نوشته‌ها

دشت آبرفتی کازرون

 

موقعیت دشت کازرون

شهر کازرون در ۱۲۰ کیلومتری باختر شهر شیراز مرکز استان فارس واقع شده است. این شهر در دشتی در میان کوه های بلند زاگرس قرار گرفته است. در واقع این بخش از استان فارس بخشی از ایالت ساختاری رسوبی زاگرس چین خورده به حساب می آید که در آن چین خوردگی های فراوان تاقدیسی و ناودیسی به صورت متناوب با روند شمال باختر – جنوب خاور در کنار یکدیگر کشیده شده اند. در شمال شهر کازرون کوه (تاقدیس) دشتک – فامور و در جنوب آن کوه (تاقدیس) سربالش با ارتفاع بیش از ۱۸۰۰ متر دیده می شوند که در میان خود دشت میزبان شهر کازرون (با ارتفاع حدود ۸۰۰ متر) را محصور کرده اند. در واقع دشت کازرون بخشی از چین خوردگی ناودیسی میان این دو تاقدیس است که با آبرفت های دوره های یخ چالی ایران زمین پوشیده شده است.

 

زاگرس چگونه ایجاد شده و چین خورده است؟

داستان از این قرار است که رشته کوه های زاگرس، از محل گسل اصلی آن، لبه ی شمالی بخش جنوبی ایران به نام گندوانا بوده است. میلیون ها سال قبل سرزمین کنونی ایران دو بخش جدا از یکدیگر بوده که بخش شمالی آن، بخشی از ابر قاره لوراسیا و بخش جنوبی آن لبه ی شمالی ابر قاره گندوانا بوده است. در میان این دو ابر قاره، اقیانوسی به نام تتیس جوان وجود داشته که در زمانه یی حدود ۶۵ میلیون سال قبل بسته شده و دو بخش شمالی و جنوبی ایران به یکدیگر پیوند خورده اند. از این زمان به بعد چین خوردگی رسوبات در محل زاگرس کنونی آغاز شده و حدود ۵ میلیون سال قبل به بیشترین حد خود رسیده است. این در حالی بوده که همچنان در دریاهای محلی رسوبگذاری ادامه داشته است. از حدود ۲ میلیون سال قبل زاگرس به کلی از آب خارج شده و رسوبگذاری تنها به حوضه های دریاچه ای و میانکوهی محدود گردیده است.

 

دشت های آبرفتی چگونه شکل گرفته اند؟

با ادامه ی روند چین خوردن و ارتفاع گرفتن زاگرس که امروزه نیز با نرخ بیش از ۲ میلیمتر در سال ادامه دارد، تاقدیس ها بلندی ها و ناودیس ها پستی های زاگرس را ساخته اند. در نتیجه برای رسیدن به تعادل تاقدیس ها دائما در حال فرسایش اند و آب های جاری رسوبات حاصل را در پستی ها که همان ناودیس ها هستند رسوبگذاری می کنند. این کار در دوره های یخچالی که در عرض های شمالی تر با برف و یخبندان همراه بوده و در عرض های پایین تر با بارش های قوی و فراوان، با قدرت بیشتری انجام پذیرفته است. در نتیجه ستبرای زیادی از رسوبات آبرفتی روی گودی ها را در سراسر ایران پوشانده است که به آنها “دشت آبرفتی” گفته می شود. در زاگرس چین خورده این گودی ها در واقع همان ناودیس ها هستند و می توان به آنها “دشت آبرفتی میانکوهی” اطلاق کرد.

 

دشت آبرفتی چیست؟

دشت آبرفتی که گاهی آن را جلگه ، دشت و هامون نیز می‌گویند، یکی از بومریخت‌های آبرفتی گسترده با خاستگاه رسوبی در ایران است. پهنه‌یی صاف و هموار (باشیب ۱ تا ۵ درصد) که تنها عارضه قابل توجه در آن، شبکه‌های آبراهه‌یی است که سطح آن را خراشیده‌اند. این شبکه آبراهه که در سطح دشت گسترده‌اند، وظیفه تغذیه و رسوبگذاری در دشت آبرفتی را برعهده دارند. دشت آبرفتی، گسترده‌ترین واحد ریختاری بوده و مساحت آن به صدها و گاه هزاران کیلومتر مربع می‌رسد.

موقعیت مکانی دشت آبرفتی در فاصله‌ای به نسبت زیاد از پادامنه‌های کوهستانی و در پایین دست بادزنه‌های آبرفتی قرار دارد و به همین علت، شبکه تغذیه کننده آن، تنها توان ترابری مصالح ریزدانه تا بسیار ریزدانه مانند رس و فورش و ماسه را دارد. با این حال در برخی ترانشه‌ها و چاههای حفر شده، نوارها  (bands) و عدس‌واره­ هایی (lenses) از نهشته‌های شنی را می‌توان در لابه‌لای نهشته‌های ریزدانه مشاهده نمود.

به سوی مرکز، جنوب و خاور ایران، بافت دشت‌های آبرفتی ریزدانه‌تر شده و در بسیاری نقاط تراوایی خود را از دست می‌دهند (اهواز، بندرعباس، جنوب کرمان، مکران و …)

بافت ریزدانه دشت‌های آبرفتی، با تقویت خاصیت موئینه­ گی (Capillary)، موجب انتقال نمک های محلول (به ویزه سدیم کلراید) به سطح زمین و ایجاد پوسته‌یی از نمک بر روی دشت‌های آبرفتی شده است. پوشش گسترده نمک بر رویه‌یی هموار و کم شیب، برخی زمین شناسان و زمین ریخت شناسان را به اشتباه انداخته و دشت آبرفتی با پوسته نمکی را به نادرستی کفه نمکی (salt flat) در نظر می‌گیرند. گاه نمک هایی که به سطح زمین می‌رسند، در رویه دشت‌های آبرفتی شکفته شده و سیمای زمین‌های پف کرده (puffy ground) را به وجود می‌آورند.

در بادزنه‌های آبرفتی که نهشته‌های درشت دانه نیز وجود دارند، پدیده موئینه­ گی کمتر فرصت ایجاد پوسته نمکی بر روی سطح زمین را پیدا می‌کند. این بخش‌های دارای نهشته‌های درشت دانه، مکان مناسبی برای توسعه زمین های کشاورزی و مراکز جمعیتی می‌باشند. شهرهای قزوین، کرمان، رفسنجان، اردکان،یزد و همین شهر کازرون نمونه‌هایی از توسعه شهرها بر بستر دشت آبرفتی‌اند. دشت آبرفتی (جلگه) خوزستان نیز که از شمال شوش آغاز می‌گردد، کیلومترها توسعه یافته و پایانه آن به دشت ساحلی خلیج فارس پیوند می‌خورد. این جلگه همچنین میزبان دشت سیلابی بسیار وسیع رودخانه‌های کرخه و کارون نیز می‌باشد.

 دشت‌های آبرفتی در بیشتر مناطق ایران، دارای آبخانه‌های گسترده می‌باشند. در دشت‌های آبرفتی که در بخش محوری ناودیسها به وجود آمده‌اند، به دلیل جهت گیری دامنه‌های لایه‌ای (dip slope) به سوی دشت، بیشترین آب زیرزمینی را دریافت می‌کنند.

 

دشت آبرفتی کازرون

اما دشت آبرفتی کازرون، به دلیل ذخیره مناسب آبرفت و شیب مناسب لایه بندی کوه های مشرف، آبخوان مناسبی برای جمع آوری آب های حاصل از بارش دارد. در نتیجه، کشاورزی در دشت کازرون رونق مناسبی دارد. در بخش جنوب خاوری دشت، دریاچه پریشان (فامور) که آب حاصل از بارش های جوی و چشمه های اطراف را در گودترین بخش ناودیس میزبان دشت، جمع آوری می کند، خود از این دشت آبرفتی تغذیه می شود.

 

 

در سالهای اخیر به دلیل بارش کم، تبخیر زیاد و در نتیجه خشک شدن چشمه های تغذیه کننده، و همچنین حفر چاه های بسیار و برداشت بی رویه آب از دشت کازرون، دریاچه پریشان یکی از زیباترین و بزرگ‌ترین دریاچه‌های آب شیرین ایران با وسعت ۴۳ کیلومتر مربع و عمق آب آن از ۳,۵ تا ۵ متر رو به افول رفت تا اینکه در سال ۹۴ بکلی خشک شد.
ادامه روند خشکسالی و برداشت بی رویه آب از آبخوان ها باعث بروز پدیده نشست در دشت ها و افزایش تراکم آبرفت های میزبان و در نتیجه تخریب آبخوان ها و سفره های زیرزمینی برای همیشه می گردد و این اتفاق می تواند ادامه ی حیات را در هر منطقه یی به خطر اندازد.

در تصویر نمایی از دشت آبرفتی کازرون مشاهده می شود که از روی ارتفاعات تاقدیس سربالش در جنوب شهر کازرون با نگاهی به شمال انداخته شده است. در پسزمینه تاقدیس دشتک – فامور دیده می شود. هر دو تاقدیس با سنگ آهک آسماری به سنگ الیگومیوسن میزبانی می گردند و در هسته ی تاقدیس ها نیز سازند های ایلام و سروک به سن کرتاسه برونزد یافته اند.

 

منابع:

  • کتاب زمین شناسی کواترنر (آبرفت ها) – مهندس ناصر حسین خان ناظر
  • کتاب زمین شناسی ایران – دکتر علی آقانباتی
  • مقاله “بررسی جایگاه مدیریت در اکوسیستم تالاب پریشان” – رقیه و مریم نظری
  • نقشه زمین شناسی چهارگوش کازرون – سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
  • ویکی پدیا

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , دشت آبرفتی , کازرون , تاقدیس , ناودیس , زاگرس چین خورده , دوره یخ چالی , آبخوان , دریاچه پریشان , خشکسالی , حفر چاه , کفه نمکی , زمین پف کرده , موئینگی , استان فارس , تاقدیس دشتک – فامور , تاقدیس سربالش , چین خوردگی , تتیس , کرتاسه , آسماری

گود کناردان

طاقدیس گاوبندی

 

طاقدیس گاوبندی چینی با پلانچ دوبل و راستای شمال باختر – جنوب خاور است. شهر پارسیان “روستای گاوبندی سابق” در استان هرمزگان در پای دامنه ی جنوبی این طاقدیس گسترش یافته است. این طاقدیس به طول  ۷۹ کیلومتر و بیشینه عرض ۹ کیلومتر بخشی از ایالت ساختاری زاگرس چین خورده است که به صورت موازی با چین های دیگر در اثر اعمال فشار صفحه ی عربی به صفحه ی ایران شکل گرفته اند.

gavbandi3

قدیمی ترین واحدهای برونزد یافته در هسته ی این طاقدیس سازندهای ایلام (Il) و سروک (Sv) به سن کرتاسه (سنومانین) می باشند که در بخش های فرسایش یافته همانند محدوده ای که از آن عکاسی شده است برونزد یافته اند.  واحدی که بیشترین برونزد را در این طاقدیس دارد، سازند آسماری (As) به سن الیگومیوسن می باشد. سازندهای پابده (Pd)، گورپی (Gu) نیز در بخش هایی از این طاقدیس برونزد یافته اند. جوان ترین واحد برونزد یافته در این چین سازند گچساران (Gs) به سن میوسن است که در یال شمالی برونزد یافته و در تصویر دیده نمی شود.

gavbandi-jpg3

ارتفاعاتی که در افق دیده می شود سازند آغاجاری است که یال شمالی طاقدیس خلفانی را می سازد.

عکس گرفته شده از ارتفاعات شمال روستاهای به ده، دهنو و ملا حسن (در ۳۵ کیلومتری خاور شهر پارسیان) برداشت شده که در کاسه ی فرسایشی ایجاد شده در مرکز طاقدیس گاوبندی با نام “گود کناردان” قرار دارند. اختلاف ارتفاع محل برداشت عکس تا کف گود ۴۰۰ متر است.

در کف گود رسوبات حاصل از فرسایش و واریزه های واحدهای قدیمی به صورت خاک و آبرفت انباشته شده و سنگ های کهن را در زیر خود مدفون کرده اند. این رسوبات به سن کواترنری جوان ترین واحد شکل گرفته در این گود می باشند.

تصویر پانورامای فوق حاصل تلفیق سه عکس گرفته شده با دیدی به سوی جنوب باختر است که به خوبی از بخشی از یال شمالی، محور طاقدیس و بخش های برونزد یافته یال جنوبی طاقدیس گاوبندی را به نمایش می گذارد.

شیارهای انحلالی

شیارهای انحلالی  (Solution flutes – Rillenkarren)، شیارهایی سطحی هستند که از کانالهایی کم عمق با عمق متوسط ۲۰ تا ۳۰ میلی متر و جدا از یکدیگر با زاویه های تیز و به موازات هم بر روی سطوح سنگی تشکیل می شوند. این شیارها تحت شرایط سطحی زمین و به علت انحلال در اثر آب باران و یا ذوب برف بر روی سطوح سنگی فاقد خاک و پوشش گیاهی ایجاد می شوند.

سطوحی که شیارهای انحلالی بر روی آنها تشکیل می شوند معمولاً شیب دار هستند. بیشترین میزان فرسایش در شیب ۴۵ درجه رخ می دهد و طول شیارها بسته به جنس سنگ و زاویه سطح شیبدار است و عوامل محیطی مانند زاویه شیب، ارتفاع، میانگین درجه حرارت، بارش سالیانه و… در کیفیت شکل گیری آنها نقش دارند.

شیارهای انحلالی در همه ی مناطق سردسیری و گرمسیری یافت می شوند و معمولاً در سنگ های آهکی، گچ و نمک شکل می گیرند.

در تصویر، شیارهای انحلالی ایجاد شده بر روی سطح شیبدار سنگ آهک های سازند آسماری در تاقدیس سربالش در جنوب شهر کازرون دیده می شود.

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , کارست , شیار انحلالی , ریلن کارن , سنگ آهک , گچ , نمک , آسماری , زمین گشت

تاقدیس شامیلو

زاگرس چین خورده به بخشی از رشته کوه زاگرس گفته می شود که در آن پوشش رسوبی روی پی سنگ بر اثر اعمال نیروهای زمین ساختی چین خورده و تاقدیس ها و

ناودیس های متناوبی در راستای شمال باختر – جنوب خاور شکل گرفته اند. داده های موجود نشانگر آن است که چین خوردگی های این بخش از زاگرس به لحاظ تاثیر گسله های پی سنگی، حضور گنبدهای نمکی، راندگی های پنهان، فروافتادگی ها و خمش ها چندان ساده نیست، به گونه ای که نام زاگرس چین خورده و گسلیده برای آن با مسماتر است.

بسیاری از زمین شناسان، تغییر روند و خمیدگی محور چین ها را ناشی از عملکرد دو فاز دگرشکلی پی در پی و جداگانه می دانند. در فاز نخست فشردگی و چین خوردگی در راستای شمال باختر – جنوب خاور انجام شده و در مرحله دوم دگرشکلی برشی راستگرد مربوط به گسله های امتدادلغز باعث روند های خاوری – باختری و خمیدگی محور چین ها شده است.

نظرات مختلفی در مورد زمان چین خوردگی ها وجود دارد. عده ای بر این باوراند که حرکات اصلی چین خوردگی زاگرس مربوط به اواخر میوسن پایانی و یا پلیوسن آغازین، یعنی مدت ها پس از یکی شدن مجدد لبه صفحات زاگرس و ایران مرکزی صورت گرفته است. اما شواهد ساختاری و چینه نگاری گویای آن است که چین خوردگی زاگرس، از کرتاسه پسین آغاز شده و در زمان پلیوسن به بیشترین اندازه ی خود رسیده است. امروزه نیز به دلیل تداوم حرکت پوسته ی عربستان به سمت ایران، چین خوردگی زاگرس ادامه دارد و جابجایی افقی آن به صورت میانگین حدود ۴ سانتیمتر است و حرکت های قائم آن بیش از ۲ میلیمتر در سال برآورد می شود.

ZG-Shamilu-01

تاقدیس شامیلو یکی از چین های زاگرس چین خورده است که در مرز استان فارس با استان هرمزگان واقع شده است. این چین زیبا با راستای تقریباً خاوری – باختری و میل دوطرفه دارای محوری چین خمیده است. گسلش هایی هم بخش هایی از این چین را متاثر گرده اند و در بخش خاوری نیز، برونزد یک گنبد نمکی بخش هایی از این چین زیبا را از بین برده است. قدیمی ترین واحد سنگی برونزد یافته در این تاقدیس، سنگ آهک های سازند آسماری به سن الیگومیوسن و جوان ترین واحد سنگی کنگلومرای بختیاری به سن پلیوسن است. در این میان از قدیم به جدید سازندهای گچساران، میشان و آغاجاری نیز برونزد یافته اند. البته واحد های آبرفتی کواترنری نیز بخش هایی را پوشانده اند. پهنای این چین در گسترده ترین بخش حدود ۱۵ کیلومتر و طول آن حدود ۴۲ کیلومتر است. گنبد نمکی دیگری نیز در دشت جنوبی و در منتهی الیه بخش باختری چین بیرون زده است که این چین را متاثر نکرده است.

ZG-Shamilu-02

ZG-Shamilu-04

برای دسترسی به این چین زیبا باید مسیر روستای تاریخی زادمحمود را پی گرفت. زاهد محمود یکی از روستاهای بخش مرکزی از توابع شهرستان لارستان واقع در استان فارس می باشد. این روستا در دشتی بزرگ به همین نام واقع شده است. نام این روستا در قدیم باشدویه یا باشتویه بوده که قدمتی برابر با ۸۰۰ سال دارد و چون امامزاده ای از نوادگان امام موسی کاظم (ع) به نام سلطان نجم الدین محمود در این مکان مدفون می باشد ، پس از انقلاب به نام همین امامزاده تغییر یافته است.

برای دسترسی به این روستا در جاده بندرعباس به سمت لار بعد از عبور از روستاهای ایسین ، قلات ، تازیان ، کهورستان ، چاه موخور و دشت جیهن ، به ابتدای راه حوزه ی استحفاظی لارستان می رسیم. اگر همین راه را بیست کیلومتر ادامه دهیم به پاسگاه انتظامی هرمود عباسی (میرخویی) و روستای هرمود می رسیم که سمت راست جاده تابلوی دسترسی به روستا قابل مشاهده است. با جدا شدن از جاده ی اصلی، ۲۴ کیلومتر باید پیموده شود تا به روستای زادمحمود برسیم. با رسیدن به روستا، کوهی باشکوه در شمال روستا خودنمایی می کند که همان تاقدیس شامیلوست.

ZG-Shamilu-03

تصویر هوایی این چین زیبا توسط “سید مجید میرکاظمیان” در پرواز تهران – عسلویه گرفته شده است. علاوه بر چین، دو گنبد نمکی هم در جلو و پسزمینه دیده می شوند. در تصویر گوگل ارث که در بالا ارائه شده است سعی شده تا سازندها و عوارض زمین شناسی عکس بر روی این تصویر ماهواره ای خوانا شود. نقشه زمین شناسی هم از نقشه ۲۵۰ هزارم لارستان (انتشارات شرکت ملی نفت ایران) برگرفته شده است.

کلمات کلیدی: آسماری , آغاجاری , استان فارس , ایران , بختیاری , تاقدیس , چین خوردگی , روستای زادمحمود , زاگرس , زمین گشت , سازند , شامیلو ,  طاقدیس , گچساران , لارستان , میوسن , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم

بند بهمن کوار

این بند بر روی رودخانه قره آغاج و در هفت کیلومتری غرب شهر کوار در استان فارس بنا شده است و به نظر می‌رسد از آثار دوره ساسانی باشد. این بند به بهمن پسراسفندیار منسوب است.

رودخانه قره آغاج از سمت باختر به دشت میان کوهستانی کوار وارد شده و با نهشت رسوبات خود در این محدوده، بادزنه آبرفتی زیبای کوار را بوجود آورده که امروزه محل باغ ها و زمین های کشاورزی مردم کوار است.

ZG-BandeBahmanKavar-04

این رودخانه از (ارتفاعات بن رود) دامنه کوه تاسک از روستای زنگنه بن رود (حدود ۳۰ کیلومتری شمال شرقی شهرستان کازرون) در دهستان دشت ارژن در بخش ارژن شیراز سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از میان دره‌ای در ناحیهٔ شمال غربی شیراز، از کنار روستای چهل چشمه می‌گذرد و پس از گذر از کنار شهر خان زنیان وارد دهستان کوهمره سرخی می‌شود و سپس از بخش ارژن شیراز خارح و وارد شهرستان کوار می‌شود. رودخانه قره آغاج در مسیر خود همراه چند رود و چشمه، پس از عبور از اراضی زراعی خفر، کوار، جهرم، قیر و کارزین از طریق استان بوشهر به نام رود مند وارد خلیج فارس می‌شود.

بند بهمن کوار برای بالا بردن سطح آب و انحراف جریان آن از طریق کانالی به دشت کوار برپا شده‌است. درازای بند به ۱۳۰ متر و ارتفاع آن در مرتفع‌ترین نقطه به ۹ متر می‌رسد. مصالح مورد استفاده در بنا، قطعات سنگ طبیعی کوهستان و ملات ساروج است. بند در محلی بنا شده که دو رشته کوه به هم نزدیک می‌شود؛ به صورتی که بخشی از بند بر بدنه سنگی کوه و بخش دیگر آن بر بستر سنگی رودخانه قرار گرفته و همین امر موجب استحکام و ماندگاری آن در طی دو هزار سال گذشته شده‌است. سیلاب‌های شدید رودخانه بعد از برخورد با دماغه‌ای که در مسیر سد وجود دارد، وارد مخزن پشت سد می‌شود و در این مسیر بخش قابل توجهی از سرعت و نیروی تخریبی خود را از دست می‌دهد.

ZG-BandeBahmanKavar-01(3)

مجرایی که آب سد را به دشت کوار منتقل می‌کند، در گوشه شرقی سد و در بدنه سنگی کوه احداث شده‌است. این آب بعد از تأمین آب کارخانه قند، وارد دشت کوار شده و مورد استفاده حدود ۲۰روستا قرار می‌گیرد.

رودخانه قره آغاج در باختر کوار در واقع در هسته ی یک ناودیس جریان دارد که سازند رزک با سنگ شناسی نرم فرسای مارن و فورش سنگ (سیلتستون) این هسته را تشکیل می دهد. در دو طرف دره دامنه های بلند را سازندهای آسماری  و جهرم (سنگ آهک و سنگ آهک مارنی) ساخته اند. در بستر دره اگرچه نهشته های عهد حاضر و کواترنری توسط رودخانه بر جای گذاشته شده و در جای جای آن با واریزه های دامنه ای آمیخته شده اند، اما تناوب مارن سبز رنگ و سیلتستون های قرمز رنگ سازند رزک در بسیاری از نقاط در بستر رودخانه برونزد یافته اند. سازند رزک یا رازک با سن میوسن (۱۰ تا ۱۵ میلیون سال قبل) جوان ترین واحد سنگی در این ناودیس است. سازند رزک معادل سازند گچساران است که در لرستان و بخش هایی از فارس جایگرین آن شده است.

ZG-BandeBahmanKavar-02

ZG-Kavar-AsRa-01

ZG-BandeBahmanKavar-01(2)

ZG-BandeBahmanKavar-05

گسل ها و شکستگی های فراوانی در منطقه قابل شناسایی هستند که همگی محصول عملکرد نیروهای تکتونیکی فشارشی می باشند. بخش های صورتی در نقشه زمین شناسی یکصد هزارم کوار (انتشارات سازمان زمین شناسی کشور) سازند رزک و بخش های نارنجی سازند های آسماری – جهرم می باشند. بخش های خاکستری نهشته های آبرفتی رودخانه قره آغاج و بخش سفید با توپ های سبز رنگ مخلوط واریزه های دامنه ای و نهشته های آبرفتی تراس های آبرفتی می باشند.

کلمات کلیدی: آسماری , استان فارس , بند بهمن , سازند جهرم , سازند رازک , سازند رزک , رودخانه , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , قره آغاج , کوار , ناودیس

تنگه هایقر

در زاگرس چین خورده، بر روی طاقدیس ها تنگه ها و گود های فراوانی ایجاد شده است که ماحصل همکاری نیروهای زمین ساختی، هوازدگی فیزیکی و فرسایش آبی هستند. در مورد چگونگی تشکیل این تنگه ها و گودها در مقاله ای با عنوان “تنگ ها و گودهای زاگرس چگونه تشکیل شده اند؟” در بخش مقالات سایت مفصلاً توضیح داده شده است.

یکی از این تنگه های بسیار زیبای زاگرس که به “گرندکانیون ایران” مشهور است، تنگه هایقر فیروزآباد فارس است.
در استان فارس، با عبور از شهرستان فیروزآباد به سوی شهر قیر و در جهت جنوب غربی این شهرستان، ۳۵ کیلومتر به سمت جنوب حرکت می کنیم. به محلی می رسیم که عظمتش در همان نگاه اول دیدنی است؛ در دل سنگ و صخره های پر ابهت رشته کوه های زاگرس، تنگه ای قرار دارد که همچون سرسرایی طبیعی بین دو سوی کوه فاصله انداخته است تا بستری باشد برای رودخانه ی قره آغاج، که از میانش می گذرد.

haigher6

این تنگه شگفت، چنان با عظمت و با ابهت است که عمق دیواره هایش گاه به حدوداً ۴۵۰ متر می رسند. طول این دره ی شگرف، در منابع مختلف مابین ۸ تا ۱۴ کیلومتر تخمین زده شده، که با استناد به موثق ترین این منابع طول تنگه ی هایقر نزدیک به ۱۳ کیلومتر است.

ZG-HaygharGorge-02

هایقر در لغت به معنای مردن است، زمانی که جنگجویان قشقایی موفق به از پای در آوردن سربازان انگلیسی می شدند فریاد هایقر سر می دادند تا همزم هایشان از این واقعه مطلع شوند؛ محال است که بر فراز این دره بایستید و مبهوت عظمت این جاذبه ی زیبا نشوید. صدای جریان آب و آواز پرندگان در کنار یکدیگر سنفونی هیجان انگیزی را به وجود می آورند به طوری که ممکن در تمام مدت سفرتان به استان فارس بخواهید در تنگه هایقر بمانید.

ZG-HaygharGorge-01

این تنگه در عرض طاقدیس آغار ایجاد شده است و در حقیقت یکی از درزه های عرضی است که در طاقدیس ها ایجاد می شود. در راستای این نقطه ضعف که بعداً گسترش یافته و رودخانه قره آغاج در آن جریان یافته است، با فرسایش سازند گچساران، لایه های آهکی سازند آسماری برونزد یافته اند. این لایه های آهکی بخاطر استحکام و ضخامت لایه هایشان دیواره هایی بلند در دو طرف تنگه را ایجاد نموده اند که گاه ارتفاع آنها تا ۴۵۰ متر نیز می رسد.

haigher1

علاوه بر این تنگه، مه درزه ها و دره های عمیق دیگری نیز به صورت موازی با آن بر روی طاقدیس شکل گرفته اند. طاقدیس آغار یک چین خوردگی با میل دوطرفه است که طول آن تا ۷۰ کیلومتر می رسد. جوانترین لایه های برونزد یافته در این طاقدیس سازند گچساران مربوط به دوره میوسن (حدود ۱۵ میلیون سال قبل) و قدیمی ترین لایه های برونزد یافته مربوط به سازند گورپی به سن کرتاسه (حدود ۷۵ میلیون سال پیش) است. شیب لایه ها در دامنه شمالی حداکثر تا ۳۰ درجه می رسد اما در دامنه جنوبی شیب ها تند تر هستند و تا ۵۰ درجه نیز اندازه گیری شده است.

ZG-HaygharGorge-03

دسترسی به این تنگه از مسیر قدیمی فیروزآباد – هنگام – قیر که درست از ارتفاعات کنار این تنگه و بر روی طاقدیس آغار عبور می نماید برای مشاهده از روی ارتفاع امکان پذیر است، اما برای ورود به تنگه باید از دو طرف تنگه وارد آن شد. در حال حاضر سدی در دهانه دامنه شمالی تنگه در حال ساخت است.

برخی از تصاویر از سایت های گردشگری نظیر الی گشت برداشت شده است.

کلمات کلیدی: آسماری , استان فارس , ایران , تنگه , تنگه هایقر , دره , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , سازند , قره آغاج , قیر

اولین چاه نفت غرب آسیا

مسجدسلیمان شهری تاریخی در میان کوه‌های زاگرس است. در این شهر از شهرهای بختیاری‌نشین استان خوزستان در کشور ایران بود که عملیات استخراج نفت، برای نخستین بار در خاورمیانه در سال ۱۹۰۸ میلادی توسط کنسرسیوم دارسی از این شهر و با چاه شماره یک، در میدان نفتی مسجد سلیمان آغاز گردید.

در تاریخ ۲۸ ماه مه سال ۱۹۰۱ میلادی، در زمان سلطنت مظفرالدین شاه قاجار، ویلیام ناکس دارسی، تاجر بزرگ طلا در انگلستان امتیاز کشف نفت ایران را از آن خود کرد و برای این منظور جورج برنارد رینولدز را که تجربیاتی در زمینه حفاری نفت در مناطق نفت خیز سوماترا را داشت، برای اکتشاف و استخراج نفت به استخدام خود درآورد. رینولدز در پایان سال ۱۹۰۲ میلادی عملیات حفاری اولین چاه در چاه سرخ واقع در قصر شیرین و همچنین شاردین در رامهرمز را آغاز کرد و همزمان مقدمات حفاری در منطقه نفتون مسجدسلیمان را مهیا ساخت.

پس از دو سال حفاری در شاردین، گروه رینولدز به این نتیجه رسیدند که در این نقطه نمی‌توانند به نفت برسند. سرمایه شرکت که در انگلیس تشکیل شده بود تا در ایران به نفت دست یابد. به علت طولانی شدن کار، دوره حفاری به پایان خود می‌رسید و ویلیام ناکس دارسی که از پیدا شدن نفت در این سرزمین قطع امید کرده بود طی تلگرافی از رینولدز خواست تا حفاری را تعطیل کند. اما علائم موجود و وجود آتشگاه و نیز حوضچه‌ای که خود به خود قیر از آن می‌جوشید و یادداشت‌های مورخین و باستان شناسان که تصریح کرده بودند در ناحیه نفتون نفت فراوان به دست می‌آید، سرمهندس رینولدز را که از مدتی پیش در آنجا به کار حفاری مشغول بود، امیدوار کرد و به همین علت وسائل و تجهیزات را به منطقه نفتون در مسجد سلیمان منتقل کردند و در پایان ماه ژانویه سال ۱۹۰۸ میلادی حفاری چاه شماره یک این شهر آغاز شد. گفته می‌شود تلگراف به دست رینولدز رسیده بود اما چندان به مسجدسلیمان اعتماد داشت که ترجیح داد بدان اعتنایی نکرده و به کار خود ادامه دهد.

سرانجام در حالیکه اعضای گروه در اوج ناامیدی به سر می‌بردند، در ساعت چهار صبح روز پنجم خرداد ماه ۱۲۸۷ خورشیدی برابر با ۲۶ ماه مه ۱۹۰۸ میلادی، مته حفاری از ضخامت زمینی به قطر ۳۰۰ متر عبور کرد و آخرین ضربه خود را به صخره عظیمی که روی منبع نفت قرار داشت فرود آورد، در نتیجه در عمق ۳۶۰ متری نفت با فشار زیادی تا ۱۵ متر بالاتر از نوک دکل حفاری فوران کرد و کارگران را در خود غرقه ساخت. بدین ترتیب فصل جدیدی در تاریخ کشور رخ داد و ایران به جمع کشورهای نفت خیز جهان پیوست.

image_600_400

این اتفاق، که نخستین اکتشاف نفت در غرب آسیا به شمار می‌رفت، حیات اقتصادی و اجتماعی مسجد سلیمان و ایران را دگرگون کرد، چنان‌که از این چاه روزانه ۳۶۰۰۰ لیتر (معادل ۸۰۰۰ گالن) نفت استخراج می‌شد و بعدها در این شهر حداقل ۳۰۰ چاه نفت حفر شد. این شهرک باستانی به یک شهر مدرن و پر رونق بدل شد و جمعیت آن افزایش یافت و خانه‌ها و محله‌های جدید برای کارکنان شرکت نفت از مدیران ارشد گرفته تا کارگران ساخته شد.

با اتمام خط لوله مسجدسلیمان به آبادان از ۱۹۱۲ میلادی حیات مجدد مسجدسلیمان آغاز شد. استخراج نفت که در این سال ۴۳ هزار تن بود تا آخر جنگ اول جهانی به سالیانه ۱ میلیون تن و تا ۱۹۲۵ میلادی به بیش از ۴ میلیون تن در سال رسید. مسجدسلیمان تا سال ۱۹۲۸ میلادی تنها منبع استخراج نفت ایران بود تا دراین سال در میدان نفتی عظیم هفتگل نیز فوران نفت آغاز و مسجدسلیمان در تولید نفت از انحصار خارج شد.  اما تولید در منطقه همچنان افزایش یافت به طوری که در سال ۱۳۱۴ ه‍.ش (۱۹۳۵میلادی) اوج تولید در سراسر بهره‌برداری (۱۲۷ هزار بشکه در روز) رسید. بعد از اُفتی کوتاه در تولید نفت به علت ملی شدن این صنعت در ایران (۱۳۳۳–۱۳۳۰) به دلیل برنامه شرکت نفت ایران و انگلیس و دولت انگلیس، بار دیگر استخراج نفت افزون شد که تا سال ۱۳۴۵ کمابیش ثابت بود. اما از این سال به بعد تولید نفت به سرعت کاهش یافت و بعد از بسته شدن چاه‌ها در سالهای ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰ تولید سالیانه آن به حدود تولید روزانه در گذشته محدود گشت. دلیل کم شدن تولید نفت این بود که بعد از حدود ۷۰ سال بهره‌برداری مداوم ۹۸٪ از مقدار نفت قابل حصول به صورت طبیعی از منطقه استخراج شد و از آنجا که بهره‌برداری از سایر میدانهای نفتی به ویژه میدان‌های نفتی مرزی از اولویت برخوردار گردید، استخراج نفت در مسجدسلیمان که می‌بایست با تزریق آب یا گاز انجام پذیرد و این خود نیز مشکلاتی را به دنبال دارد، متوقف شد.

چاه-شماره-یک

میدان نفتی مسجد سلیمان در دشتی در میان کوه های زاگرس چین خورده قرار گرفته است. میزبان این دشت سازند گچساران به عنوان سنگ پوش برای میدان نفتی است. تاقدیسی که در زیر این دشت پنهان شده است میزبان نفت است. درست در زیر سازند گچساران، سازند آسماری به عنوان سنگ مخزن این میدان نفتی قرار گرفته است. دسترسی به سنگ مخزن آهکی با حفر چاه شماره یک به عمق ۳۶۰ متر میسر و فوران نفت آغاز شد.

ZG-MIS-01

کلمات کلیدی: آسماری , اولین چاه نفت , ایران , ترین ها , چاه نفت , خوزستان , زمین , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , گچساران , مسجد سلیمان , نفت خیز

گود دارنجان

گود دارنجان کاسه ای فرسایشی در یال جنوب باختری طاقدیس کوه سپیدار است. این طاقدیس با روندی شمال باختر – جنوب خاور از جنوب شهر کوار استان فارس می گذرد و محوری با خمیدگی های متعدد دارد. طول این طاقدیس ۸۶ کیلومتر و بیشینه عرض آن ۹ کیلومتر است. قدیمی ترین واحدهای برونزد یافته در هسته ی این طاقدیس سازند سروک به سن کرتاسه و جدیدترین واحد که گسترش فراوانی هم دارد سازند آسماری به سن الیگومیوسن است. سازند آسماری در اثر اندرکنش نیروهای تکتونیکی و فرسایش دچار درزه های فراوان و گسترش آنها توسط فرسایش شده و شیارها، تنگه ها و گودهای فرسایشی فراوانی در یال های شمالی و جنوبی طاقدیس کوه سپیدار ایجاد شده است. در یال جنوبی تنگه ها و گودها از گسترش قابل توجهی برخورداراند بطوری که این یال میزبان بیش از ۱۵ گود فرسایشی است (برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد چگونگی تشکیل گودهای فرسایشی می توانید به مقاله “تنگ ها و گودهای زاگرس چگونه تشکیل شده اند؟ ” مراجعه کنید).

zg-darenjangowd-02

بزرگترین گود فرسایشی این طاقدیس، گود دارنجان است. این گود در یال جنوبی طاقدیس کوه سپیدار و در نزدیکی دو روستای دارنجان و بورزکان و مشرف به دره ای است که رودخانه ی تنگاب در آن جریان دارد. محیط این گود ۱۰۸۰۰ متر و مساحت آن بیش از ۸ کیلومتر مربع است.

با پیشروی فرسایش در طول زمان و از بین رفتن پوشش سنگ آهکی سازند آسماری، مارن ها و سنگ آهک های مارنی نازک لایه سازند پابده نیز در داخل گود برونزد یافته اند. به مرور با افزایش فرسایش سازند نرم فرسای پابده و خالی شدن زیر سنگ های مستحکم تر، بلوک های سنگی سازند آسماری نیز از محل درزه ها جدا شده و به صورت سنگ افت (Rock fall) به درون گود سقوط کرده اند. در حال حاضر پوششی از خاک سطحی و واریزه و آبرفت کف گود و روی برونزدهای سنگی داخل گود را با ضخامت های متفاوت پوشانده است. این پوشش جزئی از رسوبات کواترنری به حساب می آید.

zg-darenjangowd-03

گود دارنجان و سایر شیارها، تنگه ها و گودهای ایجاد شده بر روی طاقدیس کوه سپیدار به دلیل اینکه مقاطع عرضی مناسب و قابل دسترسی هستند امکان مطالعه، بررسی و شناخت علمی طاقدیس را محیا نموده اند.

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , زاگرس , چین خوردگی , سازند آسماری , سازند پابده , گود فرسایشی , کوه سپیدار , گود دارنجان , کوار , استان فارس , کاسه فرسایشی , تاقدیس

  • نویسنده: سید مجید میرکاظمیان
  • بازنشر این مطلب تنها با ذکر نام نویسنده و منبع آن بلامانع است.

تنگ ها و گودهای زاگرس چگونه تشکیل شده اند؟

به تصاویر زیر نگاه کنید. این تصاویر مربوط به تنگه ها و گودهایی است که در چین خوردگی های زاگرس ایجاد شده اند. اگر در نرم افزار گوگل ارث بر روی زاگرس چین خورده به دنبال چنین ساختارهای مورفولوژیکی بگردید به وفور آنها را در طاقدیس های این منطقه از ایران خواهید یافت. کسانی هم که به این مناطق سفر کرده اند حتماً در طول سفر خود از جاده های زیادی عبور کرده اند که از میان این تنگه ها گذر می­ کرده اند.

zg-010-1

تا به حال از خود سئوال کرده اید که این ساختارها چگونه شکل گرفته و گسترش یافته اند؟ و عامل موثر در تشکیل آنها چه بوده است؟ در این نوشتار سعی می شود به این سئوال ها پاسخ داده شود. اما ابتدا به چند وجه مشترک در مورد این ساختارها اشاره می شود.

    • تقریباً از میان همه ی این تنگه ها و گودها آبراهه ای جریان دارد.
    • اکثر قریب به اتفاق این ساختار ها در یال جنوبی چین خوردگی ها ایجاد شده اند.
    • راستای این ساختارها عمود بر راستای چین است.
    • این ساختارها در طاقدیس هایی ایجاد شده اند که جوانترین واحد آن از سنگ های مستحکم مانند سنگ آهک تشکیل شده اند.

 

با این حساب می توان حدث زد که عوامل مختلفی به کمک هم این تنگه ها و گودها را ایجاد نموده اند.

    • شرایط تکتونیکی چین ها و درزه داری سنگ ها
    • شیب لایه های سنگی
    • آب و هوا، جریان آبراهه ها و فرسایش آبی
    • اختلاف دمای روز و شب
    • مقاومت مختلف سنگ ها در برابر فرسایش

 

این عوامل مختلف، چگونه به کمک هم این ساختارها چگونه شکل می دهند؟

زمانی که لایه های سنگی در حال چین خوردن و بالا آمدن توسط نیروهای تکتونیکی هستند. دسته درزه های متعدد و مختلفی در اثر اعمال نیرو در آنها ایجاد می شود. یکی از مهم ترین درزه هایی که بر روی یک طاقدیس ایجاد می شود، درزه هایی عمود بر محور چین است که موازی با راستای اعمال نیرو ایجاد می شوند و به خاطر سرشتشان “درزه های کششی” نامیده می شوند. این درزه ها محل ضعف سنگ های مستحکم هستند و بارندگی ها به مرور زمان، آبراهه هایی را بر روی آنها ایجاد می کنند. آبراهه ها بر روی شیب لایه بندی و در محل درزه ها با سرعت به پایین جریان می­یابند و بستر خود را حفر می کنند. به مرور زمان در محل این شیارهای باریک، فضای خالی بر روی سطح گسترش می یابد و بلوک های سنگی از محل درزه های سیستماتیک سنگ بکر به دلیل اختلاف دمای روز و شب توسط فرایند فرسایش مکانیکی جدا شده و بر روی شیب دامنه به سمت پایین حرکت می کنند. این گونه، فضای فرسایش یافته گسترش پیدا کرده و شیارهای باریک به فضاهای کاسه مانند تبدیل می شوند. حفر بستر سنگی توسط آبراهه باعث نمایان شدن سنگ های نرم فرساتر و گسترش سرعت فرسایش آبی و مکانیکی می گردد. جریان آب سنگ های نرم فرساتر مانند مارنها را شسته و از محل خارج می کند و سرعت حفر بستر آبراهه افزایش می یابد. در نتیجه زیر سنگ های مستحکم اما درزه دار خالی شده و بلوک های سنگی آنها از بالا به درون تنگه ی ایجاد شده سقوط می­کنند. این فرایند ده ها هزار سال ادامه می­یابد و تنگه از طرفین به گسترش جانبی خود ادامه می دهد و به یک گود فرسایشی تبدیل می شود.

تصاویر زیر که از یال جنوبی طاقدیس چناران به موازات جاده ی خرم آباد – اندیمشک گرفته شده، نمایانگر مراحل مختلف ایجاد یک تنگه است. در حال حاضر چندین تنگ و گود بزرگ در این طاقدیس ایجاد شده و آبراهه های عمیق بر روی یال های این چین در حال گسترش اند. رودخانه ی زال در میان یکی از تنگه ها و گودهای ایجاد شده در این طاقدیس  جریان دارد که با عبور از آزادراه خرم آباد – پل زال می توانید این تنگه ها را ببینید. همچنین با عبور از جاده ی خرم آباد – اندیمشک بعد از تنگ فنی نیز می توانید دو گود و تنگ ایجاد شده در این طاقدیس را که یکی از آنها تنگ لیلم نامیده می شود ببینید.

 

tang01-zg

بلوک های سنگی در از محل درزه های تکتونیکی از پیکره توده سنگ جدا شده و بر اثر نیروی وزن بر روی شیب دامنه به پایین می غلتند.

 

tang02-zg

درزه های کششی عمود بر محور چین نقطه ی ضعف سنگ ها و محل ایجاد آبراهه ها هستند.

 

tang03-zg

حفر بستر سنگی توسط آبراهه ها باعث گسترش فرسایش در سنگ ها می گردد.

 

tang04-zg

آبراهه بستر خود را حفر می کند تا به سنگ های نرم فرساتر برسد. بلوک های سنگی از طرفین سقوط کرده و تنگه را گسترش می دهند.

 

tang05-zg

آبراهه به کف بستر رسیده و تنگه را ایجاد می کند. شسته شدن سنگ های نرم فرسا و افتادن بلوک های سنگی مستحکم از بالا به گسترش تنگه کمک می کند.

 

  • نویسنده: سید مجید میرکاظمیان
  • بازنشر این مطلب تنها با ذکر نام نویسنده و منبع آن بلامانع است.

نومولیت

نومولیت (nummulite) سنگوارهٔ جانوری تک‌سلولی از ردهٔ روزن‌داران راسته روتالیدا (Rotaliida) است که دارای صدفی مارپیچ و نازک شبیه سکه است. صدف نومولیت از تعداد زیادی خانهٔ کوچک درست شده که جانور همیشه در آخرین خانهٔ آن زندگی می‌کرده‌است. این جانور در دوران سوم زمین‌شناسی بسیار فراوان بوده به طوری که ته‌نشست‌های دریایی دو دورهٔ اول دوران سوم زمین‌شناسی با سنگواره این جاندار مشخص می‌شود و این دو دوره را دوران نومولیتیک می‌خوانند.

قطر نومولیت ها تا ۶ سانتیمتر نیز می‌رسد و در صخره‌ای ترشیاری  بویژه در پیرامون دریای مدیترانه یافت می‌شوند.

نام این سنگواره از واژه لاتین nummulus به معنی سکه کوچک گرفته شده‌است و به آن شاه‌دانهٔ عدسی یا سِکه‌سنگ نیز گفته می شود.

در ایران، نومولیت ها شاخص سازند آسماری در زاگرس به سن الیگومیوسن هستند. تصویر فوق از مقطع یک فسیل نومولیت گرفته شده که در یک لایه پرفسیل سازند آهکی آسماری در تنگ لیلم لرستان رخ نموده است.