نوشته‌ها

موج نما (Ripple Mark)

به طور کلی ریپل به یک پشته کوچک ماسه ای که شبیه چینی بر روی آب است و بر روی سطح طبقه بندی یک رسوب تشکیل می شود گفته می شود.

ریپل مارک‌ها یا موج نماها اشکال موجی هستند که معمولا در سطوح صاف ماسه‌ها بوجود می‌آیند. ریپل مارک در اثر فعالیت امواج آب و یا باد بوجود می‌آید و اغلب در سطح تپه‌های شنی در صحراها و یا ماسه‌های کنار دریا تشکیل می‌شوند. اندازه و دامنه و طول ریپل مارک‌ها بستگی به سرعت و شدت باد و یا امواج آب دارد.

علت ایجاد ریپل مارک‌ها اختلاف جهش دانه‌ها به هنگام عمل حمل و نقل می‌باشد، زیرا در مقابل باد، ذرات ماسه بیشتر تحت اثر قدرت باد قرار می‌گیرد و به حرکت در می‌آیند و در سطح مخالف که دارای شب بیشتری است سقوط می‌کنند.

ریپل مارک‌های نامتقارن در مقطع مانند تپه‌های شنی ، شکل نامتقارنی دارند. یعنی یک طرف آن دارای شیب کم (Luv) و طرف دیگر دارای شیب بیشتری (Lee) است. در ریپل مارک های متقارن یا ریپل های موجی نیز شیب در دو طرف ریپل به یک اندازه است و در اثر حرکت امواج تشکیل شده اند.

ریپل های جریانی ممکن است به اشکالی مختلفی مثل مستقیم، مارپیچی یا سینوسی، زنجیره ای، زبانه ای و هلالی دیده شود که همگی حاصل حرکت باد به اشکال مختلف هستند.

گاهی اوقات به دلیل شرایط رسوبی مساعد برخی از آثار ریپل مارک های کهن پس از سنگ شدن رسوبات، از میلیون ها سال پیش تاکنون باقی مانده اند. اما نمونه های امروزی این آثار رسوبی را می توان به وفور در بیابان ها بر روی تلماسه ها و در کنار دریاها بر روی سواحل شنی مشاهده نمود. در تصویر، موج نماها (ریپل مارک) بر روی تلماسه های بیابانی در اطراف میبد استان یزد دیده می شود.

کلمات کلیدی: موج نما ، ریپل مارک ، بیابان ، ساحل ، ساخت رسوبی ، زمین شناسی ، زمین گردشگری ، ژئوتوریسم ، توریسم ، طبیعت گردی ، ایرانگردی ، تلماسه ، میبد ، استان یزد ، زمین گشت

فروچاله های ابرکوه

فروچاله ­ها (Sinkhole) حفره­ هایی هستند که در سطح زمین­ های آهکی و یا دیگر سنگ­ های انحلال­ پذیر بوجود می­ آیند، تقریباً استوانه ­ای و قیفی شکل ­اند و متوسط ابعاد آن­ها حدود سه متر است. عوامل طبیعی و انسانی مختلفی در ایجاد این پدیده نقش مؤثری دارند. فروچاله­ ها که به آهستگى و به تدریج گسترش مى­ یابند، شاید همانند سیل و زلزله، خطرهاى ناگهانى و فاجعه بار نداشته باشند، اما خسارت­هاى ناشى از وقوع فروچاله­ ها ترمیم ناپذیر، پرهزینه و مخرب­ اند.

شهرستان ابرکوه که در جنوب غرب استان یزد واقع شده، از جمله مناطقی است که با معضل فروچاله روبروست. در سال­های اخیر وقوع فروچاله در دو روستای فیض آباد و هوروک این شهرستان، خسارت­ های چشمگیری به زمین­ های کشاورزی و نیز تأسیسات منطقه وارد آورده است.

طی سال های ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۵ حدود ۳۱ فروچاله ی پوششی و فرونشستی در دو روستای شهرستان ابرکوه واقع در جنوب غرب استان یزد بوقوع پیوسته است. فروچاله ها در دو منطقه ی فیض آباد و هوروک واقع در این شهرستان رخ داده اند که خسارتهایی به زمین های کشاورزی و نیز تأسیسات آبی در منطقه وارد کرده اند. در شمال این شهرستان، دشت ابرکوه قرار دارد که اراضی اطراف دو روستای واقع در این دشت (فیض آباد و هوروک) با پدیده ی فروچاله مواجه شده اند. اراضی اطراف روستای فیض آباد دارای ۲۸ فروچاله و اراضی اطراف روستای هوروا دارای ۳ فروچاله است.

با توجه به نقشه زمین شناسی منطقه، فروچاله ها در واحد کواترنر قرار گرفته اند. در پارهایی از گزارشات، سالهای ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۹ زمان ایجاد ای فروچاله ها ذکر شده است. عمیق ترین این فروچاله ها دارای ۱۳/۵ متر عمق و کم عمق ترین آنها دارای عمق ۰/۵ متر است. همچنین عریض ترین این فروچاله ها، فروچاله ای با طول ۶۵ متر و عرض ۲۰ متر می باشد. روستای هوروک در شمال غرب شهر ابرکوه قرار دارد. در این ناحیه تعداد ۲ فروچاله دیده می شود. این فروچاله ها سالهاست که توسعه عمقی و سطحی نیافته اند و به نظر می رسد علت ایجاد آنها از بین رفته است.

تصویر بالا توسط “سیامک محمودی سیوند” گرفته شده است و برای اطلاعات علمی بیشتر در مورد فروچاله های دشت ابرکوه می توانید به اینجا مراجعه نمایید.

کلمات کلیدی: ابرکوه , استان یزد , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سینک هول , فروچاله , کواترنری

کوه ارنان

کوه ارنان (ارنون) قله ای منفرد با ارتفاع ۲۸۹۲ متر از سطح دریا و اختلاف ارتفاع ۸۰۰ متری از روستایی که به همین نام در پای آن وجود دارد، در دشت جنوبی شیرکوه یزد قد برافراشته است. این کوه که جاده ی مهریز به دهشیر از پای آن عبور می کند در ۴۳ کیلومتری جنوب باختری مهریز و ۱۰۰ کیلومتری یزد قرار دارد.

ZG-Ernan-03

جنس این کوه منفرد که با ریخت شناسی خشن و ستیغ ساز در میان دشتی کم عارضه و البته مرتفع (نسبت به سطح دریا) از فواصل دور قابل رویت می باشد، از نوع گنبدهای داسیتی و سن آن مربوط به پلیو – پلئیستوسن (حدود ۲ میلیون سال قبل) می باشد. دامنه ی واریزه ای و آبرفتی اطراف این کوه منفرد، بسان دامنی دایره وار دور تا دور این کوه را پوشانده است.

در بسیاری از مطالب منتشر شده در مورد این کوه در فضای اینترنت،  سنگهای کوه از جنس سنگ های رسوبی آهکی دوره نئوژن از دوران سوم زمین شناسی معرفی شده اند که کاملا اشتباه است.

ZG-Ernan-02

رسوبات دشت میزبان این کوه مربوط به رسوبات دشت آبرفتی و پادگانه های کهن و جوان می باشد اما در بخش شمال خاوری این کوه کفه های رسی و نمکی نیز گسترش محدودی دارند. همگی این رسوبات مربوط به دوران کواترنزی و عهد حاضر می باشند.

تعدادی قنات برای دسترسی به سفره های آب زیرزمینی که توسط این کوه تغذیه می گردند توسط مردم محلی در آبرفت های دشت حفر شده که آب باغ ها و زمین های کشاورزی آن محدوده را هر چند به صورت محدود تامین کند.

ZG-Ernan-04

بر روی سنگ های دامنه ی این کوه سنگ نگاره هایی یافت شده که بر اساس بررسی های انجام شده توسط باستان شناسان قدیمی ترین آنها به هزاره چهارم قبل از میلاد باز می گردد، اما از دوران پس از اسلام نیز سنگ نبشته هایی وجود دارد که بر اساس بررسی ها توسط چوپانان محلی در دوران کهن حجاری شده اند. این نقوش شامل انواع مختلف بز کوهی، آهو، پرندگان، انسانهای سوار بر اسب ، الاغ و استر و تیر و کمان به دست و همچنین انسان نیزه به دست و گرز به دست است. محوطه سنگ نگاره‌های کوه ارنان در تاریخ ۱۷ اردیبهشت ۱۳۷۸ با شمارهٔ ثبت ۲۳۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

کلمات کلیدی: استان یزد , داسیت , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , کوه ارنان

 

کال جنی

“کال جنی” نام دره ای ۳۵ کیلومتری شمال شهر طبس و در مسیر جاده ی روستای ازمیغان (Ezmeyghan) در استان خراسان جنوبی می باشد. “کال” اصطلاحی است که به دره یا مسیر ایجاد شده به وسیله سیلاب ها و جریان آب اطلاق می شود. کال جنی یا دره جن ها دره ای زیبا و حیرت انگیز است که بومیان قدیمی آن را به دلیل خوف انگیز بودن، محل زندگی ارواح و جن ها می دانستند.

دسترسی به دره از دو مسیر امکان پذیر است. جاده ی آسفالته طبس به عشق آباد که به سمت شمال کشیده شده است، پس از ۲۰ کیلومتر به آبراهه ای می رسد که رودخانه ی ازمیغان پس از بیرون آمدن از کال جنی رسوبات خود را در بستر دشت نشانده است. همین مسیر آبراهه پس از طی ۵ کیلومتر به سمت شمال با چند پیچ و خم ما را به بخش های عمیق و تنگ دره می رساند. مسیر دیگر، راه دسترسی به روستای ازمیغان است که در ۲۶ کیلومتری شمال طبس از جاده اصلی جدا شده و پس از طی ۹ کیلومتر به مدخل دره رودخانه ازمیغان می رسد. از اینجا با طی مسافت ۳ کیلومتر به صورت پیاده می توان به بخش های تنگ دره کال جنی دست یافت.

ZG-Kal jenni-GE01

سرگذشت زمین شناسی منطقه:

بلوک طبس بخشی از خردقاره ایران مرکزی است که توسط گسله های مهم و پی سنگی نایبند در خاور و کلمرد – کوهبنان در باختر احاطه شده و در بستر و کناره های خود تحت تاثیر گسله ها قرار داشته است به صورتی که در دوران پالئوزوئیک و مزوزوئیک چینه شناسی متفاوتی از مناطق اطراف داشته و در پایان مزوزوئیک به سبب عملکرد نیروهای زمین ساختی از آب خارج شده و به خشکی تبدیل شده است. این بلوک در زمان های پالئوزوئیک و مزوزوئیک تا کرتاسه نشست درخور توجهی داشته است به طوری که نهشته های پالئوزوئیک تا ۳ هزار متر و نهشته های مزوزوئیک در آن تا ۱۰ هزار متر ستبرا دارند. بلوک طبس در همه جا ویژگی یکسان ندارد و به چهار بخش تقسیم می شود. کوه های شتری و کفه فروافتاده طبس دو بخش از این بلوک هستند.

کوه های شتری رشته کوهی چین خورده – رانده شده با درازای بیش از ۱۰۰ کیلومتر در بخش شمال خاوری بلوک طبس، خاور شهر طبس و در پایانه شمالی گسل نایبند قرار دارد. کهن ترین واحد سنگی رخنمون یافته در این فرازمین، سنگ های نهشته دونین (سازند شیشتو) است. جوان ترین واحد های سنگ چینه ای دریایی در این کوه ردیف های ژوراسیک میانی – بالایی هستند (سازند های پروده و اسفندیار) می باشند.

از تریاس پسین که سازو کار تنش های زمین ساختی از کششی به فشارشی تبدیل می گردد، فراخاست، چین خوردگی و گسلش معکوس در این محدوده آغاز می گردد. فقط در مرحله کوهزایی پلیو-پلیستوسن حدود %۲۵ از پهنای شتری کاسته شده است. دگرشکلی و تغییرات ساختاری کنونی در سه مرحله از فعالیت های زمین ساختی همزمان با کوهزایی آلپی در زمان ترشیاری به وقوع پیوسته است.

کفه فرو افتاده طبس که با نهشته های کویری پوشیده شده است نزدیک به ۶۰۰ متر فروافتادگی دارد. این کفه یک فروافتادگی زمین ساختی است که از سه جهت توسط گسله ها در بر گرفته شده و شاید راندگی های بلندی های اطراف مانند کوه های شتری از عوامل فرونشست این کفه باشند. سطح فروافتادگی طبس امروزه توسط نهشته های آبرفتی تراس ها و پادگانه ها و آبرفت های رودخانه های و کفه های رسی و نمکی پوشیده شده است و گسله بهارستان مرز این کفه را با کوه های شتری می سازد.

شرایط کنونی محیط زمین شناسی:

آب و هوای منطقه گرم، خشک و کویری است. بیشینه دما در تابستان ۴۹ درجه و کمینه دما در زمستان ۵- درجه سانتیگراد است. بیشتر ماه های سال خشک و یا کم باران است و بطور معمول در فصل زمستان و ابتدای فصل بهار باران به نسبت کمی می بارد. از ویژگی های منطقه، ناهمسانی دمای زیاد تابستان و زمستان و نیز روز و شب است.

رودخانه ازمیغان که عامل اصلی ایجاد دره ی زیبای کال جنی است از کوه های شتری که در شمال طبس با راستای شمال باختر – جنوب خاور سر برآورده است، سرچشمه می گیرد. این رودخانه کم آب با به هم پیوستن آبراهه های سرازیر شده از کوه های شتری به درون دره ازمیغان شکل گرفته و به سمت دشت طبس جریان می یابد. در حال حاضر با احداث سدی در بالادست روستای ازمیغان آب رودخانه در پشت سد مهار شده و برای مصارف کشاورزی مورد استفاده قرار می گیرد. در پایین دست سد رودخانه خشک است و آب کمی در هنگام بارندگی در آن جریان می یابد. در باختر روستای ازمیغان رودخانه با روندی خاوری – باختری وارد دره ای عمیق و V شکل می شود و مسیری مستقیم در درون دره ای که احتمالاً گسله است را می پیماید. در این محدوده لایه های سازندهای پروده (سنگ آهک و کنگلومرا) و اسفندیار (سنگ آهک پکتن دار همراه با ماسه سنگ، شیل و مارن) به سن ژوراسیک خودنمایی می کنند.

در این بخش از کوه های شتری که تحت تاثیر پایانه شمالی گسل نایبند قرار دارد، گسله های راندگی فراوانی با روند شمال باختر – جنوب خاور به موازات یکدیگر و شیبی به سمت شمال خاور شکل گرفته اند که گسله ازمیغان در محل دیواره سد یکی از آنهاست. گسله بهارستان نیز در محل اتصال کوه به دشت فرو افتاده طبس سنگ های ژوراسیک را بر روی کنگلومرای پالئوسن رانده است. در ادامه رسوبات پادگانه های آبرفتی به سمت دشت کشیده شده اند. از این نقطه به سمت پایین دست رودخانه وارد بستر کنگلومرایی و آبرفتی می شود و دارای عمق زیاد و پیچ و خم های متعدد می گردد. جایی که امروزه “کال جنی” نامیده می شود.

ZG-Kal jenni-GE

ریخت شناسی کال جنی

بستر نرم فرسا، شیب زیاد طولی رودخانه، باران های فصلی و فراخاست دائمی منطقه همگی دست به دست هم داده اند تا این دره زیبا و حیرت انگیر در طول تاریخ ساخته شود. رودخانه با ورود به زمین های آبرفتی بستر خود را حفر کرده است و پیچ و تاب آن نیز به دلیل مقاومت بخش سنگ ها در طول مسیر رود بوده است. در نتیجه امروزه رودخانه در عمق یک تنگه خودساخته جریان می یابد تا به دشت طبس برسد. این تنگه نشانه های فراوانی از فرسایش آبی را بر پیکر خود دارد. فرو رفتگی ها، برجستگی ها، حفرات و شیارهای حاصل از فرسایش، خلل و فرج ایجاد شده در دیواره ها، پلکان ها و آبشارهای کوچک و حوضچه های آب زیبایی خاصی را به این تنگه بخشیده است.

ZG-KalJenni-02

ZG-KalJenni-03

سابقه تمدن در کال جنی

وجود تونل ها و خانه هایی به نام خانه گبرها در دل دیواره ها که برای سکنای زرتشتیان در دوران کهن ساخته شده است از دیگر جدابیت های این دره است. ساخت این تونل ها و حفره ها احتمالا به زمان ساسانیان بازمی گردد. این حفره ها و تونل ها در دیواره جداره های این دره حفر شده اند.  مسیر دسترسی به این حفره ها بسیار دشوار است.  در مسیر این حفره ها تونل هایی دیده می شود که احتمالا راه های ارتباطی آنها با هم بوده است.

شاید در نگاه اول احساس شود که این اشکال نیز حاصل فرسایش طبیعت باشد اما با کمی کنکاش می توان دریافت که اینها ساخته دست بشر است. در ارتفاع ۲ متری از سطح زمین چاه ورودی قرار دارد که با کمک یک همراه می توان به درون آن رفت و سپس از این چاه که حدود ۷-۸ متر ارتفاع دارد. بوسیله جای دست ها و حفرات بدنه می توان از آن بالا رفت. یک تالار و در دو طرف آن دو دالان دیده می شود که هر کدام شامل چندین اتاق می باشد. همه اینها به وسیله بشر و در دل دیواره این دره عجیب پدید آمده است. هنوز می توان رد تیشه معماران آن را بر در و دیوار اتاقک ها مشاهده نمود. طبق نظر کارشناس سازمان میراث فرهنگی تاریخ بنای این مکان به دوره ساسانیان بر می گردد و به نظر می رسد محل چله نشینی یکتا پرستان بوده است.

در بخش های انتهایی دره نیز چاه هایی حفر شده تا آب دره به کمک قنات به روستاهای پایین دست منتقل شود. از این نقطه به بعد دره کاملاً خشک و بدون آب است. هر چه رودخانه به سمت دشت طبس میرود از ارتفاع دیواره ها کاسته می شود.

ZG-KalJenni-04

جذابیت های زمین شناسی دره

آشنایی با رشته کوه شتری و سازندهای آهکی ژوراسیک آن، و یافتن فسیل های دوکفه ای، شناسایی گسله های راندگی و مشاهده لایه های چین خورده، راهپیمایی در دره ای عمیق و بررسی حفر بستر توسط رودخانه و مشاهده ساختارهای فرسایشی از جذابیت های پیمایش این دره است.

کلمات کلیدی: آبرفت , ازمیغان , استان یزد , ایران , ایران مرکزی , چین خوردگی , دره جن ها , رشته کوه شتری , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سازند اسفندیار , سازند بغمشاه , سازند پروده , طبس , فرسایش , کان جنی , کنگلومرا , گسل