نوشته‌ها

دریاچه حوض سلطان

دریاچه حوض سلطان در شمال شرقی شهرستان قم در استان قم و هشتاد و پنج کیلومتری جنوب تهران در حاشیه بزرگراه خلیج فارس واقع شده است. این دریاچه فروافتادگی نامتقارنی است که از دو چاله جدا از هم به نام های «حوض سلطان» و «حوض مره» تشکیل شده و با آبراهه باریکی به یکدیگر وصل می شوند. حوضه غربی (حوض سلطان) از روان آب های سطحی تغذیه می شود و حوضه شرقی (حوض مره) علاوه بر روان آب ها، از رودهایی مانند رود شور و قره‏ چای نیز بهره می گیرد. مطالعات صورت گرفته نشان می دهد که آب ابتدا وارد حوض مره شده و پس از پر شدن آن، از مسیل دو حوض گذشته و وارد حوض سلطان می شود و هنگامی که آب در حوض سلطان چند متر بالاتر آمد، به طرف حوض مره باز می گردد و سرریز این دو حوض، به دریاچه نمک تخلیه می شود.

دریاچه حوض سلطان

دریاچه حوض سلطان

این زمین منظر (ژئوسایت) در ارتفاع ۷۱۰ متری از سطح دریا قرار گرفته و مساحت تقریبی آن در حدود ۲۴۰ کیلومترمربع می باشد، اما این میزان و شکل دریاچه بر اساس میزان نزولات جوی و آب هایی که به آن وارد می شوند، متغیر است به طوری که در مواقع بارندگی و ذوب برف های ارتفاعات اطراف، بر میزان آب ورودی افزوده شده و وسعت دریاچه افزایش یافته و آب، اراضی پست و شوره زار باتلاقی پیرامون را می پوشاند و دریاچه بزرگی به طول ۱۸ و عرض ۱۶ کیلومتر را تشکیل می دهد. متوسط بارندگی در این منطقه ۱۰۰ تا ۱۲۰ میلیمتر در سال است و از این نظر جزو مناطق کم باران در کشور محسوب می شود. این منطقه از چهار بخش تشکیل شده است؛ کفه نمکی (بخش اصلی تالاب)، حاشیه باتلاقی، محدوده اکولوژیک و منطقه دشتی.

کفه نمکی دریاچه حوض سلطان

کفه نمکی دریاچه حوض سلطان

در فصل پرآبی (زمستان)، کفه نمکی به زیر آب فرو رفته و حاشیه یا کمربند باتلاقی آن که بیشتر در شمال و شمال غربی این تالاب مشاهده می شود، دارای پوشش گیاهی شده و پرنده های مهاجر نادر به این تالاب می آیند. بر اساس مشاهدات صورت گرفته بالغ بر ۲۴۰ گونه با ارزش مانند جلبکها، باکتریها و قارچها در تالاب وجود دارند که می توانند با توجه به مخزن ژنی خود، شرایط فوق شور را تحمل کنند. در این منطقه بیش از ۴۰ گونه گیاهی ازجمله درمنه بیابانی، اشنان، تاغ زرد و سیاه، سودا و اسفناج وجود دارد. این منطقه زیستگاه هوبره، انواع کبوتر و انواع پرندگان مهاجر نظیر غاز خاکستری، آنقوت، لکلک، انواع عقاب و … می باشد. در این منطقه پستاندارانی از قبیل خرگوش، موش صحرایی، روباه و گاهی آهو دیده می شود. در میان خزندگان منطقه حضور مارها و سوسمارها که در کنترل بیولوژیک آفات نقش دارند، بارز است. انواع عنکبوت، رتیل، موریانه و مورچه های کمیاب در اطراف دریاچه گسترده هستند.

نمونه ای از پرندگان دریاچه حوض سلطان

نمونه ای از پرندگان دریاچه حوض سلطان

دریاچه حوض سلطان و نقاط پیرامونی آن از نظر زیست شناسی، بوم شناسی، دیرینه شناسی، اقلیم، اشتغال زایی و تفرجگاهی، قابل تأمل و تحقیق بوده و با توجه به اهمیت حفاظت و حیات تالاب حوض سلطان، این منطقه در سال ۱۳۸۸ خورشیدی به مدت ۵ سال به عنوان «منطقه شکار ممنوع» معرفی شده است.
رسوبات حوض سلطان بیشتر از نوع گچ، نمک، مارن و رس است. بر اساس بررسی های لرزه نگاری و حفاری های صورت گرفته، نمک تا عمق ۴۶ متر و به صورت ۵ لایه جدا از هم وجود دارد که با رس های قهوه ای تا خاکستری، از یکدیگر جدا می شوند.
تاکنون به شیوه های سنتی، تنها از نمک طعام موجود در این عرصه بسیار گسترده، جهت مصارف صنعتی استفاده شده است و این در حالی است که به استناد تحقیقات انجام گرفته درخصوص ترکیبات تشکیل دهنده نمک های دریاچه، موادی از قبیل سدیم کلرید، سدیم سولفات، منیزیم کلرید و منیزیم سولفات، ازجمله بارزترین و مهمترین ترکیبات تشکیل دهنده این منبع عظیم خدادادی به شمار می آید.
منیزیم از نظر فراوانی، هشتمین عنصر در قشر خارجی زمین به شمار می رود و اغلب این فلز به صورت ترکیبهای محلول در آب دریاها و یا به صورت سنگ معدن منیزیم کلرید، در طبیعت یافت می شود. میزان منیزیم به دست آمده از آب دریا تنها ۲ تا ۳ درصد می باشد و نتایج حاصل از تحقیقات انجام گرفته پیرامون ترکیبات منیزیم دریاچه نمک، میزان منیزیم به دست آمده ۳۵ تا ۵۰ برابر منیزیم آب دریا می باشد.

نمای از بلورهای نمکی موجود بر سطح دریاچه حوض سلطان

نمای از بلورهای نمکی موجود بر سطح دریاچه حوض سلطان

بدین ترتیب استخراج منیزیم از دریاچه نمک از لحاظ اقتصادی بسیار باصرفه تر از استخراج منیزیم از آب دریا می باشد. بنابراین شورابه های دریاچه نمک یکی از غنی ترین معادن و منابع عظیم تولید منیزیم به شمار می آید. دریاچه حوض سلطان را به این دلیل که باقیمانده دریای بزرگ ساوه می باشد، با نام دریاچه ساوه نیز می شناسند. از طرفی به دلیل وجود نمک فراوان، اغلب به نام دریاچه نمک نیز شناخته می شود که البته اشتباه است و دریاچه نمک با وسعت بسیار بیشتر، در جنوب شرقی استان قم واقع شده است. دریاچه قم و دریاچه شاهی از دیگر نام های دریاچه حوض سلطان می باشد.

کلمات کلیدی: ایران , دریاچه , زمین چهر , زمین گردشگری , زمین منظر , قم , زمین گشت , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , حوض سلطان

سازند آسماری

سازند آسماری یکی از سازندهای شاخص ایالت ساختاری – رسوبی زاگرس است. این سازند در زاگرس گسترش قابل توجهی دارد و جوان ترین سنگ مخزن هیدرو کربن ها در زاگرس است. نام این سازند از برش الگوی آن در کوه آسماری در جنوب خاوری مسجد سلیمان گرفته شده است.  در کوه آسماری ستبرای این سازند ۳۱۴ متر است و شامل سنگ آهک های مقاوم کرم تا قهوه ای رنگ با چهره ای صخره ساز و درزه های فراوان به همراه میانلایه های شیلی می باشد. سن این سازند با توجه به فسیل های آن الیگو میوسن (۳۶ تا ۱۸ میلیون سال قبل) دانسته شده است و از زیست چینه ای به سه واحد آسماری پایینی، میانی و بالایی تقسیم می شود. ولی این تقسیم بندی در همه جا وجود ندارد.

سازند آسماری دارای دو عضو است. یکی “عضو ماسه سنگی اهواز” در جنوب باختر خوزستان و دیگری “عضو تبخیری کلهر” در لرستان که نشان از متفاوت بودن محیط رسوبی این سازند در نقاط مختلف ایران در زمان تشکیل این عضوهای سنگی دارد.

در بیشتر نقاط زاگرس مرز پایینی سازند آسماری با سازند شیلی پابده است. ولی در لرستان مرکزی این سازند با سازند کربناتی شهبازان و در فارس داخلی با سازند جهرم به طور ناپیوستگی موازی (Para-conformity) همبر است. در همه جای زاگرس سازند آسماری با سازند انیدریتی گچساران پوشیده می شود. ولی در فارس داخلی سازند آواری رازک جانشین سازند گچساران می شود.

تصویر فوق درمحدوده ی  دریاچه سد کارون ۴ گرفته شده است. در این محدوده سازند آسماری با سنگ آهک های ستبر لایه کارستی و میانلایه های شیلی با شیب به سوی شمال خاور بر روی سازند پابده با تناوبی از مارن و سنگ آهک های مارنی نازک لایه قرار گرفته است. روی این سازند را سازند گچساران با انیدریت، گچ و میانلایه های مارنی سبز و قرمز و لایه های ماسه سنگی پوشانده است. در این بخش از منطقه سازند آغاجاری وجود ندارد و سازند کنگلومرایی بختیاری مستقیماً بر روی گچساران نشسته است.

در منطقه دریاچه سد کارون چهار سازند آسماری بر روی سازند پابده نهشته شده و بر روی آن سازند گچساران قرار گرفته است.

در منطقه دریاچه سد کارون چهار سازند آسماری بر روی سازند پابده نهشته شده و بر روی آن سازند گچساران قرار گرفته است.

پل زیر قوسی که در تصویر دیده می شود بر روی رودخانه ارمند و مخزن سدکارون ۴ در استان چهار محال بختیاری ساخته شده تا به کمک دو تونل حفر شده در طرفین آن، در مسیرجایگزین بخشی از محور ارتباطی شهرکرد به ایذه باشد که اکنون در زیر دریاچه سد قرار گرفته است.

سازند آسماری از سنگ آهک های ستبر لایه مستحکم و با مقاومت بالایی تشکیل شده که در آنها شیارها و حفرات کارستی نشانگر میزان بالای کربنات کلسیم در این سازند می باشد. سن سازند آسماری الیگومیوسن و فسیل شاخص این سازند نومولیت می باشد.

کلمات کلیدی:  الیگومیوسن , انیدریت , ایذه , ایران , پل , پل زیرقوسی , دریاچه , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , سازند آسماری , سازند بختیاری , سازند پابده , سازند گچساران , سنگ آهک , شهرکرد , شیل , عضو اهواز , عضو کلهر , مارن , نومولیت

دریاچه تار و هویر

دریاچه ی تار در ۳۰ کیلومتری خاور شهر دماوند و در ارتفاعات البرز مرکزی قرار دارد. مساحت این دریاچه که در ارتفاع ۲۹۰۵ متری از دریای آزاد شکل گرفته است ۳۶۸ هزار متر مربع بوده و آب شیرین آن حاصل جمع آوری آبهای سطحی توسط آبراهه هایی است که به این دریاچه منتهی می شوند. بیشینه طول این دریاچه یک کیلومتر در راستای شمار باختر – جنوب خاور و بیشینه عرض آن ۶۰۰ متر در راستای خاوری – باختری است.

در خاور دریاچه ی تار، و به فاصله ی یک کیلومتری از آن دریاچه ی دیگری با نام “دریاچه هویر” قرار دارد که با ۸۶ هزار متر مربع و در ارتفاع ۲۸۸۰ متری از سطح دریای آزاد شکل گرفته است. بیشینه طول این دریاچه ۵۰۰ متر در راستای شمال – جنوب و بیشینه عرض آن ۱۸۰ متر در راستای خاوری – باختری است. این دریاچه نیز آبی شیرین دارد و آب انباشته شده در آن حاصل جمع آوری آب های سطحی از ارتفاعات شمالی توسط آبراهه ها می باشد.

تمامی آبراهه هایی که از ارتفاعات شمالی و جنوبی منشاء گرفته اند به درون دره ای با راستای باختری – خاوری تخلیه می شوند. این دره که از شهر دماوند به طول ۴۰ کیلومتر به طرف خاور ادامه دارد و در نهایت به جاده ی فیروزکوه می رسد، میزبان رودخانه ای است که از محل دریاچه سمت باختر، “رودخانه ی هویر” و به سمت خاور “رودخانه ی دلیچای” نامیده می شود. این دره – رودخانه در محل عبور گسله دهنار – مشاء شکل گرفته است.

گسله ی راندگی دهنار – مشاء با طول بیش از ۴۰ کیلومتر سنگ های پالئوزوئیک و مزوزوئیک را بر روی سنگ های آذرآواری و گدازه های ائوسن (سازند کرج) رانده است. راستای این گسله باختر شمال باختر – خاور جنوب خاور است و شیب صفحه ی آن به سمت شمال می باشد. سازند کرج در محل عبور این گسله شامل مجموعه ای از توف های سبز رنگ و جریان گدازه های آندزیتی بازالتی قرمز رنگ و گدازه های برشی هستند. این بخش از سازند کرج دارای دگرسانی پیشرفته بوده و تحت تاثیر زون گسله به شدت خرد شده هستند. در نتیجه سنگ ها استحکام خود را از دست داده اند و به مجموعه ای نسبتاً ناپایدار از سنگ و خاک بدل شده اند که هر لحظه آماده ی لغزش و ریزش اند. این همان اتفاقی است که باعث ایجاد دو دریاچه ی تار و هویر شده است.

zg-taarlake-03

در دامنه ی شمالی ارتفاعات جنوبی مشرف به دریاچه ها (زرین کوه) زمین لغزشی رخ داده است که باعث تخلیه ی خاک و سنگ در کف دره، ایجاد سدی طبیعی و بسته شدن راه تخلیه ی آب های سطحی  و در نتیجه جمع شدن آب و ایجاد دو دریاچه تار و هویر شده است. طول تاج این لغزش قاشقی ۲/۵ کیلومتر و مساحت کاسه لغزش ۱/۳۲ کیلومتر مربع و مساحت زون انباشت آن ۱/۸۴ کیلومتر مربع است. این زمین لغزش بزرگ که در سنگ های ناپایدار سازند کرج و در محل عبور گسله ایجاد شده است دلیل اصلی ایجاد دو دریاچه است و مواد خاکی و سنگی آن جبهه جنوبی دو دریاچه را اشغال کرده اند. سنگ های سست، دامنه ی شمالی آبدار، و احتمالاً زمینلرزه ای کهن همگی در ایجاد این زمین لغزش با یکدیگر مشارکت داشته اند.

zg-taarlake-02

عکس ارائه شده، تصویری پانوراما از دریاچه ی تار را با دیدی به سمت شمال نشان می دهد. در تصویر از نزدیک به دور سازندهای میلا، مبارک و جیرود، شمشک دیده می شوند. سازندهای دلیچای و لار ارتفاعات پس زمینه عکس را تشکیل داده اند.

از چند مسیر می توانید خود را به این دو دریاچه برسانید: یک مسیر از شهر دماوند، آبادی چنار عربها، جاده معدن، آخر جاده خاکی تا دریاچه تار است. مسیر دوم از طریق جاده ای که از راه  اصلی تهران – فیروزکوه و روستای دلیچای منشعب شده و از روستاهای یهر، مومج، دهنار و هویر عبور کرده و در ۲۸ کیلومتری به دریاچه تار می رسد. این جاده از ضلع جنوبی دریاچه عبور کرده به جاده ای که از طریق دماوند به دریاچه منتهی می شود متصل می گردد. مسیر سوم هم از شهر دماوند، جاده فیروزکوه، جاده آسفالته آبادی آرو، پل دلیچای و دهنار و دریاچه هویر است.

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , دریاچه تار , دریاچه هویر , کوهستان , البرز , دماوند , زمین لغزش , زرین کوه

دریاچه سد کارون ۴

دریاچه سد کارون ۴ و پل زیر قوسی آن بر روی رودخانه ارمند و مخزن سدکارون ۳ در استان چهار محال بختیاری در مسیرجایگزین محور ارتباطی شهرکرد به ایذه دیده می شود. همچنین سازند آسماری با سنگ آهک های ستبر لایه کارستی با شیب به سوی شمال خاور بر روی سازند پابده با تناوبی از مارن و سنگ آهک های مارنی نازک لایه در تصویر مشاهده می گردند.

دو تونل در دو طرف دره در سازند آسماری حفر شده اند که با این پل به یکدیگر متصل می گردند. این پل توسط شرکت ماشین سازی اراک طراحی و اجرا گردیده است.

سازند آسماری از سنگ آهک های ستبر لایه مستحکم و با مقاومت بالایی تشکیل شده که در آنها شیارها و حفرات کارستی نشانگر میزان بالای کربنات کلسیم در این سازند می باشد. سن سازند آسماری الیگومیوسن و فسیل شاخص این سازند نومولیت می باشد.

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , سد کارون ۴ , سازند آسماری , سازند پابده , سنگ آهک , شیل , جاده ایذه – شهرکرد , دریاچه سد , پل , سد , الیگوسن , ژئوتوریسم