نوشته‌ها

سازند رازک

در اواخر بوردیگالین (۱۶ میلیون سال پیش) با افت سطح آب دریا در جنوب سرزمین ایران، شرایط تبخیری حاکم شد. در نتیجه رسوبگذاری سنگ آهک های سازند آسماری متوقف و نهشته های تبخیری شامل گچسنگ و مارن و نمک در پهنه جنوب شروع به رسوبگذاری نمود که امروزه با عنوان “سازند گچساران” شناخته می شود. درست در همین زمان از جنوب باختری زاگرس (زاگرس چین خورده) به سمت شمال خاوری این ارتفاعات (زاگرس بلند) نهشته های آواری سرخ رنگی به صورت تدریجی جایگزین نهشته های تبخیری سازند گچساران می شوند. این نهشته ها امروزه “سازند رازک” نامیده می شوند.

 

توالی مارن سبز رنگ و ماسه سنگ قرمز رنگ به همراه میانلایه هایی از سنگ آهک نازک لایه سازند رازک در دره قره آغاج در باختر شهر کوار استان فارس

 

نمای ماهواره یی از برونزد سازند رازک در ناودیس باختر شهر کوار و بر روی سازند آسماری

 

در گذشته سازند رازک در درون سازند گچساران دسته بندی می شد و گاه نیز عنوان “رخساره ماسه سنگی گچساران” به آن داده می شد. اما در حال حاضر این نهشته های آواری یک واحد سنگی رسمی است که برش الگوی آن در پهلوی شمالی کوه جهرم، به ضخامت ۷۴۴ متر، متشکل از مارن های سرخ رنگ، سبز تا خاکستری سیلتی با هوازدگی کم، همراه با مقداری آهک سیلتی اندازه گیری و معرفی شده است.

سازند رازک به طور هم شیب بر روی سازند آهکی آسماری و در زیر عضو آهک گوری از سازند میشان قرار دارد. ولی مرز بالا و پایین آن در همه جا یکسان نیست. برای نمونه در لرستان، سازند رازک در زیر سازند آغاجاری و در شمال بندرعباس بر روی مجموعه ی نمکی هرمز و زیر آهک گوری قرار دارد. ضخامت سازند رازک نیز متغیر است و از کمتر از ۵۰ متر تا بیش از ۱۳۰۰ متر گزارش شده است.

از سازند رازک فسیل های فراوانی گزارش شده که تغییرات سنی قابل توجهی را نشان می دهند. این سازند در لرستان به سن بوردیگالین تا میوسن بالایی، در ناحیه فارس مرکزی از بوردیگالین تا میوسن میانی، در بندرعباس  از الیگوسن تا میوسن پیشین و در نواحی سی سخت از آکی تانین تا میوسن پیشین برای سن این سازند گزارش شده است.

با توجه به تغییرات زیاد ویژگی های زیست چینه ای و زمان چینه یی، این باور وجود دارد که سازند رازک رسوبات آواری حوضه تبخیری سازند گچساران و به احتمال سکوهای کربناتی سازند آسماری است.

به سوی جنوب و جنوب باختر، سازند رازک به طور زبانه یی با سازند گچساران جایگزین می شود. این جایگزینی کم و بیش با جایگزینی سازند تاربور با گورپی و سازند های ساچون و جهرم با سازند پابده هم محل است.

به مرور زمان و با پیشروی دریای کم ژرفا، نهشته های مارنی و آهکی سازند میشان بر روی سازند رازک شروع به تشکیل می کنند.

منبع: زمین شناسی ایران، دکتر علی آقانباتی

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

کلمات کلیدی: سازند رازک , سازند رزک , فارس داخلی , زاگرس , سازند آواری , سازند گچساران , میوسن , مارن , ماسه سنگ , سیلتستون

تنگه هلد لرستان

کوهستان زاگرس که از شمال باختر تا جنوب خاور ایران زمین گسترده شده است در مسیر خود زیبایی های طبیعی و زمین شناختی فراوانی را بوجود آورده است. استان های ایلام، کرمانشاه، خوزستان، چهارمحال و بختیاری، فارس، هرمزگان و البته لرستان زیبایی های زاگرس را در خود جای داده اند. لرستان سرزمین آبشارها و تنگه هاست. یکی از این تنگه های زیبا که تا قبل از ساخته شدن آزادراه خرم آباد – پل زال ناشناخته بود و شاید تنها چوپان ها و اندکی از مردم محلی آن را می شناختند، “تنگه هلد” است که در زمان ساخت آزادراه توسط مهندسان و کارگران این پروژه پیموده شد.

 

موقعیت تنگه هلد در مسیر آزادراه خرم آباد – پل زال

 

نقشه زمین شناسی محدوده ی تنگه هلد. مسیر تنگه با خط چین مشخص شده است.

 

تنگه هلد لرستان

تنگه ی هلد، یک تنگه ی حدوداً ۴ تا ۵ کیلومتری است که در مسیر رودخانه ی زال، یعنی جایی که این رودخانه از میان بلندترین ارتفاعات منطقه یعنی تاقدیس ریت عبور می کند ایجاد شده است. در تمام طول مسیر این تنگه، صخره های آهکی سازند های ایلام و سروک که تشکیل آنها به دوره کرتاسه  (حدود ۱۰۰ میلیون سال قبل) بر می گردد، سر به فلک کشیده و در دو طرف تنگه، گاه تا ارتفاع بیش از ۱۰۰ متر امتداد دارند. سنگ های آهکی در بخش شمالی کم شیب و در بخش های جنوبی بسیار پرشیب می شوند. شاید کسی باور نکند که این لایه های سنگی که امروزه با این عظمت سر به آسمان می سایند، روزی در بستر یک دریای گرم و کم عمق در حال تشکیل بوده اند. آثار گسلش، چین خوردگی لایه ها، درزه ها و شکستگی های فراوان بر روی این سنگ آهک ها دیده می شود.

 

تصویر هوایی تنگه هلد، در تاقدیس ریت و بین تونل های ترشان و خرگوشان

 

مسیر تنگه چگونه است؟

مسیر تنگه گاه مستقیم و گاه با پیچ و خم است. بستر تنگه سنگی است و تقریباً در تمام طول سال آب در آن جریان دارد. بلوک ها و قلوه های سنگی ریز و درشت که یا توسط آب آورده شده اند و یا از ارتفاعات سقوط کرده اند در همه جا پراکنده اند. دیواره های سنگی آثار عبور آب را بر تنشان حفظ کرده اند. بدنه صیقلی و گاه مخطط سنگ ها را اگر دنبال کنیم می توانید سابقه ی ارتفاع آب را در تنگه مورد بررسی قرار دهیم.

 

داخل تنگه آب جریان دارد و اثر آن بر دیواره ها قابل تشخیص است (عکس: غلامرضا رادمنش)

 

ورودی تنگه که از شمال آن است، کمی عمیق و پرآب است اما با گذر از آن کمی پیمایش راحت تر می شود.همین ورودی تنگ در گذشته های دور به صورت سدی مانع از عبور آب می شده و در پشت آن دریاچه یی تشکیل شده بوده است که آثار نهشته های دریاچه یی و ماسه های ریزدانه آن تا ارتفاعات بالا قابل مشاهده است. اما امروزه تنها رودخانه ی زال با رسیدن به تنگه از آن عبور می کند. ممکن است در مواقع پرباران که باران های سیل آسایی را در این منطقه دارد، مجدداً برای مدتی محدود دریاچه یی پس از باران تشکیل شود که پس از تخلیه آب به تنگه از بین برود.

 

بخش ورودی تنگه هلد

 

بخش های ابتدایی تنگه مستقیم و بدون پیچ و خم است.

 

هر چه در تنگه هلد به پیش می رویم، مسیر باریک تر، پر پیچ و خم تر و عمیق تر می شود.

 

بخش های میانی تنگه در اعماق دره یی قرار دارد که دو طرف آن با کوه های بلند احاطه شده است.

 

در بخش های پایانی تنگه بر ارتفاع دیواره ها افزوده و از پهنای تنگه کاسته می گردد.

 

پیمایش تنگه چه از داخل آن و چه از ارتفاعات مشرف بر تنگه بسیار لذت بخش و همراه با ماجراجویی است. از آنجایی که این تنگه هنوز طبیعت گردان زیادی را به خود ندیده است، بسیار بکر و کم بازدید است، لذا می تواند ساعات خوشایندی را برای شما بسازد.

چرا هلد؟

نام این تنگه از نام یکی از طوایف لر که در منطقه ی هلد لرستان سکونت دارند، گرفته شده است. برخی نیز به اشتباه نام این تنگه را هلت گفته اند.

کی از تنگه هلد بازدید کنیم؟

بهترین فصول برای بازدید از تنگه فصول بهار و پاییز است. زمانی را انتخاب کنید که مدتی از بارش باران خبری نباشد، و قبل از ورود به تنگه نیز وضعیت بارش را بررسی کنید، ورود به تنگه در مواقع بارانی می تواند خطر مرگ را به همراه داشته باشد. تنگه هلد در یک منطقه نسبتاً گرمسیری واقع شده و هوا در تابستان به شدت گرم است اما در داخل تنگه هوای به نسبت معتدلی همراه با آب خنک در انتظار شماست. اگر تحمل گرمای تابستان را دارید، در این فصل نیز می توانید از تنگه بازدید کنید.

چگونه به تنگه برسیم؟

اما چگونگی دسترسی به این تنگه بسیار راحت است. برای رسیدن به ورودی تنگه کافی است در مسیر پل زال به خرم آباد، در آزادراه از تونل های گندمکار و ترشان و خرگوشان ۲ عبور کرده و در پارکینگ و پست برقی که میان دو تونل خرگوشان ۱ و ۲ ساخته شده توقف کنید. اگر از خرم آباد به سمت تنگه هلد می آیید، در طول مسیر دوربرگردان های زیادی وجود دارند که می توانید با استفاده از آنها دور زده و در مسیر برگشت قرار گیرید.

 

موقعیت ورودی تنگه در بین تونل های خرگوشان ۱ و ۲

 

تنگه در میان تونل های ترشان و خرگوشان ۲ به پایان می رسد اما مسیر رودخانه تا چند کیلومتر در میان کوهستان و خروجی تونل گندمکار و ورود به دشت خوزستان ادامه می یابد. برای خروج از تنگه می توان از میان دو تونل ترشان و خرگوشان ۲ به داخل تونل خرگوشان آمده و با رعایت نکات ایمنی از طریق پیاده راه داخل تونل به سمت پارکینگ خارج تونل حرکت کرد.

 

تنگه در میان راه دسترسی تونل های ترشان و خرگوشان ۲ به پایان خود می رسد.

 

برای پیمایش تنگه هلد به چه نکاتی توجه کنیم؟

برای پیمایش داخل تنگه حتماً لباس های مناسب و کفش ضدآب به همراه داشته باشید. بسته به فصلی که شما به تنگه قدم می گذارید، ارتفاع آب در تنگه متفاوت خواهد بود. برای پیمایش کوه های مشرف به تنگه نیز حتماً کفش کوه به همراه داشته باشید.

توصیه اکید می شود که در داخل تنگه از کلاه ایمنی استفاده کنید. حتی سقوط ریزه سنگ ها از ارتفاع ۵۰ تا ۱۰۰ متر به داخل تنگه نیز می تواند خطر آفرین باشد.

حتماً مراقبت کنید که آثاری از خود در این طبیعت بکر، به جز رد پا باقی نگذارید. زباله های خود را اگر چه کاغذ کوچک یک آبنبات باشد، هرگز در طبیعت رها نکنید.

برای دوربین و گوشی های خود از کاورهای ضد آب استفاده کنید. برای مواجه نشدن با کمبود باتری، پاوربانک خود را فراموش نکنید.

تنقلات سبک و پر انرژی با خود به همراه داشته باشید. حتی می توانید یک وعده غذای سرد نیز با خود بردارید.

و البته لوازم کمک های اولیه نیز به همراه داشته باشید.

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , لرستان , تنگه هلد , زاگرس , چین خوردگی , گروه بنگستان , تاقدیس ریت , رودخانه زال , تونل خرگوشان , تونل ترشان , آزادراه خرم آباد پل زال , طبیعت گردی

سازند

زمین یک سیاره ی پویا و زنده است. همه روزه در دل زمین، بر روی سطح آن و در آسمان اطراف آن که جو نامیده می شود، فرآیندها، فعل و انفعالات و رخدادهای مختلفی در حال انجام است. بر اساس مطالعات دانشمندان علوم زمین، سیاره ی ما عمری بیش از ۴ میلیارد سال دارد و در این عمر به نسبت طولانی، شرایط گوناگونی را از نظر محیطی سپری کرده است.

به نظر طرفداران انگاره ی زمین ساخت صفحه یی، میلیون ها سال قبل، زمین از یک خشکی و یک اقیانوس عظیم اطرافش تشکیل می شده است. از آن زمان تا امروز به صورت مداوم ارتفاعات و خشکی های زمین فرسوده شده و در دریاها و اقیانوس ها نهشته می شده اند. این اتفاق همین الان نیز ادامه دارد. اما چرا این خشکی ها به پایان نرسیده اند؟ چون نیروهای زمین ساختی دائماً رسوبات سنگ شده ی بستر دریاها و اقیانوس ها را چین داده و از زیر آب خارج کرده اند. پس زمین در طول تاریخ خود به طور مداوم با پیشروی ها و پسروی های مداوم دریاها و اقیانوس ها مواجه بوده است.

 

موقعیت سرزمین کشورها، در بیش از ۲۲۰ میلیون سال قبل و زمانی که ابرقاره پانگه آ توسط اقیانوسی احاطه شده بود. سرزمین ایران در آن زمان از دو بخش تشکیل شده بود.

 

هر نقطه یی از کره ی زمین محیط های جغرافیایی مختلفی را در طول تاریخ چند میلیون ساله ی خود تجربه کرده است. هر نقطه یی می توانسته یک زمان، بستر عمیق یک اقیانوس، یک دریای آرام کم عمق، خط ساحلی یک دریا، خشکی درون یک قاره، محیطی جنگلی و مردابی و یا محیط دریاچه یی درون قاره یی بوده باشد، دقیقاً مثل آنچه که امروزه در محیط جغرافیایی دنیای امروز می بینیم.

پس هر نقطه یی از این کره ی خاکی با توجه به اینکه در یک زمان خاص، چه محیط جغرافیایی داشته، رسوبات خاصی را در خود جمع کرده است. دانشمندان علوم زمین با بررسی این رسوبات و نهشته ها پی به محیط رسوبی آن دوره از تاریخ زمین در آن نقطه ی خاص می برند. برای مثال سنگ آهک ها می توانند در محیط های دریاچه یی آب شیرین و یا دریاهای کم عمق و گرم تشکیل شوند که هر کدام نشانه های خاص خود را دارند که از یکدیگر قابل شناسایی هستند. ماسه سنگ ها در محیط های ساحلی و دریاچه یی نهشته می شوند. شیل ها در دریاهای عمیق و یا محیط های مردابی و کولابی با آرامش محیطی بالا رسوب می کنند.

حال ممکن است در یک نقطه، زمانی سنگ آهک، زمان دیگری مارن و شیل و در زمانی جدیدتر ماسه سنگ رسوب کند و یا در یک زمانه خارج از آب بوده و به جای رسوبگذاری، فرسایش در آن نقطه حکمفرما بوده باشد. در نتیجه آن نقطه در طول تاریخ خود نهشته های مختلفی را در خود جای می دهد. دانشمندان علوم زمین برای شناسایی، معرفی و استفاده ی بهتر از داده های مربوط به لایه های زمین در هر منطقه، با توجه به مشخصات مختلف نهشته ها، اقدام به دسته بندی آنها در هر منطقه کرده و نام “سازند” را بر آن نهاده اند.

 

تعریف سازند

سازند به مجموع لایه‌هایی گفته می‌شود که دارای ترکیب سنگ‌شناسی مشخص بوده و در سطح نسبتاً وسیعی گسترش و امتداد داشته، حد فاصل آن با لایه‌های زیرین و بالایی کاملاً مشخص باشد، همچنین زمان رسوب‌گذاری در طول امتداد آن یکسان و قابل نقشه‌برداری باشد.

در واقع سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است و شامل مجموعه لایه‌هایی است که صفات مشخص سنگ‌شناسی دارند. بالا و پایین یک سازند مشخص است ولی ضخامت آن حد معینی ندارد.

یک سازند ممکن است یک یا چند بخش (عضو) داشته باشد.  همچنین گاهی چند سازند یک گروه را تشکیل می‌دهند.

برخی از ویژگی‌های سازندها مانند سن، نوع فسیل، جنس، پیوستگی، ضخامت، رنگ و … تا حدودی مشترک است. در این میان سن و نوع فسیل سازند از اهمیت بیشتری برخوردار است. ممکن است برخی از این ویژگی‌ها در یک سازند مشترک نباشد.

 

نامگذاری سازندها

نامگذاری سازندها معمولاً بر اساس نام محلی است که برای اولین بار، آن سازند در آنجا مطالعه و معرفی شده است. که می تواند نام یک روستا، یک منطقه و یا یک کوه و … باشد. به عنوان مثال سازند آسماری از نام کوهی به همین نام در جنوب کشور، سازند شمشک از نام روستایی در شمال و سازند کرج از نام شهر کرج اقتباس شده است.

 

برش الگو

مقطعی از لایه های سنگی که با مرز بالا و پایین مشخص و برای اولین بار به عنوان یک سازند مطالعه و پیشنهاد گردیده است، برش الگو (Type section) نامیده می شود. معمولاً نام سازند از نام محل برش الگوی سازند گرفته شده است. مثلاً برش الگوی سازند امیران در کوهی به همین نام در نزدیکی معمولان لرستان مطالعه و معرفی شده است.

برش های الگو لزوماً کامل ترین برش یک سازند نیستند و تنها مزیتشان نسبت به سایر جاهایی که سازند مورد مطالعه قرار گرفته است، اولین بودن آنهاست. به عنوان نمونه سازند شمشک در محل برش الگو به ۴ عضو تقسیم شده و ستبرای لایه های آن ۱۰۲۷ متر گزارش شده است اما در برش های دیگر نام گروه شمشک را به خود گرفته و از چند سازند با ستبرای متنوع و مختلف تشکیل شده است و یا در برخی از برش ها از ستبرای کم و تنها ۲ عضو تشکیل شده است.

 

مرزهای سازند

محل اتصال هر سازند با سازندهای رویی و زیرین خود، مرز سازند گفته می شود. این مرز می تواند به شکل های گوناگون باشد. مرزهای مشخص و ناگهانی، تدریجی، ناپیوستگی، بین انگشتی و … انواع مرزهای سازندها را می سازند.

به عنوان نمونه سازند مارنی پابده دارای مرز تدریجی با سازند آسماری می باشد که به مرور پایان یافتن لایه های مارنی سبز رنگ و شروع سنگ آهک های ستبرلایه مشخص می شود. همچنین مرز پایینی سازند امیران با مارن های خاکستری رنگ سازند گورپی همشیب و تدریجی است. مرز زیرین سازند میلا با سازند لالون ناگهانی و مشخص است و بوسیله ی یک لایه کلیدی کوارتزیت سفید مشخص می گردد. مرز سازندهای گورپی و پابده ناپیوسته است. یعنی در طی زمانی طولانی نهشته های سازند گورپی خارج از آب بوده و سپس با پیشروی مجدد آب، نهشته های سازند پابده بر روی آن تشکیل شده است.

 

مرز سازند های تله زنگ و امیران ناگهانی و مشخص است (آزادراه خرم آباد – پل زال).

 

مرز سازندهای پابده و آسماری تدریجی است (دهدز خوزستان).

 

مرز زیرین سازند پابده با سازند گورپی ناپیوسته موازی و مرز بالایی آن با سازند آسماری تدریجی است (پارسیان استان هرمزگان).

 

مرز سازندهای آغاجاری و بختیاری در مسیر آزادراه پل زال – اندیمشک ناپیوسته و زاویه دار است.

مرز سازند هزاردره با نهشته های روی آن از نوع ناپیوسته زاویه دار است. کنگلومرای هزاردره در البرز نهشته شده، چین خورده و لایه ها از حالت افقی خارج شده و پس از مدتی دوباره رسوبات آبرفتی بر روی آن تشکیل شده است.

 

مرز ناپیوسته و زاویه دار سازند هزار دره با واحد آبرفتی روی آن در تهران

 

دو سازند هم ارز پابده و امیران که در یک زمان تشکیل می شده اند اما دارای محیط های رسوبی متفاوتی بوده اند در مرز مشترکشان به صورت بین انگشتی با هم ادغام شده اند.

به هر حال مرزهای سازندها به هر حالتی که باشند، با سازندهای زیرین و بالایی خود مشخص و قابل تفکیک اند. زمانی که به دلیل شباهت های بسیار دو سازند همجوار نتوان آنها را از هم تفکیک نمود، آنها را می توان با هم نام برد مانند سازندهای آسماری-شهبازان و یا در یک گروه جای داد مانند گروه بنگستان متشکل از سازند های سروک و ایلام.

 

تقسیمات سنگ چینه یی

بر پایه ویژگی‌های عمومی سنگ‌شناختی از قبیل خواص فیزیکی، موقعیت چینه‌شناسی، صفات اختصاصی و سایر خصوصیات سنگ‌شناسی تقسیم بندی واحدهای سنگ چینه یی از کوچک به بزرگ اینگونه خواهد بود:

لایه

لایه (Bed) کوچک‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی است که معمولاً بوسیله سطح جدایشی که به آن لایه بندی گفته می شود از سایر لایه ها مجزا می گردد. ممکن است لایه هایی که روی یکدیگر نهشته شده اند از یک جنس یا جنس های گوناگون باشند.

 

تناوب لایه های شیل و توف سازند کرج (مسیر قزوین – تنکابن)

بخش

بخش (Member)، از تقسیمات کوچکتر سازند است، یک سازند ممکن است از نظر سنگ‌شناختی به واحدهای کوچکتری به نام بخش تقسیم گردد. در یک سازند، مجموعه لایه هایی که شباهت بیشتری به یکدیگر دارند و در کنار هم قرار گرفته اند، بخش یا عضو نامیده می شوند، مانند بخش آهکی گوری در سازند مارنی میشان و یا عضو های چهل، چمپه و مول در سازند گچساران در زاگرس.

 

بخش آهکی سازند گورپی (عضو امام حسن)

 

سازند

سازند (Formation) مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی است. به‌طور کلی سازند به مجموع لایه‌هایی گفته می‌شود که دارای ترکیب سنگ‌شناسی مشخص بوده و در سطح نسبتاً وسیعی گسترش و امتداد داشته، حد فاصل آن با لایه‌های زیرین و بالایی کاملاً مشخص باشد، همچنین زمان رسوب‌گذاری در طول امتداد آن یکسان و قابل نقشه‌برداری باشد (مانند سازند آواری کشکان).

 

سازند کشکان مجموعه یی از ماسه سنگ، کنگلومرا و سیلتستون در مسیر جاده خرم آباد به پلدختر

 

گروه

گروه (Group) به مجموعه دو یا چند سازند گفته می‌شود. گروه معمولاً به وسیله دگرشیبی‌های مشخص ، محدود می‌گردد (مانند گروه فارس که از سازندهای گچساران، میشان و آغاجاری تشکیل شده است).

گروه بنگستان از سازندهای ایلام و سروک تشکیل شده است (آزادراه خرم آباد – پل زال).

ابرگروه

ابرگروه (Super Group) به مجموع دو یا چند گروه گفته می‌شود. کاربرد ابرگروه چندان معمول نیست.

 

پهنه های رسوبی – ساختاری ایران

فرایندهای درونی و بیرونی زمین، در زمان و مکان های متفاوت، در پهنه ی ایران زمین پیامدهای متفاوتی داشته است. در نتیجه الگوی ساختاری، تحولات زمین ساختی، شرایط رسوبی ایران زمین در طول تاریخ خود یکسان نیست. این ناهمسانی رسوبی و زمین ساختی بقدری اثر گذار است که تعیین ویژگی های یکسان را برای کل پهنه ی ایران زمین ناممکن می سازد. پس زمین شناسان ایران را به پهنه های رسوبی – ساختاری گوناگونی تقسیم کرده اند که هر پهنه شاخصه های خود را در طول تاریخ تکوین داشته است. این تقسیم بندی ها در طول تاریخ مطالعات زمین شناختی ایران زمین، بارها توسط دانشمندان مختلف تغییر داده شده است اما آنچه که امروزه مورد توافق قرار دارد به شرح زیر است:

  • ایران جنوبی (زاگرس)
  • ایران میانی
  • سنندج-سیرجان
  • البرز
  • خزر جنوبی
  • کپه داغ
  • خردقاره ایران مرکزی
  • بلوک لوت
  • مکران
  • حوضه فیلیشی خاور ایران
  • بلوک زابل

 

نقشه پهنه های ساختاری – رسوبی ایران زمین (آقانباتی، ۱۳۸۳)

هر کدام از این ایالت های رسوبی – ساختاری در طول زمان حوضه های رسوبی مخصوص به خود داشته اند و در نتیجه واحدهای سنگ چینه یی که در طول تاریخ تکوین ایران زمین در آنها نهشته شده اند، با یکدیگر متفاوت اند. در نتیجه هر ایالت رسوبی – ساختاری سازندهای مختص به خود دارد. در زیر به عمده ترین سازندهای مهمترین ایالت های ساختاری رسوبی ایران زمین اشاره می کنیم.

 

  • ایالت رسوبی ساختاری البرز:

کهر – بایندر – سلطانیه – باروت – زاگون – لالون – میلا – لشکرک – سلطان میدان – پادها – مولی – خوش‌ییلاق – جیرود – ایلانقاره مبارک – باقرآباد – دزده‌بند – قزل‌قلعه – درود – روته – نسن – الیکا – شمشک – طزره – گانو – دلیچای – فارسیان – لار آبنک – شال – تیزکوه – فجن – زیارت – کرج – کند – هزاردره – کهریزک

 

  • ایالت رسوبی ساختاری زاگرس:

هرمز – لیبیک – زردکوه – سیاهو – سرچهان – زکین – فرغان – گروه دهرم ( دالان – کنگان ) – خانه‌کت – گروه کازرون ( دشتک – نیریز ) – موس – آلان – سرگلو – نجمه – گوتنیا – گروه خامی ( سورمه – هیث – فهلیان – گدوان – داریان ) – گروه بنگستان ( کژدمی – سروک – سورگاه – ایلام ) – لفان – گرو – گورپی – تاربور – پابده – ساچون – جهرم – امیرانتله‌زنگکشکان – شهبازان – آسماریرازک – گروه فارس ( گچساران – میشان – آغاجاری ) – بختیاری

 

  • ایالت رسوبی ساختاری ایران مرکزی:

طشک – مراد – دوران – کلمرد – تکنار – ریزو – دسو – داهو – کوهبنان – گروه میلا ) کال‌شانه – درنجال – شیرگشت  – ( نیور – پادها – گروه ازبک‌کوه ) سیب‌زار – بهرام – شیشتو – سردر – ( گچال – جمال – سرخ شیل – شتری – گروه نخلک ) علم – باقرق – عشین ( نایبند – گروه شمشک ) آب‌حاجی – بادامو – ( گروه مگو ) هجدک – پروده ( بغمشاه – اسفندیار – قلعه‌دختر – بیدو – گردو – کرمان – بیابانک – قرمز پایینی – قم – قرمز بالایی

 

  • ایالت رسوبی – ساختاری کپه داغ:

قلی – نیور – سلطان میدان – پادها – خوش‌ییلاق – مبارک – قزل‌قلعه – درود – روته – نسن – غرقیتان – سفیدکوه – نظرکرده – سینا – میان‌کوهی – شمشک – بشکلاته – کشف‌رود – چمن‌بید – مزدوران – شورجه – زرد – تیرگان – سرچشمه – سنگانه – آیتامیر – آب‌دراز – آب‌تلخ – نیزار – کلات – نفته – پستلیق – چهل‌کمان – خانگیران

 

نقشه زمین شناسی ایران (سازمان زمین شناسی کشور). هر رنگ نشانه ی سازندهای یک دوره از تاریخ زمین است.

 

کلمات کلیدی: سازند , گروه , لایه , عضو , بخش , زمین شناسی , سنگ چینه , ایالت رسوبی ساختاری , ایران زمین , البرز , کپه داغ , زاگرس , ایران مرکزی , خرد قاره , بلوک لوت , خزر جنوبی , مکران , شرق ایران

سازند تله زنگ

برش الگوی این سازند در تنگ دو، واقع در ۴/۵ کیلومتری جنوب باختری ایستگاه راه آهن تله زنگ (بین اندیمشک و دورود) مطالعه شده است. در این محل سازند تله زنگ شامل ۱۷۶ متر سنگ آهک خاکستری تا قهوه یی با لایه بندی متوسط تا توده یی و مقاوم است که سنگواره فراوان به سن پالئوسن تا ائوسن میانی دارد.

 

توالی چینه شناختی کرتاسه پسین تا الیگومیوسن زاگرس در منطقه لرستان

 

به طور معمول سازند تله زنگ بر روی سازند آواری امیران و در زیر سازند کشکان قرار دارد ولی گاهی به صورت جانبی و به تدریج با این دو سازند جانشین می شود. جدا از دو سازند امیران و کشکان، تله زنگ می تواند با سازند پابده نیز پیوند جانبی داشته باشد. به همین دلیل گاه زبانه هایی از سازند تله زنگ در درون سازند پابده دیده می شود که به آن “بخش آهکی تله زنگ” می گویند. این زبانه ها شامل سنگ آهک مارنی متورق و گلوکونیت دار است که از فلس های ماهی غنی بوده و سنگواره ماهی نیز دارد.

 

سنگ آهک های صخره ساز سازند تله زنگ به سن پالئوسن

 

سنگ آهک های ستبر لایه و صخره ساز سازند تله زنگ در مسیر آزادراه خرم آباد – پل زال بر روی تونل های ماهور برونزد یافته اند.

 

مرز زیرین سازند تله زنگ با سازند امیران تدریجی است.

 

منابع: زمین شناسی ایران دکتر آقانباتی

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: سازند تله زنگ , زاگرس , لرستان , سازند امیران , سازند آسماری , سازند شهبازان , سازند کشکان , سنگ آهک , ستبرلایه , صخره ساز , آزادراه خرم آباد پل زال , زمین گشت , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم

 

گنبد نمکی

تعریف

گنبد نمکی یک زمین ­ساختار گنبدی شکل است که نسبت به اطراف خود از ارتفاع بیشتری برخوردار است. همانطور که از اسم این ساختار مشخص است، جزء اصلی آن را نمک تشکیل می دهد اما سایر سنگ ها و کانی ها هم در گنبدهای نمکی یافت می شوند. گنبدهای نمکی برای ژئوتوریسم، استخراج منابع معدنی و اکتشاف نفت و گاز از اهمیت زیادی برخوردار اند.

زمین ریخت شناسی

یک گنبد نمکی می تواند دایره کامل باشد و یا به صورت بیضی و یا اشکال نامتقارن در سطح زمین برونزد یابد. معمولاً بلندترین بخش یک گنبد نمکی در مرکز آن قرار دارد و دامنه ها از مرکز به سمت اطراف شیب دارند. شیب دامنه ها معمولاً تند و بیش از ۶۰ درجه است.

 

تصاویر هوایی تعدادی از گنبدهای برونزد یافته در پهنه ی ایران زمین

 

ابعاد گنبدهای نمکی بسیار متفاوت است. در سراسر دنیا گنبدهایی با قطر ۵۰۰ متر تا بیش از ۱۰ کیلومتر نیز گزارش شده است. ارتفاع گنبدهای نمکی هم بسیار متنوع است. ارتفاع کمتر از ۱۰۰۰ متر تا بیش از ۳۰۰۰ متر از سطح زمین برای گنبدهای نمکی گزارش شده است. بیشتر گنبدهای نمکی ایران کمتر از ۱۰۰۰ متر از اطراف خود بلندتر هستند.

در گنبدهای نمکی انواع ریختار فرسایشی، انحلالی و زمین ساختی دیده می شود. فروچاله ها و شیارهای انحلالی، گسله ها و درزه های تکتونیکی، آبروهای اشباع از نمک همراه با بلورهای نمکی، لایه های نمکی دگرریخت شده در اثر انحلال، لایه های چین خورده، شکسته شده و … از جمله ریختارهای قابل مشاهده در گنبدهای نمکی هستند.

 

شیارهای انحلالی بر روی سنگ نمک که در اثر بارش باران و جریان آب ایجاد شده است.

 

بلورهای زیبای نمک که از انحلال و رسوبگذاری مجدد نمک در مسیر آبراهه ها ایجاد شده است.

 

حفره های انحلالی در اثر حل شدن بخش های نمکی ایجاد شده اند.

 

گنبدهای نمکی خود جزء بدبوم ها دسته بندی می شوند و زمین های اطراف نیز که از شورابه های جاری از آنها پوشیده می شوند، تبدیل به کفه های نمکی شده و غیر قابل استفاده می گردند.

گنبد نمکی کجا شکل می گیرد؟

گنبدهای نمکی در مکان هایی شکل می گیرند که در اعماق زمین لایه های نمک وجود داشته باشد. یعنی در زمان های دور محیط گرم و تبخیری دریاهای کم عمق باعث نهشته شدن ستبرای زیادی از لایه های نمکی شده باشد. هر چند که ممکن است امروز چنین محیط و آب و هوایی در آن منطقه حاکم نباشد. مثلاً در محدوده ی زاگرس که امروز کوهستانی و مرتفع است در زمانه ی ۵۷۰ میلیون سال قبل، محیط گرم و ساحلی باعث نهشته شدن بیش از چند هزار متر نهشته های تبخیری نمک و گچ و انیدریت (سری هرمز) شده که امروزه در زیر بیش از چند هزار متر از نهشته های پس از آن مدفون هستند. ویا در محدوده کویر مرکزی ایران از سمنان تا قم در زمانه ای از ۳۸ تا ۵ میلیون سال قبل دریای گرم و کم عمقی وجود داشته که نهشته های تبخیری زیادی از نمک و گچ برجای گذاشته است.

 

مقطع تهیه شده از یک گنبد نمکی بوسیله تفسیر داده های ژئوفیزیکی

 

گنبد نمکی چگونه شکل می گیرد؟

ستبرای زیاد سنگ ها بر روی لایه های نمک انباشه شده در اعماق زمین، فشار زیادی بر این لایه ها وارد می کند. از طرف دیگر، نیروهای زمین ساختی نیز بر لایه های نمک فشار وارد می کنند و لایه های نمک را وادار به حرکت به سمت بالا و سطح زمین می کنند. نمک از محل ضعف زمین، مثل شکستگی ها و گسله ها به سمت بالا حرکت می کند و در مسیر خود، سنگ های بالایی (سنگ پوش) را شکسته، خرد کرده و با خود به بالا می آورد. این حرکت تا زمانی که نمک به سطح زمین رسیده و از این فشار همه جانبه رهایی یابد، ادامه خواهد داشت. پس لایه های نمکی از اعماق بسیار زیاد (گاهی تا ۱۰ هزار متر) خود را به سطح زمین می رسانند و مانند یک آتشفشان در سطح زمین پخش می شوند، البته با سرعتی بسیار کندتر (حدود نیم تا ۱۰ میلیمتر در سال).

 

 

چرا نمک به بالا حرکت می کند؟

وزن مخصوص نمک ۲/۶ گرم بر سانتی متر مکعب است. وقتی که سنگهای رسوبی اطراف و روی نمکها تحت فشار قرارگیرد، چگالی کلی آنها بطور قابل ملاحظه ای افزایش می یابد.اگر سنگ های رویی حداقل ۳۰۰ تا ۷۰۰ متر ضخامت داشته باشد فشار حاصل از بار سبب می شود چگالی آنها به ۲/۲ یعنی بیش از چگالی نمک برسد. در نتیجه با توجه به اینکه قابلیت فشردگی نمک بسیار ناچیز و چگالی آن از سنگ های اطراف کمتر است، برای فرار از فشار همه جانبه، حالت خمیری پیدا کرده و به سمت بالا حرکت می کند. به این حرکت دیاپیریسم (تراشکافتگی) گفته می شود.

نمک چگونه خود را به سطح می رساند؟

دانشمندان معتقد اند که  نمک در نتیجه فشار نهشته های ضخیم رویی خود که ممکن است به بیش از ده هزار متر نیز برسد، تنها در یک مرحله خمیری شکل عمل نمی نماید، بلکه لزوماً در شرایط ترمودینامیکی خاصی که حاصل عملکرد تدریجی حوزه های رسوبی فرو رفته می باشد، بصورت چند مرحله ای نمایان می شود.

بدین معنی که بلورهای اولیه نمک که در حوضه های تبخیری شکل گرفته اند، در مراحل دیاژنز (سنگ شدگی) در اثر تحت فشار طبقات رویی ابتدا بصورت خمیری شکل در می آید. در اثر افزایش تدریجی حرارت، قسمتی از نمک ذوب و بصورت محلولهای گرم، ابتدا در شکستگی ها و شکاف های مجاور قرار می گیرد. در اثر ادامه ی افزایش درجه حرارت، نمک در شرایط بحرانی به حالت گازی شکل در می آید. در نتیجه در حرارت بیش از ۲۵۰ درجه سانتیگراد بصورت مواد فرار با استفاده از شکستگی ها حرکت خود را به طرف بالا آغاز می کند.

در طی این حرکت، گاز کلر در جریان صعودی از خلال شکاف ها عبور می نماید و از طرفی همزمان با آن، مواد رسوبی و غیر رسوبی شکسته و خرد شده در اثر فشارهای تکتونیکی، در امتداد شکستگی ها و گسله ها به طرف بالا رانده می شوند. محلولهای داغ نمک و حرکت گاز کلر از لابلای آنها و جوش دادن این قطعات خرد شده به یکدیگر به هنگام سرد شدن، سرانجام محموله های نمکی را تشکیل داده و بالاخره حرارت تکتونیکی گسلهای عمیق موجب بالا آمدن نمک و تمامی مواد حمل شده از محل اصلی می گردد.

بنابراین عملکرد نمک، باعث فشارهای حوضه های رسوبی و سرانجام باعث ایجاد شکستگی های تکتونیکی است و نهایتاً نمک تنها قطعات جدا شده و رانده شده به بالا را بهم پیوند می‌دهد.  هنگام ظاهر شدن در سطح زمین یعنی در فشار یک اتمسفر نمک بصورت خمیری شکل، متورم شده و به حالت قارچی یا به شکل گل کلم در می­آید. به عبارت واضح تر نمک در نزدیکی سطح زمین کم کم به فاز اول خود (یعنی از حالت گازی رفته رفته بصورت جامد) برمی گردد.

گنبدهای نمکی در ایران

بیش از ۲۵۰ گنبد نمکی در ایران شناسایی شده اند که حدود ۱۱۵ گنبد در حوضه زاگرس و بیش از ۵۷ گنبد در حوضه ایران مرکزی برونزد یافته اند. تعدادی نیز هنوز برونزد نیافته اند و در دل زمین مدفون اند و توسط اکتشافات ژئوفیزیکی کشف شده اند.

 

نقشه پراکندگی گنبدهای نمکی ایران

 

در حوضه زاگرس

در جنوب خاوری زاگرس، به ویژه در حد فاصل میان گسل کازرون در باختر و گسل میناب در خاور (زیر حوضه فارس)، سنگ های پرکامبرین پسین (حدود ۶۰۰ میلیون سال قبل) رخساره کولابی – تبخیری دارند. بر اساس شواهد موجود به نظر می رسد که در پی فزهای کششی رخداد کاتانگایی در نیمه جنوب خاوری زاگرس، حوضه های تبخیری تشکیل شده و رسوبات کولابی به همراه روانه های آذرین در آن انباشته شده است. این نهشته ها امروزه به صورت ۱۱۵ گنبد نمکی برونزد دارند. جزیره هرمز در خلیج فارس نیز یکی از این گنبدهاست و به همین دلیل، این واحد سنگ چینه یی “سری هرمز” نامیده شده است.

 

گنبد نمکی هرمز، شاخص ترین گنبد نمکی حوضه زاگرس

 

سری هرمز در حوضه های بسیار کم عمق ولی در ارتباط با دریاهای آزاد (مانند محیطی که اکنون در ساحل جنوبی خلیج فارس حاکم است)، از پرکامبرین پسین تا کامبرین پیشین (۹۰۰ تا ۵۱۰ میلیون سال قبل) بر روی سپر دشتگون شده زاگرس نهشته شده است. این سری نمکی همچنین نشان می دهد که این خشکی ها در ناحیه اقلیمی گرمی قرار داشته اند (بین ۱۰ تا ۴۰ درجه).

ترکیب سنگی سری هرمز، شامل سنگ نمک (به رنگ های گوناگون)، انیدریت، ژیپس، سنگ آهک سیاهرنگ، دولومیت بودار چرتی، ماسه سنگ سرخ، شیل رنگارنگ، سنگ های آذرین، کانی های آهن و آپاتیت دار است. سنگ های یاد شده نظم چینه نگاشتی ندارند و به همین دلیل برش الگو نیز ندارند. در مورد ضخامت نمک ها، نظرها بین ۹۰۰ تا ۴۰۰۰ متر، متفاوت است، ولی بیشترین انباشت نمک در ناحیه بندرعباس و هرمزگان است.

 

نقشه پراکندگی جغرافیایی گنبدهای نمکی پنهان در بستر خلیج فارس که به تازگی به کمک امواج ژئوفیزیکی کشف شده اند.

 

بررسی تغییرات ناشی از فعالیت گنبدهای نمکی در بازۀ زمانی پرمین پسین تا میوسن در این گستره زاگرس نشان می دهد که اولین حرکت گنبدهای نمکی که در توالی رسوبی زاگرس به ثبت رسیده است، در زمان پرموتریاس هم زمان با باز شدن اقیانوس تتیس نو روی داده است. در طول بازۀ زمانی تریاس پسین تا کرتاسه پیشین برخی از گنبدهای نمکی مدفون بوده اند و فعالیت محسوسی که منجر به تغییر سامانه های رسوبی این بازۀ زمانی شود، مشاهده نمی شود.

دومین گامه اصلی حرکت گنبدهای نمکی در طول کرتاسه پسین، هم زمان با توسعه حوضۀ پیشبوم آغاز شده است. اوج فعالیت گنبدهای نمکی گسترۀ بررسی شده و تأثیر آن ها روی سامانه های رسوبی در بازۀ زمانی پالئوسن-ائوسن، هم زمان با گسترش نهایی حوضۀ پیشبوم روی داده است. در طول بازۀ زمانی الیگوسن تا میوسن گنبدهای نمکی گسترۀ مورد نظر به ویژه در بخش های جنوب خاوری فعال بوده اند.

در ایران مرکزی

در ایران مرکزی حدود ۵۴ گنبد نمکی وجود دارد که در فروافتادگی‎های زمین‎ساختی کویربزرگ، اردکان، خاور تهران (گرمسار)، قم و میانه برونـــزد دارند. بیشتر این فروافتادگی‎ها، حوضه‎های بین قاره‎ای هستند که به احتمال از ائوسن پایانی (به جز مقطع زمانی الیگوسن – میوسن) تاکنون توسط رسوبات آواری – تبخیری پر شده‎اند.

در حوضه‎های یاد شده، گنبدهای نمکی سن‎های متفاوت د‎ارند. در کویر کلوت واقع در شمال یزد، گنبدهای نمکی به سن ائوسن‎اند. در گنبد نمکی دلازیان سمنان، می‎توان توالی کاملی از ردیف‎های ترشیری را دید که متشکل از لایه‎های توفی و دریایی ژیپس‎دار به سن ائوسن میانی تا ائوسن بالایی است که به طور مستقیم بر روی نمک قرار گرفته است. ۴۰۰ متر سنگ‎آهک دریایی و مارن که نشانگر افق‎های بالایی سازند قم‎است و سرانجام گلسنگ نواری تبخیری‎دار متعلق به عضو اول سازند سُرخ بالایی دیده می‎شود. ولی در دیگر گنبدهای نمکی، ردیف‎های توفی و نهشته‎های دریایی سازند قم وجود ندارد. به باور جکسون و همکاران (۱۹۹۰) در گنبدهای نمکی کویر بزرگ، سنگ نمک دو سن متفاوت ائوسن و میوسن دارد. نمک‎های ائوسن از نوع توده‎ای و خالص ‎است که به احتمال در یک محیط دریایی با تداوم و رود نمک انباشته شده‎اند.

 

گنبد نمکی “کوه نمک” قم، یکی از گنبدهای نمکی برونزد یافته در ایران مرکزی است.

 

نمک جوان‎تر (میوسن) شامل تکرار دوره‎ای نمک، سنگ ژیپس، مارن ژیپس‎دار، گلسنگ، رس سنگ نمک‎دار بنفش است که به خاطر فراوانی رس و تکرار چرخه‎ای، به ظاهر در یک محیط پلایا – دریاچه‎ای تشکیل شده است و تعلق آن به عضو پایینی سازند سُرخ بالایی حتمی است.

گذر بین نمک ائوسن (کهن‎تر) و میوسن (جوان‎تر) ناگهانی است و به ظاهر لایه‎های قاعده‎ای نمک جوان‎تر با هم‎شیبی نمک قدیمی‎تر را می‎پوشاند. به باور جکسون نمک جوان‎تر تنها به سن میوسن نیست و تغییرات سنی آن از الیگوسن تا میوسن است و با رخساره‎های تبخیری مجموعه سازند سُرخ پایینی، قم و سازند سُرخ بالایی هم‎ارز است.

تصاویر و توضیحات:

برای مشاهده تصاویر و توضیحاتی در مورد پدیده گنبد نمکی در ایران و همینطور پدیده های مرتبط با آن می توانید به بخش زمین نگار مراجعه نمایید:

منابع:

  • کتاب زمین شناسی ایران، دکتر علی آقانباتی، انتشارات سازمان زمین شناسی
  • کتاب گنبدهای نمکی، مهندس حسین باقری، انتشارات نظری
  • نقش زمین ساخت گنبدهای نمکی در تحول حوضۀ رسوبی زاگرس (حدفاصل گسل کازرون و گسل میناب)، موسی قربانی، نشریه علوم زمین خوارزمی
  • معرفی ۱۷ گنبد نمکی مدفون و غیرمدفون براساس داده های لرزه ای در تنگه هرمز ، سپیده پاژنگ، نشریه پژوهش نفت
  • بررسی مورفولوژی گنبد نمکی جهانی در جنوب غرب فیروزآباد، محمد رضا ثروتی، فصل نامه جغرافیای طبیعی
  • Hydrothermal systems in the salt domes of south Iran, M. Mortazavi, 15th Water-Rock Interaction International Symposium

کلمات کلیدی: گنبد نمکی , زاگرس , ایران مرکزی , زمین ساخت , تکتونیک , ژئوتوریسم , زمین گردشگری , زمین شناسی , سری هرمز , سازند قرمز , بدبوم , بدلند , تراشکافتگی , سنگ پوش , شکستگی , گسل , چین خوردگی , خزش , چگالی , پلاستیک , دیاپیر , حالت خمیری

ناودیس معلق تنگه پیرزال

در مسیر جاده دهدشت به سرفاریاب در استان کهگیلویه و بویر احمد، پس از عبور از تنگه پیرزال در کوه سیاه و وارد شدن به دشت میان دو کوه سیاه و موندون مقطع یک ناودیس زیبا که به موازات این دو تاقدبس با راستای شمال باختر – جنوب خاور کشیده شده خودنمایی می کند. این ناودیس زیبا که برخی آن را با نام “دالی مامو” می شناسند در هسته ی خود سنگ آهک های متوسط تا ستبرلایه سازند آسماری و در لایه های قدیمی تر تناوب مارن و آهک سازند پابده را میزبانی می کند. ارتفاعات دو تاقدیس دربرگیرنده این ناودیس زیبا برونزد سنگ های آهکی سازند سروک است و برونزد نازکی از سازند گورپی نیز میان سازندهای پابده و سروک قابل مشاهده است.

هسته ی مستحکم و دامنه های زودفرسای این ناودیس باعث شده تا این ناودیس به صورت یه کاسه معلق در هوا به نظر بیاید که برخی آن را یک ناودیس معلق می دانند. سن تشکیل این ناودیس همزمان با چین خوردن زاگرس چین خورده و مربوط به میلیون ها سال قبل است اما ریختار امروزی آن پس از عملکرد فازهای فرسایشی و مربوط به چند صد هزار سال اخیر است.

در تصویر نمایی زیبا از این ناودیس در مسیر جاده دهدشت به سرفاریاب دیده می شود که توسط “مهندس محمد صادق زنگنه” با دید به سوی شمال گرفته شده است. در هسته ی ناودیس سازند آسماری به سن الیگومیوسن و ارتفاعات پسزمینه تصویر سازند سروک در یال جنوبی تاقدیس موندون دیده می شوند.

کلماات کلیدی: ناودیس معلق ,  تاقدیس موندون , تاقدیس کوه سیاه , تنگه پیرزال , دالی مامو , استان کهگیلویه و بویر احمد , سرفاریاب , دهدشت , زاگرس , چین خوردگی , سازند آسماری , سازند سروک , سازند پابده , سازند گورپی , زمین گشت , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم

گود کناردان

طاقدیس گاوبندی

 

طاقدیس گاوبندی چینی با پلانچ دوبل و راستای شمال باختر – جنوب خاور است. شهر پارسیان “روستای گاوبندی سابق” در استان هرمزگان در پای دامنه ی جنوبی این طاقدیس گسترش یافته است. این طاقدیس به طول  ۷۹ کیلومتر و بیشینه عرض ۹ کیلومتر بخشی از ایالت ساختاری زاگرس چین خورده است که به صورت موازی با چین های دیگر در اثر اعمال فشار صفحه ی عربی به صفحه ی ایران شکل گرفته اند.

gavbandi3

قدیمی ترین واحدهای برونزد یافته در هسته ی این طاقدیس سازندهای ایلام (Il) و سروک (Sv) به سن کرتاسه (سنومانین) می باشند که در بخش های فرسایش یافته همانند محدوده ای که از آن عکاسی شده است برونزد یافته اند.  واحدی که بیشترین برونزد را در این طاقدیس دارد، سازند آسماری (As) به سن الیگومیوسن می باشد. سازندهای پابده (Pd)، گورپی (Gu) نیز در بخش هایی از این طاقدیس برونزد یافته اند. جوان ترین واحد برونزد یافته در این چین سازند گچساران (Gs) به سن میوسن است که در یال شمالی برونزد یافته و در تصویر دیده نمی شود.

gavbandi-jpg3

ارتفاعاتی که در افق دیده می شود سازند آغاجاری است که یال شمالی طاقدیس خلفانی را می سازد.

عکس گرفته شده از ارتفاعات شمال روستاهای به ده، دهنو و ملا حسن (در ۳۵ کیلومتری خاور شهر پارسیان) برداشت شده که در کاسه ی فرسایشی ایجاد شده در مرکز طاقدیس گاوبندی با نام “گود کناردان” قرار دارند. اختلاف ارتفاع محل برداشت عکس تا کف گود ۴۰۰ متر است.

در کف گود رسوبات حاصل از فرسایش و واریزه های واحدهای قدیمی به صورت خاک و آبرفت انباشته شده و سنگ های کهن را در زیر خود مدفون کرده اند. این رسوبات به سن کواترنری جوان ترین واحد شکل گرفته در این گود می باشند.

تصویر پانورامای فوق حاصل تلفیق سه عکس گرفته شده با دیدی به سوی جنوب باختر است که به خوبی از بخشی از یال شمالی، محور طاقدیس و بخش های برونزد یافته یال جنوبی طاقدیس گاوبندی را به نمایش می گذارد.

سازند گچساران

سازند گچساران مجموعه ای از رسوبات تبخیری شامل سنگ نمک، انیدریت، مارن های رنگارنگ، سنگ آهک و مقداری شیل بیتومین دار است که بدون نظم چینه ای بر روی هم قرار گرفته اند. در واقع همزمان با کوهزایی آلپ و پسروی دریا به سمت جنوب باختر دریایی کم عمق و ساحلی گرم میزبان بخش های عمده ای از زاگرس کنونی بوده است. در نتیجه از میوسن پیشین تا پلیوسن چرخه ای از رسوبات تبخیری گچساران تا کنگلومرای بختیاری که نشانه ی پسروی دریا از مناطق گسترده ای از زاگرس است در این منطقه نهشته شده که در لرستان و سکوی فارس ستبرای آنها به ۳۰۰۰ متر و در فروافتادگی دزفول و بندرعباس به ۶۰۰۰ متر می رسد.

سازند گچساران که در محدوده ی وسیعی از زاگرس گسترده شده، به عنوان سنگ پوش میدان نفتی آسماری از لرستان تا حوضه خلیج فارس گسترده شده است. مرز پایینی این سازند با سازند آسماری در حوالی جزیره قشم به سن الیگوسن و یا ائوسن اما در نواحی شمالی میوسن پیشین است. در ناحیه فارس این سازند به سه بخش چهل، چمپه و مول تقسیم می شود اما در نواحی مجاور راندگی زاگرس به سازند رازک تبدیل می شود.

این سازند در سطح زمین برش الگوی کاملی ندارد اما در برش های تلفیقی حاصل از چاه های میدان نفتی گچساران دارای ۷ عضو و ۱۶۰۰ متر ستبراست. ضخامت و سنگ شناسی بخش های هفتگانه برش الگو و عضوهای سه گانه فارس در همه جا ثابت نیست و به همین رو در بیشتر نواحی زاگرس سازند گچساران قابل بخش بندی نیست و با نام کلی گچساران از آن یاد می شود.

سنگواره های جانوری موجود در سازند گچساران متعلق به محیط های کولابی و لب شور است. استراکود و بریوزوآ و همراه تعدادی فسیل های دیگر در تمام سازند گچساران یافت می شوند.

مرز بالایی سازند گچساران با سازند آغاجاری ناگهانی و مشخص است.

تصاویر دیگری از سازند گچساران را می توانید در “زمین نگار” ببینید.

منبع: کتاب زمین شناسی ایران، دکتر علی آقانباتی

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , زمین گشت , سازند , سازند گچساران , زاگرس , میوسن , گروه فارس , گچ , نمک , انیدریت , تبخیری , مارن , سنگ آهک , سنگ پوش

سازند آواری کشکان

سازند کشکان یکی از سازندهای لرستان در دوره ترشیاری است. در اوایل ترشیاری تمامی حوضه زاگرس با یک دریای پیشرونده پوشیده شد. در نواحی ساحلی این دریا “سازند آواری ساچون” در مناطق کم عمق “سازند کربناتی جهرم” و در نواحی ژرف “سازند شیلی پابده” رسوب می کرد.

در این زمان، در کوه های زاگرس سه دریای موازی لنگه، خوزستان و تتیس وجود داشت که با پشته هایی از یکدیگر جدا شده بودند. مواد فرسایشی این پشته ها که بیشتر از چرت های رادیولاریتی بودند به گودی ها حمل شده و ممکن بود با رسوب های عمیق سازند پابده و یا کربنات های جهرم تداخل داشته باشند. تداخل این رسوبات آواری با سازند پابده “سازند فلیشی امیران” و با سازند جهرم “سازند آواری کشکان” نامیده شدند. در ائوسن میانی همزمان با کوهزایی پیرنئن و با پسروی دریا، نواحی سکویی جهرم از آب بیرون آمد و رسوبگذاری تنها در مناطق مرکزی دریاها (لنگه و خوزستان) ادامه داشت و سازند پابده همچنان در حال تشکیل بود. بدین ترتیب چرخه رسوبی جهرم با یک ناپیوستگی فرسایشی خاتمه یافته است.

در نتیجه در ترشیاری پسین، سازندهای امیران، تله زنگ، کشکان و شهبازان در منطقه لرستان همزمان با سازند پابده در سایر نقاط زاگرس تشکیل شده اند.

سازند آواری کشکان که به داشتن رنگ سرخ و رخساره آواری مشهور استبه طور معمول شامل سیلت، ماسه سنگ و کنگلومرا با قلوه های رادیولاریت به ویژه چرت فراوان است که به سمت بالا دانه درشت می شوند.

نام این سازند از رودخانه کشکان گرفته شده و برش الگوی آن در ۲۵ تا ۳۰ کیلومتری شمال خاوری پلدختر در مسیر جاده ی خرم آباد – اندیمشک به ضخامت ۳۷۰ متر معرفی گردیده است.

مرز پایینی سازند کشکان با سنگ آهک های بیوهرمی سازند تله زنگ ناگهانی و هم شیب است. در نقاطی که تله زنگ وجود ندارد، سازند کشکان به طور مستقیم بر روی سازند امیران قرار می گیرد. مرز بالایی کشکان با کربنات های شهبازان ناپیوسته است و با یک زون هوازده لیمونیتی مشخص می گردد.

سن سازند کشکان پالئوسن تا ائوسن میانی دانسته شده و فاقد سنگواره ی مشخصی است.

گسترش جغرافیایی سازند کشکان محدود به لرستان است. از محل برش الگو به سوی جنوب باختری، این سازند به صورت بین انگشتی با سازند پابده و به سوی جنوب خاوری به تدریج با آهک های تله زنگ و شهبازان جانشین می شود.

منبع: کتاب زمین شناسی ایران تالیف دکتر علی آقانباتی

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سازند , کشکان , شهبازان , تله زنگ , امیران , جهرم , پابده , ترشیاری , پالئوسن , ائوسن , ماسه سنگ , سیلتستون ,کنگلومرا ,آواری , سرخ رنگ , زاگرس ,لرستان ,ایران , جاده خرم آباد – اندیمشک , برش الگو , زمین گشت

آتشکوه؛ چشمه گازی گنبد لران

حوضه ی رسوبی – ساختاری زاگرس طی میلیون ها سال بستر دریاهای عمیق و کم عمق در دوران های مختلف بوده و هزاران متر رسوبات دریایی و موجودات دریایی همراه با آن در این بستر نهشته شده اند. با نزدیک شدن به زمان حال و در اثر نیروهای زمین ساختی، حوضه رسوبی زاگرس چین خورده و از زیر آب خارج شده است. در نتیجه با طی فرایندهای ژئوشیمیایی موجودات دریایی مدفون در میان نهشته ها، تبدیل به منابع غنی هیدروکربوری شده و در زیر این چین خوردگی ها جمع شده اند. امروزه حوضه ی زاگرس یکی از منابع غنی نفت و گاز در دنیاست و هر تاقدیس که در زیر خود مخازن عظیمی از نفت و گاز را نگهداری می کند “میدان” نامیده می شود.

برای نگهداری منابع نفت و گاز در هر میدان می بایست علاوه بر سنگ مخزن که دارای تخلخل فراوان برای نگهداری ماده ی هیدروکربوری است، سنگی به عنوان پوشش داشته باشد که نفوذ ناپذیر بوده و از نشت میدان به سطح زمین جلوگیری کند. به عنوان مثال در زاگرس سازند آسماری که از سنگ آهک ساخته شده با دارا بودن تخلخل بسیار بالاترین سنگ مخزن نفت بوده و سازند گچساران که بر روی آن نهشته شده با گچ و انیدریت فراوان به عنوان سنگ پوشش آن مانع از رسیدن مواد نفتی و گازی به سطح زمین می شود. حال اگر در بخش هایی این سنگ پوشش در اثر فرسایش از میان رفته باشد و یا در اثر نیروهای زمین ساختی دچار گسلش و یا درز و شکستگی های فراوان شده باشد، مواد هیدروکربوری به سطح زمین راه می یابند. اگر نفت به سطح زمین برسد، چشمه های نفتی و قیرهای طبیعی و اگر گاز به زمین برسد چشمه های گازی مشتعل ایجاد می گردد. یکی از نمونه های زیبا و جذاب از این نوع چشمه ها در آتشکوه در نزدیکی روستای گنبد لران و در مسیر جاده ی رامهرمز به ابولفارس در استان خوزستان قرار دارد.

ZG-Atashkuh-01

در این محل گازهای هیدرکربوری از پیچ و خم لایه های چین خورده زمین گذر می کنند، خود را به سطح زمین می رسانند، شعله ور می شوند، به هر سویی زبانه می کشند و خرمنی از شعله های رنگین آتش داغ فروزان و خروشان را به نمایش در می آورند.

۱

میدان نفتی ماماتین اولین منطقه خوزستان است که بعلت تراوشات متعدد سطحی مورد توجه کاوشگران اولیه نفت واقع شده است. این میدان در ۱۰ کیلومتری شمال خاوری شهرستان رامهرمز و ۱۰۰کیلومتری شمال خاوری اهواز در بین و در امتداد محوری میدان های نفتی هفتکل و پارسی قرار دارد (مطیعی، ۱۳۷۴). به دلیل وجود همین چشمه های نفتی، ژرژبرنارد رینولدز (نماینده دارسی و فرمانده عملیات حفاری درایران) پس از ناکامی در غرب ایران (منطقه چیا سرخ) متوجه مناطق جنوب غربی ایران شد و در ماه سپتامبر ۱۹۰۷میلادی دو حلقه چاه در منطقه ماماتین حفر نمود (یعقوبی نژاد، ۱۳۷۳).

این اثر دائمی و همیشگی از یک سو به دلیل شعله های مشتعل و ازسوی دیگر به دلیل آنکه آثار و شواهد هیدروکربوری در سطح زمین را نشان می دهد، یک اثر ژئوتوریسمی ارزشمند و گرانبها در ایالت زمین شناسی و زمین ساختی زاگرس به حساب می آید که نه تنها برای زمین شناسان بلکه برای همه علاقمندان به طبیعت جذاب و دیدنی می باشد.

۷

در این محل شعله های رنگین آتش سوزان و فروزان همچون سیلی خروشان از دامنه هاى تپه هاى مارنى بیرون مى زند. چندین تپه که در آغوش هم خفته اند در آتشی سرخ و سوزان می سوزند. رنگ ویژه تپه ها، آنها را از مناظر اطراف مجزا کرده , اطراف هاله آتش، سوخته و دود زده است. سازندهاى تشکیل دهنده تپه ها (سازند تبخیرى گچساران و سازند مارنى میشان) در اطراف هاله سوخته و پخته شده اند به طورى که پاى فرد به راحتى در آن فرو مى رود. از کمرکش تپه ها تا اوج آنها زمین گرم و داغ بوده و در بخش هاى خاموش شده (گچ ترش غیر فعال) آثار و شواهد بلورهاى گوگرد به چشم مى خورد. تغییر و تبدیل تدریجى فرایند گچ ترش فعال به گچ ترش غیر فعال به طور کامل مشخص مى باشد.

ZG-Atashkuh-02

موقعیت جغرافیایی این اثر ژئوتوریسمی زیبا در استان خوزستان در طول جغرافیایی  °۴۹٫۸۱۱۰۶۲ و عرض جغرافیایی  °۳۱٫۲۷۴۶۲۵ می باشد.

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , ایران , خوزستان , رامهرمز , گنبد لران , آتشکوه , چشمه گازی , منبع هیدروکربوری , زاگرس , چین خوردگی , مخزن نفت , سازند آسماری , سازند گچساران , سازند آغاجاری , سازند میشان , میدان نفتی ماماتین , زمین گشت