نوشته‌ها

گدازه های بازالتی کواترنر ماکو

بازالت های کواترنری آذربایجان حاصل آخرین مرحله آتشفشانی در ایران هستند. این گدازه ها با ترکیب کانی شناسی اولیوین بازالت گسترش متفاوتی در مناطق ماکو، سیه چشمه، اهر، کلیبر، مشکین شهر، باختر ارومیه و … دارند. در منطقه ماکو گدازه های بازالتی بر روی دشت های آبرفتی گسترده شده اند و مساحت زیادی از زمین های پست را پوشانده اند. این گدازه ها تیره رنگ و دارای تخلخل فراوان هستند. گسترش آنها در زمین های هموار و پست به گونه ای است که جریان یافتن آنها را تداعی می کند که نمونه ی امروزی آنها در جزایر هاوایی دیده می شود. انواع ساخت های مرتبط از جمله ساخت های طنابی در این گدازه ها دیده می شود.

جدا از مناطق آذربایجان و کردستان، سنگ های آتشفشانی کواترنری را می توان در گستره های وسیعی از خاور ایران (جنوب طبس، جنوب بیرجند، نهبندان و …) دید که بطور عموم به نام بازالت های کواترنری شناخته می شوند اگر چه برخی از آناه ترکیب های دیگری داشته باشند.

در تصویر، گدازه های بازالتی باختر ماکو به رنگ سیاه دیده می شوند که در دشتی آبرفتی گسترده شده اند. در پسزمینه تصویر قله آتشفشانی آرارات که اکنون در خاک ترکیه واقع شده است دیده می شود.

برای مشاهده تصویر فوق بر روی نقشه اینجا کلیک کنید

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , گدازه , بازالت , کواترنری , آتشفشان , آرارات , ماکو , آذربایجان , زمین گشت

قله دماوند

قله دماوند

قله دماوند با ۵۶۷۰ متر ارتفاع بلندترین قله ی ایران و بلندترین قله ی آتشفشانی آسیاست. قله ی دماوند نقطه ی عطف رشته کوه البرز به حساب می آید. این رشته کوه در خاور دماوند راستای شمال خاور – جنوب باختر و در باختر آن راستای شمال باختر – جنوب خاور دارد.

آتشفشان دماوند که از نوع مطبق (چینه ای) می باشد هنوز خاموش نشده و به دلیل خروج گازهای گوگردی و وجود چشمه های آب گرم در اطراف آن جزء آتشفشان های نیمه فعال به حساب می آید. اما آخرین فعالیت آتشفشانی آن مربوط به ۳۸۵۰۰ سال قبل (بر اساس تعیین سن به روش کربن ۱۴) بوده است. قطر دهانه ی اصلی این آتشفشان ۴۰۰ متر است که یخ و برف دائمی آن را پوشانده است. آثاری از دهانه های فرعی نیز دامنه های آن از جمله دامنه ی جنوبی که محل خروج گازها و دودخان هاست و تپه دودی نامیده می شود، دیده می شود.

دامنه ی کوه بوسیله ی جریان های گدازه ای مکرر که بارها از قله و یا مخروط های فرعی سرازیر شده اند و همچنین مواد آذرآواری شامل پومیس، توف و لاهار پوشیده شده است. گدازه های دماوند گستره ای شامل ۴۰۰ کیلومتر را زیر پوشش دارد.

کهن ترین گدازه های کواترنری دماوند از نوع بازالت قلیایی است. به طور کلی سنگ های دماوند از سه نوع بازیک، حدواسط و اسیدی است.انواع بازیک فقط شامل گدازه های بازالتی و تراکی بازالتی است ولی در انواع حدواسط و اسیدی علاوه بر گدازه، سنگ های آذرآواری و اپی کلاستیک نیز وجود دارد. فراوان ترین گدازه های دماوند از نوع تراکیت است.

تصویر فوق از هواپیمای در حال پرواز در مسیر تهران – مشهد و از دامنه ی جنوبی قله ی دماوند توسط م.س.میرکاظمیان گرفته شده است.

کلمات کلیدی: Alborz Mountain , damavand , Iran Geotourism , peak٬volcano , آتشفشان , آذرآواری , البرز , ایران , بلندترین آتشفشان آسیا , بلندترین قله ایران , دماوند , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , فوران , گدازه

بلندترین قله آتشفشانی آسیا

قله دماوند با ۵۶۷۰ متر ارتفاع بلندترین قله ی ایران و بلندترین قله ی آتشفشانی آسیاست. قله ی دماوند نقطه ی عطف رشته کوه البرز به حساب می آید. این رشته کوه در خاور دماوند راستای شمال خاور – جنوب باختر و در باختر آن راستای شمال باختر – جنوب خاور دارد.

آتشفشان دماوند که از نوع مطبق (چینه ای) می باشد هنوز خاموش نشده و به دلیل خروج گازهای گوگردی و وجود چشمه های آب گرم در اطراف آن جزء آتشفشان های نیمه فعال به حساب می آید. اما آخرین فعالیت آتشفشانی آن مربوط به ۳۸۵۰۰ سال قبل (بر اساس تعیین سن به روش کربن ۱۴) بوده است. قطر دهانه ی اصلی این آتشفشان ۴۰۰ متر است که یخ و برف دائمی آن را پوشانده است. آثاری از دهانه های فرعی نیز دامنه های آن از جمله دامنه ی جنوبی که محل خروج گازها و دودخان هاست و تپه دودی نامیده می شود، دیده می شود.

دامنه ی کوه بوسیله ی جریان های گدازه ای مکرر که بارها از قله و یا مخروط های فرعی سرازیر شده اند و همچنین مواد آذرآواری شامل پومیس، توف و لاهار پوشیده شده است. گدازه های دماوند گستره ای شامل ۴۰۰ کیلومتر را زیر پوشش دارد.

کهن ترین گدازه های کواترنری دماوند از نوع بازالت قلیایی است. به طور کلی سنگ های دماوند از سه نوع بازیک، حدواسط و اسیدی است.انواع بازیک فقط شامل گدازه های بازالتی و تراکی بازالتی است ولی در انواع حدواسط و اسیدی علاوه بر گدازه، سنگ های آذرآواری و اپی کلاستیک نیز وجود دارد. فراوان ترین گدازه های دماوند از نوع تراکیت است.

تصویر فوق از هواپیمای در حال پرواز در مسیر تهران – مشهد و از دامنه ی جنوبی قله ی دماوند توسط م.س.میرکاظمیان گرفته شده است.

کلمات کلیدی: Alborz Mountain , damavand , Iran Geotourism , peak , volcano , آتشفشان , آذرآواری , البرز , ایران , بلندترین آتشفشان آسیا , بلندترین قله ایران , دماوند , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , فوران , گدازه

مخروط های آتشفشانی دشت لوت

در محدوده شرق و جنوب شرق ایران در دوره کواترنری (۲میلیون سال قبل تا کنون) به دلیل حاکم بودن رژیم کششی بر منطقه و فرورانش صفحه اقیانوسی دریای عمان به زیر صفحه مکران ایران، فعالیت های آتشفشانی در حجم وسیع منطقه را تحت تاثیر خود قرار داده بوده و دهانه های آتشفشانی متعددی در آن منطقه سر از زیر زمین برآورده اند. بزرگترین و شناخته شده ترین آتشفشان های این ناحیه از ایران زمین، آتشفشان های تفتان و بزمان می باشند که هنوز نیز با خروج گاز و دود از آنها جزء آتشفشان های نیمه فعال به حساب می آیند. البته با تغییر رژیم زمین ساختی منطقه به فشارش، تمامی آتشفشان ها به خاموشی گراییده و در طول زمان دهانه های آنها در اثر فرسایش به سوی خرابی و پست شدن گراییده است.

ZG-Lut-Crater

ZG-Lut-CraterGeo

در باختر دشت لوت و در شمال گندم بریان سه دهانه آتشفشانی مقادیر فراوانی گدازه های الیوین بازالتی را در اثر فوران هایی که در دوره کواترنری داشته اند در سطح دشت پراکنده اند و مخروط هایی کوچک و کوتاه ساخته اند که بلندترین آنها در حال حاضر ۵۹۰ متر ارتفاع دارد. این مخروط های منفرد که در سطح دشت پراکنده اند یکی از زیباترین جلوه های زمین را در این منطقه ایجاد نموده اند.

گسل نایبند دقیقاً از میان این مخروط های آتشفشانی عبور می کند. این گسل با راستای شمالی- جنوبی از جنوبی ترین بخش رشته کوه شتری در جنوب خاور طبس تا باختر شهداد با درازای ۳۵۰ کیلومتر قرار گرفته است. رخنمون گسل نایبند مرکب از چهار قطعه گسلی اصلی هم پوشان، بسیار پرشیب و بیشتر به صورت قائم است و مولفه حرکتی آن راستالغز راست بر می باشد.

عکس بالا نمایی از مخروط آتشفشانی شماره ۱ را از نمای شمال باختری آن به تصویر کشیده است. این عکس توسط “مجید خاتمی” گرفته شده است.

کلمات کلیدی: آتشفشان , الیوین بازالت , ایران , دشت لوت , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , شرق ایران , کراتر , کواترنری , گدازه , گسل نایبند , مخروط , دهانه آتشفشان

ژئوپارک ارس

ژئوپارک ارس (ارسباران) در شمال باختر ایران و در استان آذربایجان شرقی واقع شده است. این ژئوپارک شامل پنج ژئوسایت کوه علی‌باشى، کوه کیامکى، کوه گئچى قالاسى، آبشار ماهاران و آبشار آسیاب خرابه است که هر کدام نمونه‌هاى زمین‌شناسى کم‌نظیرى دارند. ژئوپارک ملی جلفا و ژئوپارک جهانی ارس در شمال استان آذربایجان شرقی درمنطقه جلفا، دومین محدوده پیشنهادی رسمی کشور به سازمان یونسکو است که شناسایی و پیشنهاد اولیه آنها توسط بهرام نکوئی صدری در سال ۱۳۸۷ انجام شده‌است.

مناطق دیدنی این ژئوپارک شامل ژئوسایت های زمین شناسی، مناطق فسیلی، چشمه های معدنی، آبشارهای مختلف و مقاطع متفاوت زمین شناسی در مناطق پارک کوهستان، چشمه تراورتن ساز کوه گچی قالاسی، آبشار آسیاب خرابه، آبشار ماهاران و کوه کیامکی است.

۱- آبشار آسیاب خرابه

این آبشار در ۲۷ کیلومتری هادی شهر در شهرستان جلفا قرار دارد. آب آن بعد از آنکه به شکل آبشار سرازیر شد، به صورت یک رشته جویبار به هم پیوسته به سمت دره جریان پیدا می کند. در محل ریزش آب در تمام سطوح دیواره آبشار ، گیاهان آبزی و کنارآبزی نظیر خزه ، پرسیاوش و بولاغ اوتی روییده است که بر زیبایی آن افزوده است. تمام سنگ های بالای آسیاب خرابه آهکی است و بوسیله رسوب گذاری آب شکل گرفته اند. و رسوبات اطراف این منطقه شامل رسوبات فلیش کرتاسه به ضخامت (۳۰ متر) در غرب روستاى سیه رود ، مرکب از کنگلومرا، ماسه‌سنگ، سیلت‌سنگ و گل‌سنگ یا مارن است.

۲- کوه کیامکی

بلندترین کوه منطقه‌ جلفا به ارتفاع ۳۳۴۷ متر به نام کیامکی در شمال غرب استان قرار گرفته که منطقه حفاظت شده و پناهگاه حیات وحش است. از مهمترین زیستگاه‌های پناهگاه حیات وحش کیامکی می‌توان به مناطق ییلاقی جنوب آن اشاره کرد که در برگیرنده ارتفاعات مهمی بوده و زیستگاه حیوانات وحشی می باشد این ارتفاعات در اثرفعالیت تکتونیکی شدید ترشیاری که اواسط ائوسن آغاز می شود و همراه با نفوذ ولکانیکهای داسیتی الیگوسن بوده،  بوجود آمده است.

۳– کوه علی باشی

این ارتفاعات در باختر شهرستان جلفا واقع شده و شامل مناظری طبیعی هستند، در مسیر کلیسای تاریخی سنت استپانوس( جاده مرزی جلفا- سد ارس) بطور عمده سنگهای پرمین و تریاس رخنمون داشته و فعالیت های تکتونیکی حادث شده در این واحدها منشا شکل گیری کوه ها و دره ها و بصورت کلی شکل گیری سیمای امروزی این مسیر شده است. بطورکلی شامل سنگ آهک به رنگ خاکستری تیره و سنگ آهک مارنی برنگ قرمز و همچنین شیل در بخش بالایی و دارای فسیلهای به سن پرمو-تریاس می باشد و یکی از کامل‎ترین بُرش‎های پرمین ایران در منطقه مرزی جلفا مطالعه شده است. کوه علی باشی در حال حاضر تنها نقطه ای از ایران است که توالی رسوبات پرمین و تریاس به صورت پیوسته به یکدیگر می رسند. این منطقه همواره به دلیل پیوستگی چینه شناسی مرز پرمین و تریاس مورد توجه زمین شناسان بوده است. همچنین ضخامت زیاد نهشته های پرمین و تریاس در این منطقه مطالعه این نهشته ها را برای زمین شناسان جذاب نموده است.

۴- آبشار ماهاران

ماهاران‌ یکی‌ از زیباترین‌ مناطق‌ دیدنی‌ این‌ منطقه‌ می‌باشد،که‌ در کنار روستای‌ قشلاق‌ و در ۱۷کیلومتری‌ هادیشهر قرار گرفته‌ است. چشمه‌ آبی‌ زلال‌ از آن‌ محل‌ جاری ‌است‌ که‌ در حول‌ و حوش‌ آن‌ منظره‌هــای‌ سرسبزی‌ وجود دارد، آب‌ چشمه‌ های این‌ منطقه‌ بدون‌ املاح‌ و آهک بوده‌ و از بهترین‌ آبهای منطقه‌ می‌باشد. منطقه در اثر فعالیت تکتونیکی شدید ترشیاری که اواسط ائوسن آغاز می شود تحت تاًثیر قرار گرفته ‌ و در اواخر الیگوسن گدازه های ولکانیکهای داسیتی فوران یافته و کوه قشلاق بوجود آمده است. نفوذ این گنبدهای نفوذی و جریان گدازه های ولکانیکی مربوط به آن باعث خرد شدن و پوشیده شدن سنگهای قدیمی تر شده است.

۵- کوه گئچی قالاسی

تنها کوه‌ منفرد شهرستان‌ جلفا می‌باشد که‌ به‌ ارتفاع‌ ۲۰۵۰ متری‌ در ۵۰۰ متری‌ جنوب‌ شرقی‌شهر جلفا واقع‌ شده‌ است‌ در بعضی از  قسمتهای این منطقه سنگهای دگرگونی دیده می شود که در اثر نوعی از دگرگونی بنام دگرگونی همبری در حدود ۳۸ میلیون سال قبل بوجود آمده است. جنس این کوه شامل مارن قرمز، ماسه سنگ و توف به سن ائوسن و همچنین ماسه سنگ، سنگ آهک ماسه ای با میانلایه هایی از آهک ماسه ای دارای فسیل نومولیت به سن پالئوسن می باشد.

کوه آتشفشانی گئچی قالاسی در اواخر الیگوسن (۳۸ میلیون سال پیش) فوران کرده است. در دامنه ی این کوه رگه های زیبایی از سنگ معدن مرمر سبز بوجود آمده است. فوران گدازه های این آتشفشان سنگهای آهکی اطراف این کوه را پخته و در طی زمان بلورهای درشتی از کلسیت (CaCo3) را بنام اونیکس (Onyx) ایجاد کرده است. در اصطلاح زمین شناسی به چنین حالتی دگرگونی مجاورتی (Contact Metamorphism) می گویند. در محل این معدن آب ترش و سرد و گازداری از اعماق زمین خارج می شود که در مسیر جاری شدن خود لایه های زیبایی از رسوبات آهندار قرمز و لیموئی را ایجاد نموده است. چشمه های تراورتن ساز در این منطقه باعث ایجاد ذخایر مناسبی از سنگ تراورتن شده اند.

منبع: دفتر ژئوپارک ارس