – آغاجاری ) – بختیاری

 

  • ایالت رسوبی ساختاری ایران مرکزی:

طشک – مراد – دوران – کلمرد – تکنار – ریزو – دسو – داهو – کوهبنان – گروه میلا ) کال‌شانه – درنجال – شیرگشت  – ( نیور – پادها – گروه ازبک‌کوه ) سیب‌زار – بهرام – شیشتو – سردر – ( گچال – جمال – سرخ شیل – شتری – گروه نخلک ) علم – باقرق – عشین ( نایبند – گروه شمشک ) آب‌حاجی – بادامو – ( گروه مگو ) هجدک – پروده ( بغمشاه – اسفندیار – قلعه‌دختر – بیدو – گردو – کرمان – بیابانک – قرمز پایینی – قم – قرمز بالایی

 

  • ایالت رسوبی – ساختاری کپه داغ:

قلی – نیور – سلطان میدان – پادها – خوش‌ییلاق – مبارک – قزل‌قلعه – درود – روته – نسن – غرقیتان – سفیدکوه – نظرکرده – سینا – میان‌کوهی – شمشک – بشکلاته – کشف‌رود – چمن‌بید – مزدوران – شورجه – زرد – تیرگان – سرچشمه – سنگانه – آیتامیر – آب‌دراز – آب‌تلخ – نیزار – کلات – نفته – پستلیق – چهل‌کمان – خانگیران

 

نقشه زمین شناسی ایران (سازمان زمین شناسی کشور). هر رنگ نشانه ی سازندهای یک دوره از تاریخ زمین است.

 

کلمات کلیدی: سازند , گروه , لایه , عضو , بخش , زمین شناسی , سنگ چینه , ایالت رسوبی ساختاری , ایران زمین , البرز , کپه داغ , زاگرس , ایران مرکزی , خرد قاره , بلوک لوت , خزر جنوبی , مکران , شرق ایران

تاقدیس خضر

فلات ایران به دلیل جایگاه ویژه و پیچیده خود در چهارچوب زمین ساخت صفحه ای، پدیده های زمین ساختی بی مانند و بیشماری دارد. بلندی های البرز در شمال کشور و رشته کوه زاگرس در باختر و جنوب ایران دو پدیده بسیار تاثیرگذار در طبیعت ایران هستند که در نتیجه عملکرد زمین ساخت پویا پدید آمده و بخش بزرگی از سرزمین ایران را به خود اختصاص داده اند. تاقدیس های پرشمار این رشته کوه ها و هزاران پدیده کوچک و بزرگ دیگر زمین ساخت در سراسر کشور، سرزمین ایران را به گنجینه کاملی از پدیده های زمین ساخت بدل ساخته که از این حیث در جهان بی مانند است. یکی از این پدیده ها و به عبارتی یکی از تاقدیس های پرشمار این مرز و بوم که به خاطر موقعیت قرار گیری آن در نزدیکی شهر قم و نیز وجود یکی از مراکز زیارتی این شهر درست بر روی یکی از یال های آن موقعیتی ویژه ای دارد، “تاقدیس کوه خضر” می باشد.

نمایی از مسجد خضر نبی بر روی تاقدیس خضر

این تاقدیس که در جنوب شهر قم گسترش دارد، تاقدیسی است برگشته با شیب سطح محوری به سمت جنوب. یال برگشته شمالی آن در امتداد گسل طولی خضر خرد شده است و بقایای آن بصورت فلسهای تکتونیکی در درازای چند کیلومتر رخنمون دارد. یال جنوبی آن شیب ۷۰ تا ۹۰ درجه به سمت جنوب دارد که بتدریج به سوی کوه نرداقی به لایه‏ های برگشته با شیب بسیار تند تبدیل می‏شود.

یک یال تاقدیس خضر

هسته این تاقـدیس را سازند قرمز زیرین تشکیل می‏ دهد که در یال شمالی براثـر فعالیـت گسل خضر از بین رفته است. مسجد خضر نبی نیز روی بخشهـای به جای مانده از یال شمالی بنا شده است.

 

کلمات کلیدی: تاقدیس , چین خوردگی , کوه خضر , تاقدیس خضر , استان قم , گسل حضر , سازند قرمز زیرین , کوه نرداقی , مسجد خضر نبی , ژئوتوریسم , زمین گردشگری , زمین شناسی

سنگ ها در زیر میکروسکوپ چگونه اند؟

سنگ ها به سه دسته رسوبی، آذرین و دگرگونی تقسیم می شوند. سنگ های رسوبی با ته نشست رسوبات در کف دریاها و اقیانوس ها شکل می گیرند. سنگ های آذرین با سرد شدن مواد مذاب در زیر یا روی زمین شکل می گیرند و سنگ های دگرگونی از دگرگون شدن سنگ های رسوبی و آذرین در اثر فشار و حرارت بالا شکل می گیرند. به عنوان مثال سنگ آهک یک نوع سنگ رسوبی است. سنگ گرانیت یک نوع سنگ آذرین و سنگ مرمر یک نوع سنگ دگرگونی است.

 

شناسایی سنگ ها

سنگ ها تا حدودی توسط زمین شناسان با نگاه اول قابل شناسایی کلی هستند و زمین شناسان با تجربه با شکستن آنها و نگاه به سطح تازه ی سنگ ها به کمک ذره بین (لوپ) می توانند نام آنها را به صورت کلی مشخص کنند. اما برای مطالعه ی دقیق تر نیاز به تهیه مقاطع نازک از سنگ ها می باشد.

 

نمونه یی از یک سنگ دولومیت استراماتولیت دار سازند سلطانیه در جاده چالوس

نمونه همان سنگ دولومیت استراماتولیت دار در زیر میکروسکوپ

همه ی سنگ ها از اجزایی تشکیل شده اند که به آنها کانی گفته می شود. کانی ها می توانند به صورت بلور و یا بی شکل باشند. اما همه ی آنها در زیر میکروسکوپ قابل شناسایی هستند. برای شناسایی آنها از یک سنگ، مقطعی بسیار نازک تهیه می کنند تا نور از آن رد شود. با رد شدن نور از سنگ هر کانی یک رنگ را از خود بروز می دهد و در نتیجه قابل شناسایی می گردد. مجموعه یی از کانی ها یک سنگ را تشکیل می دهند پس نام سنگ هم مشخص می گردد.

 

چه چیزهایی در زیر میکروسکوپ قابل تشخیص است؟

در زیر میکروسکوپ علاوه بر شکل و نوع کانی ها، سایر مشخصات آنها از جمله کلیواژ، ماکل، تبلور دوباره و … همچنین نوع قرارگیری کانی ها در کنار یکدیگر که به آن بافت سنگ گفته می شود، مورد شناسایی و مطالعه قرار می گیرد.

 

یک گسل میکروسکوپی یک کانی پلاژیوکلاز را بریده و جابجا کرده است.

 

به علاوه در سنگ های رسوبی، معمولاً فسیل های متنوعی از موجودات دریایی یافت می شوند که به کمک مقاطع نازک تهیه شده از این سنگ ها قابل شناسایی و مطالعه هستند. به کمک این فسیل ها می توان محیط رسوبی دوران تشکیل سنگ و زمان آنها را تشخیص داد.

یک فسیل میکروسکوپی با نام فوزولینا در یک سنگ آهک

فسیل یک گاستروپود و یک خارپوست در زیر میکروسکوپ

مقاطع نازک چگونه تهیه می شوند؟

برای تهیه یک مقطع نازک، ابتدا سنگ را به اندازه لام (شیشه ای که برای محافظت از نمونه های بسیار نازک استفاده می شود) برش می‌دهند و بعد با پودر کروندوم یا همان پودر سمباده، سطح آن را صیقلی می کنند. سپس لام را با همان پودر کروندوم پولیش می‌دهند تا کمی کدر شده و مثل سطح سنگ شود. سپس سطحی از سنگ را که کاملا صیقلی کرده‌اند، با چسب صمغ کانادا به لام می‌چسبانند تا ۲۴ ساعت به همان حالت باقی بماند و چسب محکم شود.

در مرحلعه ی بعد سنگ را برش می‌دهند تا حدود تنها ۲ میلی متر از سنگ روی لام باقی بماند. در این حالت ضخامت برای مطالعه مقطع بسیار زیاد است، چون نور از مقطع عبور نمی‌کند. سپس با پودر کروندم از ضخامت سنگ آنقدر می کاهند تا ضخامت لازم برای مطالعه ی سنگ بدست آید. زمانی که مقطع آماده گردید، یک لام شیشه‌ای بسیار نازک که ضریب شکست نور آن ۱ می‌باشد (باعث تغییر در خواص نوری کانیها نمی‌شود) را به لام اصلی می‌چسبانند. بعد از محکم شدن ، مقطع برای مطالعه آماده می‌شود.

همه ی کانی ها در زیر میکروسکوپ دیده می شوند؟

میکروسکوپی که برای مطالعه مقطه نازک سنگ ها مورد استفاده قرار می گیرد، میکروسکوپ پلاریزان نامیده می شود که نور را به صورت موازی شده و از زیر به نمونه سنگ مقطع نازک می تاباند.  همه ی کانی ها در زیر این نوع میکروسکوپ قابل مشاهد نیستند. برخی از آنها به رنگ تیره دیده می شوند، یعنی به هیچ وجه نور را از خود عبور نمی دهند. در نتیجه برای مطالعه ی آنها، مقاطع صیقلی تهیه شده و در زیر میکروسکوپ های انعکاسی مورد مطالعه قرار می گیرند.

 

سنگ دگرگونی گارنت میکاشیست در زیر میکروسکوپ.

 

به علم مطالعه سنگ ها، پتروگرافی گفته می شود و پترولوژیست ها یا سنگ شناسان که به صورت تخصصی آموزش شناسایی کانی ها و سنگ ها را در زیر میکروسکوپ دیده اند از این تخصص خود برای کمک به سایر زمین شناسان استفاده می کنند.

تصاویر میکروسکوپی توسط خانم مهندس میرکاظمیان گرفته شده است.

کلمات کلیدی: زمین شناسی , مقطع نازک , مطالعه سنگ , پترولوژی , پتروگرافی , مقطع صیقلی , نور پلاریزه , سنگ شناسی , میکروسکوپ پلاریزان , سنگ , کانی ,  فسیل

سازند تله زنگ

برش الگوی این سازند در تنگ دو، واقع در ۴/۵ کیلومتری جنوب باختری ایستگاه راه آهن تله زنگ (بین اندیمشک و دورود) مطالعه شده است. در این محل سازند تله زنگ شامل ۱۷۶ متر سنگ آهک خاکستری تا قهوه یی با لایه بندی متوسط تا توده یی و مقاوم است که سنگواره فراوان به سن پالئوسن تا ائوسن میانی دارد.

 

توالی چینه شناختی کرتاسه پسین تا الیگومیوسن زاگرس در منطقه لرستان

 

به طور معمول سازند تله زنگ بر روی سازند آواری امیران و در زیر سازند کشکان قرار دارد ولی گاهی به صورت جانبی و به تدریج با این دو سازند جانشین می شود. جدا از دو سازند امیران و کشکان، تله زنگ می تواند با سازند پابده نیز پیوند جانبی داشته باشد. به همین دلیل گاه زبانه هایی از سازند تله زنگ در درون سازند پابده دیده می شود که به آن “بخش آهکی تله زنگ” می گویند. این زبانه ها شامل سنگ آهک مارنی متورق و گلوکونیت دار است که از فلس های ماهی غنی بوده و سنگواره ماهی نیز دارد.

 

سنگ آهک های صخره ساز سازند تله زنگ به سن پالئوسن

 

سنگ آهک های ستبر لایه و صخره ساز سازند تله زنگ در مسیر آزادراه خرم آباد – پل زال بر روی تونل های ماهور برونزد یافته اند.

 

مرز زیرین سازند تله زنگ با سازند امیران تدریجی است.

 

منابع: زمین شناسی ایران دکتر آقانباتی

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: سازند تله زنگ , زاگرس , لرستان , سازند امیران , سازند آسماری , سازند شهبازان , سازند کشکان , سنگ آهک , ستبرلایه , صخره ساز , آزادراه خرم آباد پل زال , زمین گشت , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم

 

کوه نمک و دریاچه طغرود قم

استان قم علیرغم وسعت کم، از نظر جاذبه های طبیعی و زمین گردشگری یکی از استان های غنی به شمار می رود. دریاچه نمک، دریاچه حوض سلطان، چین خوردگی های باختر شهر قم، کوه های جنوب استان از جمله زیبایی های ژئوتوریسم این استان به شمار می آیند.

یکی از جاذبه های کم نظیر این استان، گنبد نمکی کوه نمک و دریاچه طغرود در درون آن است. گنبد نمکی کوه نمک قم که در مسیر جاده قم به جعفریه در باختر شهر قم قرار دارد با رنگی سرخ از دوردست ها نمایان است.

 

 

 

گنبد نمکی کوه نمک

گنبد نمکی کوه نمک که سالها به عنوان معدن نمک شهر قم مورد استفاده قرار می گرفته است، امروزه میزبان مشتاقان به طبیعت و جنجکاوی های ماجراجویانه آنهاست. بر خلاف تیلیغات گسترده یی که با عنوان “تنها گنبد نمکی متقارن جهان” برای این گنبد می شود، این گنبد نمکی دارای شکلی قلوه یی می باشد که طول آن در راستای شمال – جنوب حدود ۵/۳ کیلومتر و عرض آن در راستای خاوری – باختری به ۳ کیلومتر می رسد. بلندترین بخش این کوه نمک در شمال خاوری این کوه ۱۲۳۵ متر از سطح دریای آزاد و به طور میانگین ۳۰۰ متر از زمین های هموار اطرافش بلندتر است.

 

 

به خاطر شرایط خاص اقلیمی این کوه، هیچگونه گیاهی بر روی آن رشد نکرده است و حتی دشت های اطراف نیز که از آبراهه های جاری از این کوه، متاثر شده اند به جز علف های مقاوم در برابر شوری، گیاه دیگری ندارند.

 

 

آبراهه های جاری از این گنبد نمکی دائمی نیستند و در فصول پر بارش، آب حاصل از بارش باران بر روی کوه را به پایین و دشت های اطراف منتقل می کنند. این آبراهه ها در مسیر خود نمک موجود در گنبد را در خود حل کرده و پس از اشباع شدن بخشی از آن را به صورت اشکال زیبای گلکلمی در مسیر خود متبلور می کنند اما بخشی از نمک محلول را با خود به دشت های اطراف می برند. در نتیجه خود گنبد نمکی و زمین های اطراف به بدبوم هایی تبدیل شده اند که قابلیت استفاده چندانی ندارند.

 

 

 

از دیگر اثرات بارش باران و انحلال نمک، ایجاد حفره های کوچک و بزرگ بسیار بر روی سطح گنبد نمکی (فروچاله) است. این حفره ها عموماً با یکدیگر در ارتباط اند و پس از بارش باران میزبان آبراهه ها می باشند. وجود کارن ها (شیارهای انحلالی)، شکستگی ها و گسل ها، سنگ های برونزد یافته و بلورهای نمک، از دیگر جلوه های زمین شناختی این گنبد نمکی می باشد.

 

 

زمین شناسی

در ایران مرکزی حدود ۵۴ گنبد نمکی وجود دارد که در فروافتادگی‎های زمین‎ساختی کویربزرگ، اردکان، خاور تهران (گرمسار)، قم و میانه برونـــزد دارند. بیشتر این فروافتادگی‎ها، حوضه‎های بین قاره‎ای  هستند که به احتمال از ائوسن پایانی (حدود ۴۰ میلیون سال قبل) تاکنون توسط رسوبات آواری تبخیری پر شده‎اند.

زمین شناسان شرکت ملی نفت اعتقاد دارند که گنبد نمکی کوه نمک قم، از نمک های بخش قاعده یی سازند قرمز زیرین نشات گرفته است در حالی که برخی سازند قرمز بالایی را منشا نمک ها به حساب می آورند. این گنبد مجموعه‌ای از مارن، شیل و ماسه سنگ سازند قرمز بالایی (URF) به سن میوسن (حدود ۲۰ میلیون سال قبل) را قطع کرده و به سطح زمین راه یافته است. در این گنبد نمکی قطعات بزرگ سنگهای آندزیتی و همچنین بقایایی از گچ نیز در بین رسوبات مشاهده می شود. زمین شناسان معتقد اند این کوه، بر روی یک گسل پی سنگی با راستای شمال خاوری – جنوب باختری قرار گرفته و توده های نمک دقیقا از طریق همین گسل به سطح زمین راه یافته اند.

برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد چگونگی تشکیل گنبدهای نمکی “گنبد نمکی” را مطالعه فرمایید.

دریاچه طغرود

اما بی شک زیباترین و چشم نواز ترین جلوه زمین شناختی این گنبد نمکی، دریاچه طغرود است که بخش جنوب خاوری گنبد قرار دارد. مساحت این دریاچه ۶ هزار متر مربع است که در مواقع پر باران پر از آب می شود و در مواقع خشک سالی کاملاً خشک شده و سطح آن از لایه یی از نمک سفید رنگ پوشیده می شود. تنها بخش مرکزی آن گودالی عمیق وجود دارد که بر اساس شنیده ها عمق آن تا ۶۰ متر نیز می رسد. این گودال که مساحتی در حدود ۱۲۴ متر مربع دارد، همیشه پر از آب شور است.

 

 

آب این دریاچه از بارش باران و آبراهه هایی که از جای جای کوه نمک به آن می ریزند تامین می گردد. گودال بیضی شکلی که میزبان این دریاچه شده است در واقع یک ساختار حاصل از انحلال نمک است که در اثر ریزش بلوک های سنگی اطراف گسترش یافته است. هم اکنون در بخش باختری دریاچه که دیواره های بلندی وجود دارند، در اثر گسترش شکستگی ها و باز شدن آنها، بلوک های بسیار بزرگ سنگی در حال جدا شدن از پیکره کوه و افتادن به درون دریاچه هستند. جنس سنگ ها بیشتر از نوع ماسه سنگ قرمز، بلوک های آندزیتی و توده های نمک و رس می باشند.

 

 

 

 

دسترسی به گنبد نمکی و دریاچه

در باختر شهر قم و از محل کنارگذر به سمت جعفریه باید ۹ کیلومتر مسیر آسفالته را پیمود و قبل از دامشهر وارد مسیری خاکی به سمت کوه نمک شد. پس از طی ۷ کیلومتر مسیر خاکی مناسب، به پای کوه نمک می رسیم. این جاده خاکی تا بلندترین بخش کوه نمک و دکل مخابراتی روی آن ادامه دارد اما دریاچه در همان ابتدای مسیر قرار گرفته است.

 

 

برای مشاهده ی تصاویر بیشتر از گنبد نمکی کوه نمک و دریاچه طغرود به بخش “زمین نگار” مراجعه نمایید.

 

نکاتی برای سفر به طغرود

  • در هر فصلی از سال می توانید به این اثر ژئوتوریسمی زیبا سفر کنید. در فصول پر باران دریاچه را پر آب و در فصول خشک دریاچه را پوشیده از نمک می بینید که هر کدام جذابیت های زمین گردشگری خاص خود را دارند. اما در فصول گرم در ساعاتی به بازدید بروید که از گرمای هوا کاسته شده باشد.
  • امکان بازدید از دریاچه برای همگان از کودک تا سنین بالا محیاست اما لازم است با توجه با گودال ها و شکستگی ها و ناهمواری های موجود بر روی گنبد توجه زیادی را معطوف کودکان کنید.
  • با توجه که اینکه بازدید از این گنبد زیبا و دریاچه ی منحصر به فرد آن چند ساعت به طول خواهد انجامید، با خود آب آشامیدنی و تنقلات سبک انرژی زا به همراه داشته باشید.
  • به هیچ وجه سنگ ها و بلورهای نمک موجود را با خود نبرید تا به زیبایی طبیعت لطمه وارد نشود. این یکی از اصول اولیه گشت و گذار در طبیعت است.
  • کفش مناسب، کرم ضد آفتاب، کلاه و سایر ملزومات یک کوهنوردی سبک را با خود داشته باشید.
  • دوربین عکاسی شما می تواند خاطرات خوبی را از این سفر برای شما ثبت کند.
  • در فصولی از سال مگس ها و حشرات موذی می توانند مشکل ساز باشند. می توانید با خود اسپری به همراه داشته باشید تا لااقل در درون اتومبیل از شر آنها آسوده گردید.
  • بدون تور و راهنمای تور نیز می توانید به این جاذبه زمین گردشگری سفر کنید و خطر شما را تهدید نمی کند.
  • با توجه به گودال عمیق موجود در مرکز دریاچه، حتی الامکان از ورود به دریاچه خودداری نمایید.
  • اگر زمان دارید می توانید تا بام کوه نمک را طی کرده و مناظر اطراف را تماشا نمایید.

 

کلمات کلیدی:

زمین شناسی , زمین گردشگری,  ژئوتوریسم,  گنبد نمکی , دیاپیر,  کوه نمک قم,  دریاچه طغرود,  فروچاله,  سازند قرمز

گنبد نمکی

تعریف

گنبد نمکی یک زمین ­ساختار گنبدی شکل است که نسبت به اطراف خود از ارتفاع بیشتری برخوردار است. همانطور که از اسم این ساختار مشخص است، جزء اصلی آن را نمک تشکیل می دهد اما سایر سنگ ها و کانی ها هم در گنبدهای نمکی یافت می شوند. گنبدهای نمکی برای ژئوتوریسم، استخراج منابع معدنی و اکتشاف نفت و گاز از اهمیت زیادی برخوردار اند.

زمین ریخت شناسی

یک گنبد نمکی می تواند دایره کامل باشد و یا به صورت بیضی و یا اشکال نامتقارن در سطح زمین برونزد یابد. معمولاً بلندترین بخش یک گنبد نمکی در مرکز آن قرار دارد و دامنه ها از مرکز به سمت اطراف شیب دارند. شیب دامنه ها معمولاً تند و بیش از ۶۰ درجه است.

 

تصاویر هوایی تعدادی از گنبدهای برونزد یافته در پهنه ی ایران زمین

 

ابعاد گنبدهای نمکی بسیار متفاوت است. در سراسر دنیا گنبدهایی با قطر ۵۰۰ متر تا بیش از ۱۰ کیلومتر نیز گزارش شده است. ارتفاع گنبدهای نمکی هم بسیار متنوع است. ارتفاع کمتر از ۱۰۰۰ متر تا بیش از ۳۰۰۰ متر از سطح زمین برای گنبدهای نمکی گزارش شده است. بیشتر گنبدهای نمکی ایران کمتر از ۱۰۰۰ متر از اطراف خود بلندتر هستند.

در گنبدهای نمکی انواع ریختار فرسایشی، انحلالی و زمین ساختی دیده می شود. فروچاله ها و شیارهای انحلالی، گسله ها و درزه های تکتونیکی، آبروهای اشباع از نمک همراه با بلورهای نمکی، لایه های نمکی دگرریخت شده در اثر انحلال، لایه های چین خورده، شکسته شده و … از جمله ریختارهای قابل مشاهده در گنبدهای نمکی هستند.

 

شیارهای انحلالی بر روی سنگ نمک که در اثر بارش باران و جریان آب ایجاد شده است.

 

بلورهای زیبای نمک که از انحلال و رسوبگذاری مجدد نمک در مسیر آبراهه ها ایجاد شده است.

 

حفره های انحلالی در اثر حل شدن بخش های نمکی ایجاد شده اند.

 

گنبدهای نمکی خود جزء بدبوم ها دسته بندی می شوند و زمین های اطراف نیز که از شورابه های جاری از آنها پوشیده می شوند، تبدیل به کفه های نمکی شده و غیر قابل استفاده می گردند.

گنبد نمکی کجا شکل می گیرد؟

گنبدهای نمکی در مکان هایی شکل می گیرند که در اعماق زمین لایه های نمک وجود داشته باشد. یعنی در زمان های دور محیط گرم و تبخیری دریاهای کم عمق باعث نهشته شدن ستبرای زیادی از لایه های نمکی شده باشد. هر چند که ممکن است امروز چنین محیط و آب و هوایی در آن منطقه حاکم نباشد. مثلاً در محدوده ی زاگرس که امروز کوهستانی و مرتفع است در زمانه ی ۵۷۰ میلیون سال قبل، محیط گرم و ساحلی باعث نهشته شدن بیش از چند هزار متر نهشته های تبخیری نمک و گچ و انیدریت (سری هرمز) شده که امروزه در زیر بیش از چند هزار متر از نهشته های پس از آن مدفون هستند. ویا در محدوده کویر مرکزی ایران از سمنان تا قم در زمانه ای از ۳۸ تا ۵ میلیون سال قبل دریای گرم و کم عمقی وجود داشته که نهشته های تبخیری زیادی از نمک و گچ برجای گذاشته است.

 

مقطع تهیه شده از یک گنبد نمکی بوسیله تفسیر داده های ژئوفیزیکی

 

گنبد نمکی چگونه شکل می گیرد؟

ستبرای زیاد سنگ ها بر روی لایه های نمک انباشه شده در اعماق زمین، فشار زیادی بر این لایه ها وارد می کند. از طرف دیگر، نیروهای زمین ساختی نیز بر لایه های نمک فشار وارد می کنند و لایه های نمک را وادار به حرکت به سمت بالا و سطح زمین می کنند. نمک از محل ضعف زمین، مثل شکستگی ها و گسله ها به سمت بالا حرکت می کند و در مسیر خود، سنگ های بالایی (سنگ پوش) را شکسته، خرد کرده و با خود به بالا می آورد. این حرکت تا زمانی که نمک به سطح زمین رسیده و از این فشار همه جانبه رهایی یابد، ادامه خواهد داشت. پس لایه های نمکی از اعماق بسیار زیاد (گاهی تا ۱۰ هزار متر) خود را به سطح زمین می رسانند و مانند یک آتشفشان در سطح زمین پخش می شوند، البته با سرعتی بسیار کندتر (حدود نیم تا ۱۰ میلیمتر در سال).

 

 

چرا نمک به بالا حرکت می کند؟

وزن مخصوص نمک ۲/۶ گرم بر سانتی متر مکعب است. وقتی که سنگهای رسوبی اطراف و روی نمکها تحت فشار قرارگیرد، چگالی کلی آنها بطور قابل ملاحظه ای افزایش می یابد.اگر سنگ های رویی حداقل ۳۰۰ تا ۷۰۰ متر ضخامت داشته باشد فشار حاصل از بار سبب می شود چگالی آنها به ۲/۲ یعنی بیش از چگالی نمک برسد. در نتیجه با توجه به اینکه قابلیت فشردگی نمک بسیار ناچیز و چگالی آن از سنگ های اطراف کمتر است، برای فرار از فشار همه جانبه، حالت خمیری پیدا کرده و به سمت بالا حرکت می کند. به این حرکت دیاپیریسم (تراشکافتگی) گفته می شود.

نمک چگونه خود را به سطح می رساند؟

دانشمندان معتقد اند که  نمک در نتیجه فشار نهشته های ضخیم رویی خود که ممکن است به بیش از ده هزار متر نیز برسد، تنها در یک مرحله خمیری شکل عمل نمی نماید، بلکه لزوماً در شرایط ترمودینامیکی خاصی که حاصل عملکرد تدریجی حوزه های رسوبی فرو رفته می باشد، بصورت چند مرحله ای نمایان می شود.

بدین معنی که بلورهای اولیه نمک که در حوضه های تبخیری شکل گرفته اند، در مراحل دیاژنز (سنگ شدگی) در اثر تحت فشار طبقات رویی ابتدا بصورت خمیری شکل در می آید. در اثر افزایش تدریجی حرارت، قسمتی از نمک ذوب و بصورت محلولهای گرم، ابتدا در شکستگی ها و شکاف های مجاور قرار می گیرد. در اثر ادامه ی افزایش درجه حرارت، نمک در شرایط بحرانی به حالت گازی شکل در می آید. در نتیجه در حرارت بیش از ۲۵۰ درجه سانتیگراد بصورت مواد فرار با استفاده از شکستگی ها حرکت خود را به طرف بالا آغاز می کند.

در طی این حرکت، گاز کلر در جریان صعودی از خلال شکاف ها عبور می نماید و از طرفی همزمان با آن، مواد رسوبی و غیر رسوبی شکسته و خرد شده در اثر فشارهای تکتونیکی، در امتداد شکستگی ها و گسله ها به طرف بالا رانده می شوند. محلولهای داغ نمک و حرکت گاز کلر از لابلای آنها و جوش دادن این قطعات خرد شده به یکدیگر به هنگام سرد شدن، سرانجام محموله های نمکی را تشکیل داده و بالاخره حرارت تکتونیکی گسلهای عمیق موجب بالا آمدن نمک و تمامی مواد حمل شده از محل اصلی می گردد.

بنابراین عملکرد نمک، باعث فشارهای حوضه های رسوبی و سرانجام باعث ایجاد شکستگی های تکتونیکی است و نهایتاً نمک تنها قطعات جدا شده و رانده شده به بالا را بهم پیوند می‌دهد.  هنگام ظاهر شدن در سطح زمین یعنی در فشار یک اتمسفر نمک بصورت خمیری شکل، متورم شده و به حالت قارچی یا به شکل گل کلم در می­آید. به عبارت واضح تر نمک در نزدیکی سطح زمین کم کم به فاز اول خود (یعنی از حالت گازی رفته رفته بصورت جامد) برمی گردد.

گنبدهای نمکی در ایران

بیش از ۲۵۰ گنبد نمکی در ایران شناسایی شده اند که حدود ۱۱۵ گنبد در حوضه زاگرس و بیش از ۵۷ گنبد در حوضه ایران مرکزی برونزد یافته اند. تعدادی نیز هنوز برونزد نیافته اند و در دل زمین مدفون اند و توسط اکتشافات ژئوفیزیکی کشف شده اند.

 

نقشه پراکندگی گنبدهای نمکی ایران

 

در حوضه زاگرس

در جنوب خاوری زاگرس، به ویژه در حد فاصل میان گسل کازرون در باختر و گسل میناب در خاور (زیر حوضه فارس)، سنگ های پرکامبرین پسین (حدود ۶۰۰ میلیون سال قبل) رخساره کولابی – تبخیری دارند. بر اساس شواهد موجود به نظر می رسد که در پی فزهای کششی رخداد کاتانگایی در نیمه جنوب خاوری زاگرس، حوضه های تبخیری تشکیل شده و رسوبات کولابی به همراه روانه های آذرین در آن انباشته شده است. این نهشته ها امروزه به صورت ۱۱۵ گنبد نمکی برونزد دارند. جزیره هرمز در خلیج فارس نیز یکی از این گنبدهاست و به همین دلیل، این واحد سنگ چینه یی “سری هرمز” نامیده شده است.

 

گنبد نمکی هرمز، شاخص ترین گنبد نمکی حوضه زاگرس

 

سری هرمز در حوضه های بسیار کم عمق ولی در ارتباط با دریاهای آزاد (مانند محیطی که اکنون در ساحل جنوبی خلیج فارس حاکم است)، از پرکامبرین پسین تا کامبرین پیشین (۹۰۰ تا ۵۱۰ میلیون سال قبل) بر روی سپر دشتگون شده زاگرس نهشته شده است. این سری نمکی همچنین نشان می دهد که این خشکی ها در ناحیه اقلیمی گرمی قرار داشته اند (بین ۱۰ تا ۴۰ درجه).

ترکیب سنگی سری هرمز، شامل سنگ نمک (به رنگ های گوناگون)، انیدریت، ژیپس، سنگ آهک سیاهرنگ، دولومیت بودار چرتی، ماسه سنگ سرخ، شیل رنگارنگ، سنگ های آذرین، کانی های آهن و آپاتیت دار است. سنگ های یاد شده نظم چینه نگاشتی ندارند و به همین دلیل برش الگو نیز ندارند. در مورد ضخامت نمک ها، نظرها بین ۹۰۰ تا ۴۰۰۰ متر، متفاوت است، ولی بیشترین انباشت نمک در ناحیه بندرعباس و هرمزگان است.

 

نقشه پراکندگی جغرافیایی گنبدهای نمکی پنهان در بستر خلیج فارس که به تازگی به کمک امواج ژئوفیزیکی کشف شده اند.

 

بررسی تغییرات ناشی از فعالیت گنبدهای نمکی در بازۀ زمانی پرمین پسین تا میوسن در این گستره زاگرس نشان می دهد که اولین حرکت گنبدهای نمکی که در توالی رسوبی زاگرس به ثبت رسیده است، در زمان پرموتریاس هم زمان با باز شدن اقیانوس تتیس نو روی داده است. در طول بازۀ زمانی تریاس پسین تا کرتاسه پیشین برخی از گنبدهای نمکی مدفون بوده اند و فعالیت محسوسی که منجر به تغییر سامانه های رسوبی این بازۀ زمانی شود، مشاهده نمی شود.

دومین گامه اصلی حرکت گنبدهای نمکی در طول کرتاسه پسین، هم زمان با توسعه حوضۀ پیشبوم آغاز شده است. اوج فعالیت گنبدهای نمکی گسترۀ بررسی شده و تأثیر آن ها روی سامانه های رسوبی در بازۀ زمانی پالئوسن-ائوسن، هم زمان با گسترش نهایی حوضۀ پیشبوم روی داده است. در طول بازۀ زمانی الیگوسن تا میوسن گنبدهای نمکی گسترۀ مورد نظر به ویژه در بخش های جنوب خاوری فعال بوده اند.

در ایران مرکزی

در ایران مرکزی حدود ۵۴ گنبد نمکی وجود دارد که در فروافتادگی‎های زمین‎ساختی کویربزرگ، اردکان، خاور تهران (گرمسار)، قم و میانه برونـــزد دارند. بیشتر این فروافتادگی‎ها، حوضه‎های بین قاره‎ای هستند که به احتمال از ائوسن پایانی (به جز مقطع زمانی الیگوسن – میوسن) تاکنون توسط رسوبات آواری – تبخیری پر شده‎اند.

در حوضه‎های یاد شده، گنبدهای نمکی سن‎های متفاوت د‎ارند. در کویر کلوت واقع در شمال یزد، گنبدهای نمکی به سن ائوسن‎اند. در گنبد نمکی دلازیان سمنان، می‎توان توالی کاملی از ردیف‎های ترشیری را دید که متشکل از لایه‎های توفی و دریایی ژیپس‎دار به سن ائوسن میانی تا ائوسن بالایی است که به طور مستقیم بر روی نمک قرار گرفته است. ۴۰۰ متر سنگ‎آهک دریایی و مارن که نشانگر افق‎های بالایی سازند قم‎است و سرانجام گلسنگ نواری تبخیری‎دار متعلق به عضو اول سازند سُرخ بالایی دیده می‎شود. ولی در دیگر گنبدهای نمکی، ردیف‎های توفی و نهشته‎های دریایی سازند قم وجود ندارد. به باور جکسون و همکاران (۱۹۹۰) در گنبدهای نمکی کویر بزرگ، سنگ نمک دو سن متفاوت ائوسن و میوسن دارد. نمک‎های ائوسن از نوع توده‎ای و خالص ‎است که به احتمال در یک محیط دریایی با تداوم و رود نمک انباشته شده‎اند.

 

گنبد نمکی “کوه نمک” قم، یکی از گنبدهای نمکی برونزد یافته در ایران مرکزی است.

 

نمک جوان‎تر (میوسن) شامل تکرار دوره‎ای نمک، سنگ ژیپس، مارن ژیپس‎دار، گلسنگ، رس سنگ نمک‎دار بنفش است که به خاطر فراوانی رس و تکرار چرخه‎ای، به ظاهر در یک محیط پلایا – دریاچه‎ای تشکیل شده است و تعلق آن به عضو پایینی سازند سُرخ بالایی حتمی است.

گذر بین نمک ائوسن (کهن‎تر) و میوسن (جوان‎تر) ناگهانی است و به ظاهر لایه‎های قاعده‎ای نمک جوان‎تر با هم‎شیبی نمک قدیمی‎تر را می‎پوشاند. به باور جکسون نمک جوان‎تر تنها به سن میوسن نیست و تغییرات سنی آن از الیگوسن تا میوسن است و با رخساره‎های تبخیری مجموعه سازند سُرخ پایینی، قم و سازند سُرخ بالایی هم‎ارز است.

تصاویر و توضیحات:

برای مشاهده تصاویر و توضیحاتی در مورد پدیده گنبد نمکی در ایران و همینطور پدیده های مرتبط با آن می توانید به بخش زمین نگار مراجعه نمایید:

منابع:

  • کتاب زمین شناسی ایران، دکتر علی آقانباتی، انتشارات سازمان زمین شناسی
  • کتاب گنبدهای نمکی، مهندس حسین باقری، انتشارات نظری
  • نقش زمین ساخت گنبدهای نمکی در تحول حوضۀ رسوبی زاگرس (حدفاصل گسل کازرون و گسل میناب)، موسی قربانی، نشریه علوم زمین خوارزمی
  • معرفی ۱۷ گنبد نمکی مدفون و غیرمدفون براساس داده های لرزه ای در تنگه هرمز ، سپیده پاژنگ، نشریه پژوهش نفت
  • بررسی مورفولوژی گنبد نمکی جهانی در جنوب غرب فیروزآباد، محمد رضا ثروتی، فصل نامه جغرافیای طبیعی
  • Hydrothermal systems in the salt domes of south Iran, M. Mortazavi, 15th Water-Rock Interaction International Symposium

کلمات کلیدی: گنبد نمکی , زاگرس , ایران مرکزی , زمین ساخت , تکتونیک , ژئوتوریسم , زمین گردشگری , زمین شناسی , سری هرمز , سازند قرمز , بدبوم , بدلند , تراشکافتگی , سنگ پوش , شکستگی , گسل , چین خوردگی , خزش , چگالی , پلاستیک , دیاپیر , حالت خمیری

سازند سلطانیه

در زمانه ۸۰۰ تا ۷۵۰ میلیون سال قبل اتفاقی در پهنه ایران زمین افتاد که اثرات قابل توجهی بر سرنوشت سرزمین ایران داشت. عملکرد نیروهای زمین ساختی منجر به کوهزایی بزرگی به نام “کاتانگایی” در ایران شد که اثرات قابل توجهی بر روی قدیمی ترین سنگ های ایران داشت. در پی این رخداد روندهای ساختاری کلی ایران شکل گرفت. گسله های پی سنگی و بزرگ ایران ایجاد شد و حوضه های رسوبی جدید بنیان نهاده شد. این کوهزایی باعث ماگماتیسم ها، دگرگونی ها، دگر شکلی ها و تقسیم پی سنگ یکپارچه ی ایران به بلوک های جدا از هم گردید. هر چند که اثرات این کوهزایی در همه جای ایران یکسان نبوده و در باختر ایران مرکزی و البرز اثرات کمتری داشت.

بعد از رخداد کاتانگایی چه اتفاقی افتاد؟

یکی از پیامدهای کوهزایی کاتانگایی، ایجاد چرخه های رسوبی از نوع برقاره یی یا دریای درون قاره یی (Epicontinental) بوده است که از زمان پرکامبرین (۸۰۰ میلیون سال قبل) تا تریاس میانی (۲۲۷ میلیون سال قبل) در گستره های وسیعی از ایرانزمین چیره بوده و طی آن، پوشش سکویی اپی کاتانگایی ایران شکل گرفته است. در بیشتر نقاط ایران مرز پرکامبرین – کامبرین پیوسته و تدریجی است.

در ردیف های سکویی پالئوزوئیک ایران، شواهد زیادی از ناپیوستگی رسوبی دیده می شود که به جز برخی استثناء ها، به طور عموم از نوع “ناپیوستگی موازی” است. در نتیجه این باور وجود دارد که در پالئوزوئیک شرایط زمین ساختی  به نسبت آرامی بر سرزمین ایران حاکم بوده و تنها در حرکت های تناوبی رو به بالا و پایین زمین، گاهی از وسعت دریا کاسته می شده و زمانی نیز با پسروی کامل دریا، سکوی پالئوزوئیک به خشکی تبدیل می شده است.

پس از رویداد زمین ساختی کاتانگایی و در زمانه پرکامبرین (۸۰۰ تا ۵۴۰ میلیون سال قبل) یعنی پیش از کامبرین، رسوبات کنار قاره یی ایران بیشتر از انواع آواری کم عمق، گاهی تبخیری و آتشفشانی بودند. شرایط جغرافیایی و حوضه رسوبی آن زمان در گستره ی وسیعی در ایران و حتی کشورهای همجوار یکسان بوده و در نتیجه سنگ ها رخساره ی بسیار همگن دارند. اما بر اساس تغییرات رخساره سنگی در طول زمان، مجموعه ی سنگی به چند واحد سنگ چینه یی تقسیم شده اند. در گذشته سازند های بایندور، سلطانیه، باروت و زاگون جزء سنگ های پرکامبرین البرز دانسته می شدند؛ اما با تکمیل مطالعات و یافتن شواهد فسیلی جدید، امروزه مرز پرکامبرین – کامبرین در البرز را میانه سازند سلطانیه می دانند و این به دلیل آرامش نسبی موجود در حوضه رسوبی در آن زمانه است.

سازندی در مرزهای تاریخ

سازند سلطانیه به دلیل واقع شدن در مرز زمانی دو فصل از تاریخ زمین (پروتروزوئیک و پالئوزوئیک) در البرز از اهمیت دو چندانی برخوردار است. این سازند از ۵ عضو برخوردار است که ۲ عضو زیرین آن سن پرکامبرین و ۳ عضو بالایی آن سن کامبرین دارند.

در برش الگو

این سازند برای اولین بار در کوه های سلطانیه زنجان مطالعه و معرفی شد. در محل برش الگو، این سازند از سه عضو تشکیل شده است:

  • دولومیت پایینی با ستبرای ۱۲۳متر (بعداً تا ۲۵ متر)
  • شیل چپقلو با ستبرای ۲۴۷ متر (بعداً ۱۲۰ متر)
  • دولومیت بالایی (بعداً میانی) با ستبرای ۷۹۰ متر (بعداً ۴۰ تا ۷۲ متر)

عضو شیلی چپقلو در دره کرج

مطالعات تکمیلی

در مطالعات بعدی، دو عضو دیگر به این سازند اضافه گردید:

  • عضو شیل بالایی با ستبرای ۴۰ تا ۲۱۲ متر
  • عضو دولومیت بالایی با ستبرای ۲۵۰ تا ۷۹۰ متر

محیط رسوبی

به نظر می رسد، بخش بیشتر سازند سلطانیه که از سنگ های کربناتی پدید آمده است، در سکو های نوع رمپ نهشته شده است و شامل دو توالی پسرونده بزرگ است. توالی نخست با پیدایش نهشته های پیشرونده کربنات های دولومیت پایینی آغاز و با بالا آمدن سطح آب دریا و ژرف تر شدن حوضه، نهشته های کربناتی جای خود را به شیل های تیره رنگ (بخش شیل زیرین) داده است. پس از پایین افتادن دوباره سطح آب، رخساره های کربناتی سکو (بخش دولومیت میانی) بر جای گذاشته شده اند. توالی دوم با شیل های تیره رنگ و فسفات دار (عضو شیل بالایی) آغاز شده و با دولومیت بالایی پایان می یابد.

عضو های سازند سلطانیه

در نهایت ۵ عضو سازند سلطانیه به این صورت تقسیم بندی شدند:

  • عضو دولومیتی پایینی: شامل تا ۲۵ متر دولومیت لایه یی چرت دار، خاکستری تیره حاوی فسیل های پوسته دار. این عضو در بیشتر نقاط وجود ندارد و سازند سلطانیه با شیل پایینی آغاز می شود.
  • عضو شیل پایینی: شامل ۱۲۰ متر شیل های رسی – سیلتی میکادار و گاهی ماسه ریزدانه که حاوی عدسی هایی از سنگ آهک سیلت دار است.
  • عضو دولومیت میانی: شامل ۴۰ تا ۷۲ متر سنگ های کربناتی چهره ساز است که ۴۰ متر زیرین آن سنگ آهک های سیلیسی خاکستری تیره و بقیه آن دولومیت تا دولومیت آهکی روشن رنگ است.
  • عضو شیل بالایی: شامل ۴۰ تا ۲۱۲ متر شیل های رسی – سیلتی آهکی متمایل به سبز است که به طرف بالا به سنگ آهک های رسی خاکستری تیره رنگ تبدیل می شود. در عضو شیل بالایی اوناع گوناگونی از فسیل های پوسته دار، شکم پایان، اسفنج ها و … وجود دارند.
  • عضو دولومیت بالایی: شامل ۲۵۰ تا ۷۹۰ متر دولومیت های توده یی، متبلور، صخره ساز با رنگ روشن تا خاکستری روشن است. جلبک های استروماتولیتی به فراوانی در این عضو دیده می شوند.

جلبک های استروماتولیتی در عضو دولومیت بالایی سازند سلطانیه

شایان ذکر است که ستبرای سازند سلطانیه در همه جا یکسان نیست. تغییرات شدید ضخامت دولومیت ها و شیل ها در همه جا وجود دارد. در برخی نقاط با کاهش ضخامت دولومیت ها، به ضخامت شیل ها افزوده می شود و حتی ممکن است در برخی نقاط، عضو هایی دیده نشوند و یا به یکدیگر تبدیل شده باشند.

به عنوان مثال ستبرای این سازند که در برش الگو ۱۱۶۰ متر است؛ در دره کرج ۱۰۰۰ متر، در محدوده ی کوه کهار ۴۰ تا ۲۰۰ متر و در محدوده ولی آباد تا ۶۰۰ متر و در جنوب زنجان ۹۸۵ متر گزارش شده است.

در دره کرج،گسله مشاء سازند سلطانیه را بر روی سازند کرج رانده است. در این بخش شیل های چپقلو، عضو دولومیت میانی، شیل های بالایی و عضو دولومیتی بالایی برونزد یافته اند.

نمایی نزدیک تر از شیل های تیره چپقلو، دولومیت میانی، شیل بالایی و دولومیت بالایی در دره کرج

نمایی نزدیک از شیل های تیره رنگ چپقلو در جاده چالوس

نمایی از دولومیت های ستبر لایه و صخره ساز بخش بالایی سازند سلطانیه

مرزهای سازند سلطانیه

مرز زیرین سازند سلطانیه در برش الگو با سازند بایندور هم شیب و پیوسته است. اما گسترش جغرافیایی این سازند محدود به کوه های سلطانیه زنجان و شمال باختری آذربایجان است و در بیشتر نقاط سازند سلطانیه با یک ناپیوستگی تند ناهمزمان مستقیماً بر روی سازند کهار (کهر) قرار می گیرد. سازند کهار قدیمی ترین سنگ های البرز را شامل می شود که مجموعه یی از ردیف های شیلی، توفی، ماسه سنگی سبز رنگ با سن نئوپروتروزوئیک می باشند.

مرز بالایی سازند سلطانیه نیز با سازند باروت تدریجی است. با اینکه بخش عمده سازند باروت شیل های سیلتی – رسی و ماسه یی ریز دانه میکادار به رنگ ارغوانی است اما میانلایه هایی از آهک و دولومیت حاوی چرت و استروماتولیت را همچنان در خود دارد.

گذر تدریجی سازند سلطانیه به سازند باروت در جاده چالوس. در بخش های ابتدایی سازند باروت همچنان میانلایه هایی از دولومیت دیده می شود.

منبع: زمین شناسی ایران – دکتر آقانباتی

برای مطالعه ی بیشتر در مورد سازند سلطانیه در زنجان: مدل دولومیتی شدن سازند سلطانیه در جنوب باختر زنجان

همچنین بخوانید: کوه هزار بند

موقعیت تصاویر بر روی نقشه: زمین نگار

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: سازند سلطانیه , دولومیت , شیل , چپقلو , پرکامبرین , کامبرین , جاده چالوس , زنجان , سنگ آهک , کاتانگایی , کوهزایی , پالئوزوئیک , گسل مشاء , البرز , آذربایجان , سازند باروت , سازند بایندور , سازند کهار , ناپیوستگی , درون قاره , نهشته , رسوبگذاری , زمین گشت , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم