نوشته‌ها

ژئوپارک؛ شبکه ملی، شبکه جهانی

یونسکو تعریف کوتاه و روشنی برای ژئوپارک که خود آن را ابداع کرده است دارد: گستره ای با مرزهای کاملاً آشکار و پهنه کافی که دربرگیرنده چند پدیده زمین شناختی کمیاب و برجسته بوده و در آن گستره جاذبه های طبیعی، تاریخی و فرهنگی ارزشمند نیز یافت می شود. این گستره باید از برنامه های مدیریت گسترش و بهره برداری از طرح های حفاظتی برخوردار باشد و توان بالا بردن سطح اقتصادی جامعه محلی و جلب همکاری های مردمی را دارا باشند.

افزون برتعریف رسمی یونسکو، می توان گفت:
ژئوپارک محدوده ای است که ویژگی اصلی آن وجود ژئو سایت های پر اهمیت، طبیعت و محیط زیست غنی، ویژگی های فرهنگی جذاب و از همه مهمتر، مشارکت حضور فعال جامعه محلی در برنامه های توسعه، حفاظت و پایداری است. برخلاف انواع مناطق حفاظت شده طبیعی، ژئوپارک ها نه تنها ورود و حضور بازدید کنندگان را محدود نمی کنند، بلکه برای حضور مردم طراحی شده اند. در ژئوپارک ها گردشگران برای بازدید از ژئو سایت ها و سایت های طبیعی و فرهنگی حضور دارند و این حضور موجب رونق اقتصادی پایدار جوامع محلی خواهد شد. شرط مهم موفقیت یک ژئوپارک، وجود برنامه و راهبردهای مناسب و دقیق در مدیریت ژئوپارک است؛ راهبردهایی برای حفاظت، بهره برداری صحیح، توانمند سازی جامعه محلی و توسعه پایدار ژئوپارک.

واژه نوین ژئوپارک را یونسکو پدید آورد. این واژه ترکیبی از دو زیر واژه Geological (وابسته به زمین شناسی) و Park (پارک در مفهوم کلی) است. این واژه به روشنی، تمرکز و تاکید بر ماهیت و ارزش زمین شناختی یک گستره دارد.
ژئوپارک ها اهداف گسترده ای را دنبال می کنند: توسعه اقتصادی جامعه محلی از راه گسترش ژئوتوریسم، تبیین ارزش و اصالت زمین و طبیعت در اندیشه همگان، جلب مشارکت همگانی در حفاظت و نگهداری میراث زمین شناختی و بالا بردن دانش و آگاهی مردم در مورد علوم زمین، از جمله موارد راهبردی در اندیشه برپاکنندگان شبکه ژئوپارک ها است.
اولین حرکت در رابطه با توجه و حفاظت از ژئوسایت ها و میراث زمین شناختی توسط سازمان ها، گروه ها و انجمن هایی از قبیل، ProGeo، IUGS،IGCP،UNESCO’s Division of Earth Sciences and the Council of Europe ،Malvern Group، صورت گرفت. اما شاید بتوان دیدار و گفتگوی Nicolas Zouros یونانی و Guy Martini فرانسوی در خلال کنگره بین المللی زمین شناسی در چین (۱۹۹۷ میلادی) را نقطه عطف تشکیل شبکه ژئوپارک های۰ اروپایی و پس از آن شبکه ژئوپارک های جهانی دانست. این دو امروزه نقش مهمی درموضوع ژئوپارک ها در جهان به عهده دارند.
شبکه ژئوپارک های جهانی با پشتیبانی یونسکو، در سال ۲۰۰۴ میلادی شکل گرفت و ۱۷ ژئوپارک از اروپا به همراه ۸ ژئوپارک از چین نخستین عضوهای آن بودند. شبکه ژئوپارک های جهانی یا GGN (Global Geoparks Network) اکنون ۹۱ عضو از ۲۸ کشور جهان دارد که “ژئوپارک قشم” تنها ژئوپارک ایران و خاورمیانه در این شبکه است. شبکه دیگری که پیش از این شبکه تشکیل شد، شبکه ژئوپارک های اروپایی یا EGN (European Geoparks Network)  بود که اکنون ۵۲ عضو دارد. شبکه جدید به نام شبکه ژئوپارک های آسیا اقیانوسیه یا APGN(Asia Pacific Geoparks Network) بعنوان دومین شبکه منطقه ای شکل گرفته است.

ZG-GGN-01

کشورهای عضو شبکه جهانی ژئوپارک ها و شمار ژئوپارک های آنها:
آلمان (۵)- آلمان و لهستان (۱)- اتریش (۲)- اسپانیا (۱۰)- اندونزی (۱)- انگلستن (۶)- ایتالیا (۸)- ایران (۱)- ایرلند شمالی/ جمهوری ایرلند (۱)- ایسلند (۱)- برزیل (۱)- پرتغال (۳)- جمهوری ایرلند (۲)- جمهوری چک (۱)- چین (۲۹)- رومانی (۱)- ژاپن (۶)- فرانسه (۴)- فنلاند (۱)- کانادا (۲)- کرواسی (۲)- کره جنوبی (۱)- مالزی (۱)- مجارستان (۱)- مجارستان و اسلوکی (۱)- یونان (۴)- نروژ (۲)- ویتنام (۱) – استرالیا (۱) – دانمارک (۱) – فرانسه(۱)

ZG-GGN_Distribution_2018

معرفی وثبت ژئو پارک ها 
درک مفاهیم، رویکرد و راهبرد در مدیریت، بهره برداری و حفاظت از ژئوپارک ها اهمیت زیادی در ثبت و اداره یک ژئوپارک دارد. این موضوع اکنون تبدیل به یک مسئله جدی در برخی از کشورهای علاقمند به ثبت ژئوپارک شده است. عدم موفقیت در دریافت تاییدیه از شبکه جهانی برای برخی نامزدهای ژئوپارک های جدید و یا دلیل اصلی دریافت کارت زرد و اخطار حذف از شبکه، توسط برخی از ژئوپارک ها، ناشی از درک نادرست مفاهیم اساسی ژئوپارک، عمل نکردن به رویکردهای ضروری و نداشتن راهبردهای عملی در ژئوپارک است.
صرف داشتن پدیده ها و عوارض زیبا و کم نظیر زمین شناختی، برای ثبت یک ژئوپارک کافی نیست. حتی فراهم بودن عواملی مانند: طبیعت بکر و چشمگیر، جاذبه های تاریخی و فرهنگی و امکانات خدماتی و رفاهی نمی تواند موجب تایید یک منطقه بعنوان یکی از اعضای شبکه جهانی ژئوپارک باشد. یک ژئوپارک نیاز به برنامه و راهبردهای عملی برای حفاظت و نگهداری ژئوسایت­ها، ایفای نقش آموزشی و گسترش مفاهیم پایه علوم زمین و عملکرد شبکه های پویا دارد تا بتواند برای پیوستن به شبکه جهانی، یک نامزد به شمار رود.
شبکه جهانی، با انتشار راهنمای ثبت ژئوپارک ها، مسیر مشخص و شفافی را برای علاقمندان به ثبت ژئوپارک های جدید و عضویت در شبکه جهانی آماده ساخته است. اما به نظر می رسد این راهنما آن طور که باید، مورد توجه برخی از متقاضیان پیوستن به شبکه جهانی قرار نمی­گیرد و یا حداقل این که، به مفاهیم اصلی و عمیق آن توجه کافی نمی شود و تنها سعی در پیروی فرمول گونه از دستورالعمل های آن می شود.
در نتیجه، برای پیوستن به شبکه جهانی ژئوپارک ها روش اصولی این است که ابتدا منطقه مورد نظر ماهیت ژئوپارک پیدا کرده و در سطح ملی معرفی شود. پس مدتی تجربه و عملکرد موفق در سطح ملی، درخواست پیوستن به شبکه جهانی را ارائه دهد. در این صورت نه تنها دریافت تایید از شبکه جهانی آسانتر و مسجل خواهد بود، بلکه در ادامه نیز ژئوپارک نگران ارزیابی­های دوره ای بازرسان شبکه و مواجه شدن با اخطار یا حذف از شبکه نخواهد بود. بنابراین نگارنده پیشنهاد تشکیل شبکه ژئوپارک های ملی را در کشوردارد. این شبکه با محوریت سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور و با همکاری سازمان­های حفاظت محیط زیست، میراث فرهنگی و جنگل­ها و مراتع و با هماهنگی کمیسیون ملی یونسکو، وظیفه بررسی و تایید مناطق پیشنهادی برای ژئوپارک های جدید را به عهده داشته و این مناطق را به شبکه ملی ژئوپارک ها پیوند می­دهند. در این شبکه، مناطق توانمند برای معرفی و ثبت ژئوپارک، ضمن تجربه نمودن برخی راهبرد ها و برنامه ها، ارتباطی میان شبکه های با دیگر اعضا خواهد داشت و به این ترتیب تمرینی برای عملکرد درست و مناسب در شبکه جهانی پشت سر خواهند گذاشت. همچنین درخواست پیوستن یک ژئوپارک به شبکه جهانی، نخست زیر نظر این کمیته بررسی خواهد شدو پس از تایید، پرونده برای شبکه جهانی ارسال خواهد شد. به این ترتیب ضمن هماهنگی کامل مناطق در کشور، شانس دریافت تاییدیه از شبکه جهانی افزایش خواهد یافت. شبکه ملی بر عملکرد ژئوپارک های ملی و جهانی خود نظارت مستمر خواهد داشت.

logo

هر ژئوپارک که به عنوان عضو جدید به شبکه جهانی می ­پیوندد، پس از چهار سال مورد بازدید و ارزیابی بازرسان شبکه جهانی قرار می­گیرد. اگر بازرسان تشخیص دهند که رویکردها و راهبردهای آن ژئوپارک همسو با دیدگاه­های شبکه جهانی است، آن ژئوپارک کارت سبز تاییدیه را دریافت نموده و تا چهار سال دیگر در شبکه باقی می ماند. اگر ژئوپارک دارای نواقص آشکار در امور مدیریت، توسعه و حفاظت باشد و امتیاز کافی بدست نیاورد، کارت زرد و اخطار دریافت خواهد کرد و تنها برای دو سال فرصت رفع ایرادات و هماهنگ شدن با سیاست های شبکه جهانی را خواهد داشت. پس از دوسال ارزیابان شبکه مجدداً بازدیدی را از ژئوپارک خواهند داشت و نتیجه این بازدید یا منجر به دریافت کارت سبز و ادامه عضویت خواهد شد و یا ژئوپارک مورد نظر با دریافت کارت قرمز از شبکه اخراج خواهد شد. ژئوپارکی که از شبکه اخراج می شود اگر تمایل به عضویت دوباره در شبکه را داشته باشد، باید همانند ژئوپارک های جدید تمامی مراحل درخواست و تشکیل پرونده را طی نماید و شبکه هیچ امتیاز ویژه یا اولویتی را برای آن قائل نخواهد شد.

تالیف: مهندس علیرضا امری کاظمی

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , ژئوپارک , زمین بوستان , ژئوسایت , زمین گردشگاه , شبکه جهانی ژئوپارک ها , توسعه جوامع محلی , زمین گشت

گشت و گذار در میراث مشترک علوم زمین

مطرح‌شدن موضوع ژئوپارک‌ها در سال ۲۰۰۰ میلادی از سوی بخش علوم زمین یونسکو، آغازگر جنبشی میان کشورهای گوناگون برای اهمیت‌دادن به میراث زمین‌شناختی‌شان بود. اگرچه این حرکت در اروپا چندسالی زودتر آغاز شده بود، اما پیشنهاد مستقیم یونسکو به سازمان‌های زمین‌شناسی کشورها جهت شناسایی و معرفی نقاط دارای ارزش زمین‌شناختی بی‌همتا، این حرکت را در دیگر کشورها نیز آغاز کرد.

برای آشنایی با مفاهیم میراث زمین‌شناختی ابتدا باید به واحد اولیه و پایه این موضوع یعنی ژئوسایت پرداخت. ژئوسایت (زمین گردشگاه)، مکانی دارای یک پدیده یا عارضه کمیاب و ارزشمند زمین‌شناختی است که ارزش‌ برجسته علمی یا زیبایی‌شناختی داشته و ضمن دارابودن ابزار تفسیری مناسب برای بازدیدکنندگان، شرایط بازدید همگانی را نیز داشته باشد.

ایران از معدود کشورهایی است که به واسطه موقعیت زمین‌شناسی و جغرافیایی، نمایانگر تنوع و گوناگونی بسیار بالایی در پدیده‌ها و عوارض زمین‌شناختی است. در واقع، ایران کشوری با گوناگونی زمین‌شناسی کم‌نظیر است. شاید بتوان گفت از تمام گونه پدیده‌های زمین‌شناختی جهان، کم و بیش نمونه‌ای در ایران به چشم می‌خورد.

زمین‌گردشگری را پژوهشگران مختلف به شکل‌های گوناگون تعریف کرده‌اند، اما به طور کلی می‌توان گفت زمین‌گردشگری گونه‌ای از گردشگری آگاهانه و مسئولانه در طبیعت با هدف تماشا و شناخت پدیده‌ها و فرآیندهای زمین‌شناختی و آموختن نحوه شکل‌گیری و سیر تکامل آنهاست. به این ترتیب، زمین‌گردشگری هم گونه‌ای از گردشگری طبیعت‌گرا و هم گردشگری مسئولانه است و از آن روی که این‌گونه گردشگری نگرش علمی ـ فرهنگی دارد، گردشگری هدفمند و آگاهانه نیز به شمار می‌رود.

در این میان، ژئوپارک (زمین بوستان) واژه‌ای است که توسط یونسکو ابداع شد. صرف‌نظر از تعریف رسمی یونسکو که مشخص و قابل دسترس است، ژئوپارک محدوده‌ای است که ویژگی اصلی آن وجود ژئوسایت‌های پراهمیت، طبیعت و محیط‌زیست غنی، ویژگی‌های فرهنگی جذاب و از همه مهم‌تر، مشارکت و حضور فعال جامعه محلی در برنامه‌های توسعه، حفاظت و پایداری است. نکته جالب این است که برخلاف انواع مناطق حفاظت‌شده طبیعی، ژئوپارک‌ها نه‌تنها ورود و حضور بازدیدکنندگان را محدود نمی‌کنند، بلکه برای حضور مردم طراحی شده‌اند. در ژئوپارک‌ها گردشگران برای بازدید از ژئوسایت‌ها و سایت‌های طبیعی و فرهنگی حضور دارند و این حضور موجب رونق اقتصادی پایدار جوامع محلی خواهد شد. شرط مهم موفقیت یک ژئوپارک، وجود برنامه و راهبردهای مناسب و دقیق در مدیریت ژئوپارک است؛ راهبردهایی برای حفاظت، بهره‌برداری صحیح، توانمندسازی جامعه محلی و توسعه پایدار ژئوپارک.

UNESCOGlobalGeoparks

چالش‌های پیش روی زمین‌بوستان‌های کشور

اولین بار با پیشنهادی که سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور از طریق وزارت صنایع و معادن وقت (سال ۱۳۸۸) به کمیسیون امور زیربنایی محیط‌زیست و صنعت هیات دولت ارسال کرد، بحث میراث زمین‌شناختی عملا در سطح اول اجرایی کشور مطرح شد.

نمایندگان سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور در چندین نشست تخصصی که در این کمیسیون برگزار شد، به توضیح و توجیه موضوع پرداختند و چالش‌هایی را با نمایندگان سازمان‌های میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان جنگل‌ها و مراتع و نمایندگان دیگر سازمان‌ها و وزارتخانه‌ها پشت‌سر گذاشتند تا در نهایت، اوایل سال ۱۳۹۰ آیین‌نامه مورد نظر به تصویب کمیسیون و سپس دفتر دولت رسید. براساس این آیین‌نامه، سازمان زمین‌شناسی موظف به شناسایی و بررسی مناطق مستعد برای معرفی ژئوپارک در سراسر کشور شد تا با همکاری دیگر سازمان‌ها به تنظیم آیین‌نامه‌ای برای بهره‌برداری و حفاظت از این مناطق بپردازد.به این ترتیب، ایران در شمار معدود کشورهایی قرار گرفت که موضوع میراث زمین‌شناختی و ژئوپارک‌ها را در سطح اول دولت مورد توجه قرار داده‌اند. همچنین با تصویب این آیین‌نامه، موضوع بررسی‌های مربوط به میراث زمین‌شناختی کشور دارای تمرکز و محوریت مشخص (سازمان زمین‌شناسی) شد.

اگرچه ایران در بیشتر موارد مربوط به میراث زمین‌شناختی از کشورهای پیشگام در جهان بوده است و پیش از بسیاری از کشورهای مترقی بررسی‌های مربوط را آغاز کرده بود، اما متاسفانه با وجود توانمندی‌های بسیار در زمینه پدیده‌ها و عوارض زمین‌شناختی و طبیعت کم‌نظیر، تنها یک ژئوپارک کشور در فهرست جهانی جای دارد که جای سوال دارد.

ZG-IranGeoHeritage-02

چراکه برای مثال، کشور ژاپن که تا سال ۲۰۰۸ هیچ‌گونه ژئوپارک ثبت‌شده‌ای در فهرست جهانی نداشت، اکنون چهار ژئوپارک در شبکه جهانی دارد. این در حالی است که گوناگونی زمین‌شناختی و گستردگی کشور ایران با ژاپن قابل مقایسه نیست و ایران در حال حاضر تنها یک ژئوپارک جهانی دارد. ایراد دیگر، ضعف در درک مفاهیم اصلی و فلسفه تشکیل ژئوپارک و عمل‌نکردن به آن است. این ایراد، قشم ـ تنها ژئوپارک ایران ـ را با اخطار و کارت زرد بازرسان شبکه جهانی روبه‌رو ساخت و آن را در آستانه دریافت کارت قرمز و اخراج از شبکه قرار داد. همین ایراد، موجب عدم‌تائید دومین پرونده پیشنهادی ایران (منطقه ارس) از طرف ارزیابان شبکه جهانی شد. به اعتقاد کارشناسان به طور کلی دلایل این ناکامی‌ها و عدم پیشرفت را می‌توان در موارد متعددی دانست.

بررسی‌های میراث زمین‌شناختی در ایران هرچند تاکنون به صورت عمده توسط سازمان انجام شده، اما معدود افراد، سازمان‌ها و مراکزی هم بوده‌اند که کارهایی گاه ارزشمند را به صورت مستقل و پراکنده انجام داده‌اند. با توجه به تکلیف قانونی محول‌شده به سازمان زمین‌شناسی، انتظار می‌رود این بررسی‌ها از این پس در چارچوبی یکسان، مدون و استاندارد انجام شوند تا نه‌تنها راه‌ها به خطا نروند، بلکه از دوباره‌کاری‌ها و هدررفتن وقت افراد و منابع مالی جلوگیری شود. ازجمله این راهکارها می‌توان به توجه و گسترش آموزش عالی، همکاری و همگرایی مراکز آموزش عالی، همکاری بخش غیردولتی، همکاری کارشناسان در تهیه نقشه و برگزاری کارگاه‌های آموزشی اشاره کرد.

ازجمله این راهکارها می‌توان از تشکیل شبکه ژئوپارک‌های ملی برای حضور قدرتمندانه و موفق در شبکه جهانی ژئوپارک‌ها (GGN) و افزودن مناطق مستعد به فهرست جهانی نام برد. شبکه ژئوپارک‌های ملی باید زیر نظر کمیته یا شورای ژئوپارک‌های ملی هدایت و نظارت شود. این کمیته وظیفه بررسی و تائید مناطق پیشنهادی برای تاسیس ژئوپارک‌­های جدید را به عهده داشته و این مناطق را به شبکه ژئوپارک­‌های ملی پیوند می­‌دهد. در این شبکه، مناطق توانمند برای معرفی و ثبت ژئوپارک، ضمن تجربه‌کردن برخی راهبردها و برنامه­‌ها، ارتباطی میان‌شبکه‌ای با دیگر اعضا خواهند داشت و به این ترتیب، تمرینی برای عملکرد درست و مناسب در شبکه جهانی را پشت‌سر خواهند گذاشت. همچنین درخواست پیوستن یک ژئوپارک به شبکه جهانی، نخست زیر نظر این کمیته بررسی خواهد شد و پس از تائید، پرونده برای شبکه جهانی ارسال خواهد شد. به این ترتیب، ضمن هماهنگی کامل مناطق در کشور، شانس دریافت تائیدیه برای ثبت در شبکه جهانی افزایش خواهد یافت و خطر دریافت کارت زرد و قرمز برای ژئوپارک‌های جهانی کاهش می‌یابد. چراکه به این ترتیب شبکه ملی بر عملکرد ژئوپارک­‌های ملی و جهانی خود نظارت مستمر خواهد داشت.

منبع: بهاره صفوی / روزنامه جام جم

کلمات کلیدی:

زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گردشگاه , زمین بوستان , ژئوتوریسم , ژئوپارک , ژئوسایت , توسعه پایدار , گردشگری آگاهانه , گردشگری مسئولانه , زمین گشت