نوشته‌ها

دره راگه رفسنجان

در کویر اطراف شهر معروف رفسنجان دره ای به طول ۲۰ کیلومتر و عمق ۷۰ متر وجود دارد که با عرضی ۱۸۰ متری منظره ای فوق العاده زیبا را به وجود آورده است. این دره که “راگه” نامیده می شود، میزبان رودخانه دائمی “گیودری” در عمق خود می باشد. بر اساس نظر کارشناسان، دره به دلیل فرسایش های آبرفتی شکل گرفته و به دلیل ادامه فرسایش، شکل برخی قسمت های دره در حال تغییر است.

DSC_0797-36

تقابل دشت مسطح و دره عمیق و اشکال و حجم های به وجود آمده بر اثر فرسایش دره را از شکل انحصاری برخوردار کرده است. اصولا چنین ساختاری با این وسعت یک استثنا است. اگرچه یکی دوتا دره تا حدی شبیه به آن (البته نه با این وسعت و عمق) در نقاط دیگر کشور وجود دارد (تنگه رتیل در کویر لوت ، کال جنی در طبس ، غار دره زینگان در ایلام و..) اما برخی از مزایا همچون دسترسی مناسب ، هوای خوب و امنیت و زیر ساختار های مناسب منطقه دره راگه را از رقبای خود متمایز ساخته است .

۷۵۲۷۵۲

از سوی دیگر فرسایش های آبی در منطقه موجب شده است اشکال بسیار زیبایی در دیواره های دره راگه شکل گیرد که بر زیبایی این منطقه افزوده است. زیبایی و منحصر به فرد بودن این دره به حدی است که برخی، این منطقه را با دشت کلوت­های شهداد از نظر پتانسیل های گردشگری هم سنگ می دانند.  این دره با ۱۸۰ متر عرض، ۷۰ متر عمق، ۲۰ کیلومتر طول و ۳۶ هزار هکتار مساحت از شکوه و عظمت خاصی برخوردار است.  این دره حاصل فرسایش آب رودخانه دائمی گیودری بوده و مربوط به دوران چهارم زمین شناسی (کواترنری) است و سن آن حدود ۲۰ هزارسال تخمین زده می شود.

۷۵۲۷۵۷

اما این دره چگونه شکل گرفته است؟

در دوره های یخچالی که در عرض های جغرافیایی بالاتر بارش برف و یخبندان، آب و هوای غالب بوده است؛ در عرض های جغرافیایی پایین تر یعنی جایی که کشورمان در آن محدوده قرار دارد، بارش شدید باران غلبه داشته است. در نتیجه جریان های آب آبراهه ها، سنگ ها را در ارتفاعات فرسوده و به صورت نهشته های آبرفتی به درون مناطق پست تر مانند دشت ها آورده و نهشته است. پس دوره های یخچالی در ایران همراه با تشکیل دشت های آبرفتی عظیم با ستبرای بسیار زیاد آبرفت بوده است.

دشتی که هم اکنون شهر رفسنجان در درون آن تشکیل و گسترده شده است یکی از دشت های آبرفتی است که در زمان دوره های یخچالی تشکیل شده است و رسوبات آبرفتی آن در آن زمانه با فرسایش کوه های جنوبی و شمالی در این دشت جمع شده است. با پایان دوره های یخچالی و فرایش زمین، آبهایی که از ارتفاعات به سمت پایین جریان داشته اند در کانال هایی جمع شده و رودخانه ها را پدید آورده اند که رودخانه گیودری یکی از آنهاست. در نتیجه با مرور زمان و ارتفاع گرفتن کوه های جنوبی در اثر فعالیت های زمین ساختی، رودخانه برای حفظ تعادل خود بستر آبرفتی دشت را حفر کرده و رودخانه ای که روزی بر روی سطح دشت جریان داشته، امروزه در عمق ۷۰ متری آن جریان دارد. در نتیجه اشکال زیبایی که امروزه در دیواره های دره راگه دیده می شود، محصول کارکرد مشترک، فرسایش آبی، بادی، ریزش ها و فرایش زمین است.

۷۵۲۷۶۴

نکته قابل توجه در خصوص این منطقه بکر طبیعی، وجود حیات وحش منحصر به فرد در منطقه است که شامل عقاب، دراج و کبک می شود و این دره با منطقه حفاظت شده بدوئیه که پناهگاه آهو در استان کرمان محسوب می شود تنها چند کیلومتر فاصله دارد و وجود این حیوان نیز در منطقه توسط افراد محلی گزارش شده است.

دره راگه در شمال غربی استان کرمان و درجنوب شرقی شهرستان رفسنجان در مسیر گردشگری دو جاذبه اکوتوریستی استان یعنی روستای تاریخی میمند و کلوت های شهداد قرارگرفته است.

۰۰۱

کلمات کلیدی: زمین شناسی  ,زمین گردشگری  ,ژئوتوریسم  ,توریسم  ,ژئوسایت  ,دره راگه  ,رفسنجان  , استان کرمان  ,ایران  ,آبرفت  ,نهشته , تنگه  ,ژئومورفولوژی  ,زمین گشت

نوشتار زمین شناسی و زمین گردشگری:

سید مجید میرکاظمیان

منابع:

خبرگزاری مهر

راگه دات آی آر

تنگه هایقر

در زاگرس چین خورده، بر روی طاقدیس ها تنگه ها و گود های فراوانی ایجاد شده است که ماحصل همکاری نیروهای زمین ساختی، هوازدگی فیزیکی و فرسایش آبی هستند. در مورد چگونگی تشکیل این تنگه ها و گودها در مقاله ای با عنوان “تنگ ها و گودهای زاگرس چگونه تشکیل شده اند؟” در بخش مقالات سایت مفصلاً توضیح داده شده است.

یکی از این تنگه های بسیار زیبای زاگرس که به “گرندکانیون ایران” مشهور است، تنگه هایقر فیروزآباد فارس است.
در استان فارس، با عبور از شهرستان فیروزآباد به سوی شهر قیر و در جهت جنوب غربی این شهرستان، ۳۵ کیلومتر به سمت جنوب حرکت می کنیم. به محلی می رسیم که عظمتش در همان نگاه اول دیدنی است؛ در دل سنگ و صخره های پر ابهت رشته کوه های زاگرس، تنگه ای قرار دارد که همچون سرسرایی طبیعی بین دو سوی کوه فاصله انداخته است تا بستری باشد برای رودخانه ی قره آغاج، که از میانش می گذرد.

haigher6

این تنگه شگفت، چنان با عظمت و با ابهت است که عمق دیواره هایش گاه به حدوداً ۴۵۰ متر می رسند. طول این دره ی شگرف، در منابع مختلف مابین ۸ تا ۱۴ کیلومتر تخمین زده شده، که با استناد به موثق ترین این منابع طول تنگه ی هایقر نزدیک به ۱۳ کیلومتر است.

ZG-HaygharGorge-02

هایقر در لغت به معنای مردن است، زمانی که جنگجویان قشقایی موفق به از پای در آوردن سربازان انگلیسی می شدند فریاد هایقر سر می دادند تا همزم هایشان از این واقعه مطلع شوند؛ محال است که بر فراز این دره بایستید و مبهوت عظمت این جاذبه ی زیبا نشوید. صدای جریان آب و آواز پرندگان در کنار یکدیگر سنفونی هیجان انگیزی را به وجود می آورند به طوری که ممکن در تمام مدت سفرتان به استان فارس بخواهید در تنگه هایقر بمانید.

ZG-HaygharGorge-01

این تنگه در عرض طاقدیس آغار ایجاد شده است و در حقیقت یکی از درزه های عرضی است که در طاقدیس ها ایجاد می شود. در راستای این نقطه ضعف که بعداً گسترش یافته و رودخانه قره آغاج در آن جریان یافته است، با فرسایش سازند گچساران، لایه های آهکی سازند آسماری برونزد یافته اند. این لایه های آهکی بخاطر استحکام و ضخامت لایه هایشان دیواره هایی بلند در دو طرف تنگه را ایجاد نموده اند که گاه ارتفاع آنها تا ۴۵۰ متر نیز می رسد.

haigher1

علاوه بر این تنگه، مه درزه ها و دره های عمیق دیگری نیز به صورت موازی با آن بر روی طاقدیس شکل گرفته اند. طاقدیس آغار یک چین خوردگی با میل دوطرفه است که طول آن تا ۷۰ کیلومتر می رسد. جوانترین لایه های برونزد یافته در این طاقدیس سازند گچساران مربوط به دوره میوسن (حدود ۱۵ میلیون سال قبل) و قدیمی ترین لایه های برونزد یافته مربوط به سازند گورپی به سن کرتاسه (حدود ۷۵ میلیون سال پیش) است. شیب لایه ها در دامنه شمالی حداکثر تا ۳۰ درجه می رسد اما در دامنه جنوبی شیب ها تند تر هستند و تا ۵۰ درجه نیز اندازه گیری شده است.

ZG-HaygharGorge-03

دسترسی به این تنگه از مسیر قدیمی فیروزآباد – هنگام – قیر که درست از ارتفاعات کنار این تنگه و بر روی طاقدیس آغار عبور می نماید برای مشاهده از روی ارتفاع امکان پذیر است، اما برای ورود به تنگه باید از دو طرف تنگه وارد آن شد. در حال حاضر سدی در دهانه دامنه شمالی تنگه در حال ساخت است.

برخی از تصاویر از سایت های گردشگری نظیر الی گشت برداشت شده است.

کلمات کلیدی: آسماری , استان فارس , ایران , تنگه , تنگه هایقر , دره , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , سازند , قره آغاج , قیر

تنگ رازیانه

تنگ رازیانه

مسیر ایلام به پلدختر که در امتداد کبیرکوه و در دامنه ی دره – رود گراب کشیده شده است، تقریباً ۴ کیلومتر بعد از روستای چنارباشی، رودخانه در عمق تنگه ای جریان می یابد که به آن “تنگ رازیانه” می گویند. این تنگه یکی از مناطق زمین گردشگری استان ایلام شناخته می شود. طبیعت کم نظیر و زمین منظر زیبای این منطقه باعث شده تا در سال ۸۸ در لیست آثار ملی طبیعی ایران قرار گیرد.

zg-razianeh-02

این تنگه ی باریک و ژرف که رود گراب در آن روان است نزدیک ۳ کیلومتر طول دارد و تنها در بخشی که سنگ آهک های سازند آسماری در کف دره برونزد یافته اند ایجاد شده است. دره – رود گراب در حقیقت ناودیسی است که بین دو طاقدیس کبیرکوه و سرتنگ و به موازات آنها قرار دارد. جوان ترین سازندی که در این منطقه میزبان رودخانه ی گراب است سازند گچساران به سن میوسن است. مجموعه ای سنگ های تبخیری شامل نمک و گچسنگ به همراه مارن با میانلایه های آهکی  توالی رسوبی سازند گچساران را می سازند.

نقشه زمین شناسی تنگ چناران

جریان رودخانه بر روی این سنگ های نرم فرسا قاعدتاً باید دره ای پهن و عریض را بسازد که در طور مسیر آن بستر رودخانه اینچنین است. اما در این محدوده ی ۳ کیلومتری از رودخانه که سنگ آهک های سازند آسماری برونزد یافته اند، به دلیل مقاومت بالای سنگ های این سازند، بستر رودخانه به تنگه ای باریک و ژرف تبدیل می شود. در محل تنگه شیب لایه های سنگ آهکی کم (حدود ۲۰ درجه) و مقاومت آنها زیاد است. در نتیجه سنگ آهک ها تنها از نقاط ضعف مانند درزه های تکتونیکی،فرسوده می شوند؛ یعنی همان مسیری که رود برای جریان خود انتخاب کرده است. با فراخاست زمین که در کل منطقه ی زاگرس در اثر نیروهای تکتونیکی  وجود دارد، رودخانه بستر خود را بیشتر حفر می کند و در نتیجه تنگه عمیق تر می شود.

zg-razianeh-01

رودخانه ی گراب با خروج از برونزدهای آهکی سازند آسماری از تنگه نیز خارج می شود و دوباره در سازند گچساران با بستری پهن قرار می گیرد. این رودخانه در ادامه ی مسیر به رودخانه ی بزرگ سیمره پیوسته و به سد سیمره می رسد.

تنگ رازیانه در موقعیت ” Zone 38: 3700421.08 N , 669444.64 E ” در استان ایلام واقع است.

تصاویر از سایت های کارناول و ایلام تودی انتخاب شده اند. نقشه زمین شناسی هم بخشی از نقشه یکصدهزارم کوه ورزرین از انتشارات شرکت نفت می باشد.

تنگ ها و گودهای زاگرس چگونه تشکیل شده اند؟

به تصاویر زیر نگاه کنید. این تصاویر مربوط به تنگه ها و گودهایی است که در چین خوردگی های زاگرس ایجاد شده اند. اگر در نرم افزار گوگل ارث بر روی زاگرس چین خورده به دنبال چنین ساختارهای مورفولوژیکی بگردید به وفور آنها را در طاقدیس های این منطقه از ایران خواهید یافت. کسانی هم که به این مناطق سفر کرده اند حتماً در طول سفر خود از جاده های زیادی عبور کرده اند که از میان این تنگه ها گذر می­ کرده اند.

zg-010-1

تا به حال از خود سئوال کرده اید که این ساختارها چگونه شکل گرفته و گسترش یافته اند؟ و عامل موثر در تشکیل آنها چه بوده است؟ در این نوشتار سعی می شود به این سئوال ها پاسخ داده شود. اما ابتدا به چند وجه مشترک در مورد این ساختارها اشاره می شود.

    • تقریباً از میان همه ی این تنگه ها و گودها آبراهه ای جریان دارد.
    • اکثر قریب به اتفاق این ساختار ها در یال جنوبی چین خوردگی ها ایجاد شده اند.
    • راستای این ساختارها عمود بر راستای چین است.
    • این ساختارها در طاقدیس هایی ایجاد شده اند که جوانترین واحد آن از سنگ های مستحکم مانند سنگ آهک تشکیل شده اند.

 

با این حساب می توان حدث زد که عوامل مختلفی به کمک هم این تنگه ها و گودها را ایجاد نموده اند.

    • شرایط تکتونیکی چین ها و درزه داری سنگ ها
    • شیب لایه های سنگی
    • آب و هوا، جریان آبراهه ها و فرسایش آبی
    • اختلاف دمای روز و شب
    • مقاومت مختلف سنگ ها در برابر فرسایش

 

این عوامل مختلف، چگونه به کمک هم این ساختارها چگونه شکل می دهند؟

زمانی که لایه های سنگی در حال چین خوردن و بالا آمدن توسط نیروهای تکتونیکی هستند. دسته درزه های متعدد و مختلفی در اثر اعمال نیرو در آنها ایجاد می شود. یکی از مهم ترین درزه هایی که بر روی یک طاقدیس ایجاد می شود، درزه هایی عمود بر محور چین است که موازی با راستای اعمال نیرو ایجاد می شوند و به خاطر سرشتشان “درزه های کششی” نامیده می شوند. این درزه ها محل ضعف سنگ های مستحکم هستند و بارندگی ها به مرور زمان، آبراهه هایی را بر روی آنها ایجاد می کنند. آبراهه ها بر روی شیب لایه بندی و در محل درزه ها با سرعت به پایین جریان می­یابند و بستر خود را حفر می کنند. به مرور زمان در محل این شیارهای باریک، فضای خالی بر روی سطح گسترش می یابد و بلوک های سنگی از محل درزه های سیستماتیک سنگ بکر به دلیل اختلاف دمای روز و شب توسط فرایند فرسایش مکانیکی جدا شده و بر روی شیب دامنه به سمت پایین حرکت می کنند. این گونه، فضای فرسایش یافته گسترش پیدا کرده و شیارهای باریک به فضاهای کاسه مانند تبدیل می شوند. حفر بستر سنگی توسط آبراهه باعث نمایان شدن سنگ های نرم فرساتر و گسترش سرعت فرسایش آبی و مکانیکی می گردد. جریان آب سنگ های نرم فرساتر مانند مارنها را شسته و از محل خارج می کند و سرعت حفر بستر آبراهه افزایش می یابد. در نتیجه زیر سنگ های مستحکم اما درزه دار خالی شده و بلوک های سنگی آنها از بالا به درون تنگه ی ایجاد شده سقوط می­کنند. این فرایند ده ها هزار سال ادامه می­یابد و تنگه از طرفین به گسترش جانبی خود ادامه می دهد و به یک گود فرسایشی تبدیل می شود.

تصاویر زیر که از یال جنوبی طاقدیس چناران به موازات جاده ی خرم آباد – اندیمشک گرفته شده، نمایانگر مراحل مختلف ایجاد یک تنگه است. در حال حاضر چندین تنگ و گود بزرگ در این طاقدیس ایجاد شده و آبراهه های عمیق بر روی یال های این چین در حال گسترش اند. رودخانه ی زال در میان یکی از تنگه ها و گودهای ایجاد شده در این طاقدیس  جریان دارد که با عبور از آزادراه خرم آباد – پل زال می توانید این تنگه ها را ببینید. همچنین با عبور از جاده ی خرم آباد – اندیمشک بعد از تنگ فنی نیز می توانید دو گود و تنگ ایجاد شده در این طاقدیس را که یکی از آنها تنگ لیلم نامیده می شود ببینید.

 

tang01-zg

بلوک های سنگی در از محل درزه های تکتونیکی از پیکره توده سنگ جدا شده و بر اثر نیروی وزن بر روی شیب دامنه به پایین می غلتند.

 

tang02-zg

درزه های کششی عمود بر محور چین نقطه ی ضعف سنگ ها و محل ایجاد آبراهه ها هستند.

 

tang03-zg

حفر بستر سنگی توسط آبراهه ها باعث گسترش فرسایش در سنگ ها می گردد.

 

tang04-zg

آبراهه بستر خود را حفر می کند تا به سنگ های نرم فرساتر برسد. بلوک های سنگی از طرفین سقوط کرده و تنگه را گسترش می دهند.

 

tang05-zg

آبراهه به کف بستر رسیده و تنگه را ایجاد می کند. شسته شدن سنگ های نرم فرسا و افتادن بلوک های سنگی مستحکم از بالا به گسترش تنگه کمک می کند.

 

  • نویسنده: سید مجید میرکاظمیان
  • بازنشر این مطلب تنها با ذکر نام نویسنده و منبع آن بلامانع است.