نوشته‌ها

دره راگه رفسنجان

در کویر اطراف شهر معروف رفسنجان دره ای به طول ۲۰ کیلومتر و عمق ۷۰ متر وجود دارد که با عرضی ۱۸۰ متری منظره ای فوق العاده زیبا را به وجود آورده است. این دره که “راگه” نامیده می شود، میزبان رودخانه دائمی “گیودری” در عمق خود می باشد. بر اساس نظر کارشناسان، دره به دلیل فرسایش های آبرفتی شکل گرفته و به دلیل ادامه فرسایش، شکل برخی قسمت های دره در حال تغییر است.

DSC_0797-36

تقابل دشت مسطح و دره عمیق و اشکال و حجم های به وجود آمده بر اثر فرسایش دره را از شکل انحصاری برخوردار کرده است. اصولا چنین ساختاری با این وسعت یک استثنا است. اگرچه یکی دوتا دره تا حدی شبیه به آن (البته نه با این وسعت و عمق) در نقاط دیگر کشور وجود دارد (تنگه رتیل در کویر لوت ، کال جنی در طبس ، غار دره زینگان در ایلام و..) اما برخی از مزایا همچون دسترسی مناسب ، هوای خوب و امنیت و زیر ساختار های مناسب منطقه دره راگه را از رقبای خود متمایز ساخته است .

۷۵۲۷۵۲

از سوی دیگر فرسایش های آبی در منطقه موجب شده است اشکال بسیار زیبایی در دیواره های دره راگه شکل گیرد که بر زیبایی این منطقه افزوده است. زیبایی و منحصر به فرد بودن این دره به حدی است که برخی، این منطقه را با دشت کلوت­های شهداد از نظر پتانسیل های گردشگری هم سنگ می دانند.  این دره با ۱۸۰ متر عرض، ۷۰ متر عمق، ۲۰ کیلومتر طول و ۳۶ هزار هکتار مساحت از شکوه و عظمت خاصی برخوردار است.  این دره حاصل فرسایش آب رودخانه دائمی گیودری بوده و مربوط به دوران چهارم زمین شناسی (کواترنری) است و سن آن حدود ۲۰ هزارسال تخمین زده می شود.

۷۵۲۷۵۷

اما این دره چگونه شکل گرفته است؟

در دوره های یخچالی که در عرض های جغرافیایی بالاتر بارش برف و یخبندان، آب و هوای غالب بوده است؛ در عرض های جغرافیایی پایین تر یعنی جایی که کشورمان در آن محدوده قرار دارد، بارش شدید باران غلبه داشته است. در نتیجه جریان های آب آبراهه ها، سنگ ها را در ارتفاعات فرسوده و به صورت نهشته های آبرفتی به درون مناطق پست تر مانند دشت ها آورده و نهشته است. پس دوره های یخچالی در ایران همراه با تشکیل دشت های آبرفتی عظیم با ستبرای بسیار زیاد آبرفت بوده است.

دشتی که هم اکنون شهر رفسنجان در درون آن تشکیل و گسترده شده است یکی از دشت های آبرفتی است که در زمان دوره های یخچالی تشکیل شده است و رسوبات آبرفتی آن در آن زمانه با فرسایش کوه های جنوبی و شمالی در این دشت جمع شده است. با پایان دوره های یخچالی و فرایش زمین، آبهایی که از ارتفاعات به سمت پایین جریان داشته اند در کانال هایی جمع شده و رودخانه ها را پدید آورده اند که رودخانه گیودری یکی از آنهاست. در نتیجه با مرور زمان و ارتفاع گرفتن کوه های جنوبی در اثر فعالیت های زمین ساختی، رودخانه برای حفظ تعادل خود بستر آبرفتی دشت را حفر کرده و رودخانه ای که روزی بر روی سطح دشت جریان داشته، امروزه در عمق ۷۰ متری آن جریان دارد. در نتیجه اشکال زیبایی که امروزه در دیواره های دره راگه دیده می شود، محصول کارکرد مشترک، فرسایش آبی، بادی، ریزش ها و فرایش زمین است.

۷۵۲۷۶۴

نکته قابل توجه در خصوص این منطقه بکر طبیعی، وجود حیات وحش منحصر به فرد در منطقه است که شامل عقاب، دراج و کبک می شود و این دره با منطقه حفاظت شده بدوئیه که پناهگاه آهو در استان کرمان محسوب می شود تنها چند کیلومتر فاصله دارد و وجود این حیوان نیز در منطقه توسط افراد محلی گزارش شده است.

دره راگه در شمال غربی استان کرمان و درجنوب شرقی شهرستان رفسنجان در مسیر گردشگری دو جاذبه اکوتوریستی استان یعنی روستای تاریخی میمند و کلوت های شهداد قرارگرفته است.

۰۰۱

کلمات کلیدی: زمین شناسی  ,زمین گردشگری  ,ژئوتوریسم  ,توریسم  ,ژئوسایت  ,دره راگه  ,رفسنجان  , استان کرمان  ,ایران  ,آبرفت  ,نهشته , تنگه  ,ژئومورفولوژی  ,زمین گشت

نوشتار زمین شناسی و زمین گردشگری:

سید مجید میرکاظمیان

منابع:

خبرگزاری مهر

راگه دات آی آر

کال جنی

“کال جنی” نام دره ای ۳۵ کیلومتری شمال شهر طبس و در مسیر جاده ی روستای ازمیغان (Ezmeyghan) در استان خراسان جنوبی می باشد. “کال” اصطلاحی است که به دره یا مسیر ایجاد شده به وسیله سیلاب ها و جریان آب اطلاق می شود. کال جنی یا دره جن ها دره ای زیبا و حیرت انگیز است که بومیان قدیمی آن را به دلیل خوف انگیز بودن، محل زندگی ارواح و جن ها می دانستند.

دسترسی به دره از دو مسیر امکان پذیر است. جاده ی آسفالته طبس به عشق آباد که به سمت شمال کشیده شده است، پس از ۲۰ کیلومتر به آبراهه ای می رسد که رودخانه ی ازمیغان پس از بیرون آمدن از کال جنی رسوبات خود را در بستر دشت نشانده است. همین مسیر آبراهه پس از طی ۵ کیلومتر به سمت شمال با چند پیچ و خم ما را به بخش های عمیق و تنگ دره می رساند. مسیر دیگر، راه دسترسی به روستای ازمیغان است که در ۲۶ کیلومتری شمال طبس از جاده اصلی جدا شده و پس از طی ۹ کیلومتر به مدخل دره رودخانه ازمیغان می رسد. از اینجا با طی مسافت ۳ کیلومتر به صورت پیاده می توان به بخش های تنگ دره کال جنی دست یافت.

ZG-Kal jenni-GE01

سرگذشت زمین شناسی منطقه:

بلوک طبس بخشی از خردقاره ایران مرکزی است که توسط گسله های مهم و پی سنگی نایبند در خاور و کلمرد – کوهبنان در باختر احاطه شده و در بستر و کناره های خود تحت تاثیر گسله ها قرار داشته است به صورتی که در دوران پالئوزوئیک و مزوزوئیک چینه شناسی متفاوتی از مناطق اطراف داشته و در پایان مزوزوئیک به سبب عملکرد نیروهای زمین ساختی از آب خارج شده و به خشکی تبدیل شده است. این بلوک در زمان های پالئوزوئیک و مزوزوئیک تا کرتاسه نشست درخور توجهی داشته است به طوری که نهشته های پالئوزوئیک تا ۳ هزار متر و نهشته های مزوزوئیک در آن تا ۱۰ هزار متر ستبرا دارند. بلوک طبس در همه جا ویژگی یکسان ندارد و به چهار بخش تقسیم می شود. کوه های شتری و کفه فروافتاده طبس دو بخش از این بلوک هستند.

کوه های شتری رشته کوهی چین خورده – رانده شده با درازای بیش از ۱۰۰ کیلومتر در بخش شمال خاوری بلوک طبس، خاور شهر طبس و در پایانه شمالی گسل نایبند قرار دارد. کهن ترین واحد سنگی رخنمون یافته در این فرازمین، سنگ های نهشته دونین (سازند شیشتو) است. جوان ترین واحد های سنگ چینه ای دریایی در این کوه ردیف های ژوراسیک میانی – بالایی هستند (سازند های پروده و اسفندیار) می باشند.

از تریاس پسین که سازو کار تنش های زمین ساختی از کششی به فشارشی تبدیل می گردد، فراخاست، چین خوردگی و گسلش معکوس در این محدوده آغاز می گردد. فقط در مرحله کوهزایی پلیو-پلیستوسن حدود %۲۵ از پهنای شتری کاسته شده است. دگرشکلی و تغییرات ساختاری کنونی در سه مرحله از فعالیت های زمین ساختی همزمان با کوهزایی آلپی در زمان ترشیاری به وقوع پیوسته است.

کفه فرو افتاده طبس که با نهشته های کویری پوشیده شده است نزدیک به ۶۰۰ متر فروافتادگی دارد. این کفه یک فروافتادگی زمین ساختی است که از سه جهت توسط گسله ها در بر گرفته شده و شاید راندگی های بلندی های اطراف مانند کوه های شتری از عوامل فرونشست این کفه باشند. سطح فروافتادگی طبس امروزه توسط نهشته های آبرفتی تراس ها و پادگانه ها و آبرفت های رودخانه های و کفه های رسی و نمکی پوشیده شده است و گسله بهارستان مرز این کفه را با کوه های شتری می سازد.

شرایط کنونی محیط زمین شناسی:

آب و هوای منطقه گرم، خشک و کویری است. بیشینه دما در تابستان ۴۹ درجه و کمینه دما در زمستان ۵- درجه سانتیگراد است. بیشتر ماه های سال خشک و یا کم باران است و بطور معمول در فصل زمستان و ابتدای فصل بهار باران به نسبت کمی می بارد. از ویژگی های منطقه، ناهمسانی دمای زیاد تابستان و زمستان و نیز روز و شب است.

رودخانه ازمیغان که عامل اصلی ایجاد دره ی زیبای کال جنی است از کوه های شتری که در شمال طبس با راستای شمال باختر – جنوب خاور سر برآورده است، سرچشمه می گیرد. این رودخانه کم آب با به هم پیوستن آبراهه های سرازیر شده از کوه های شتری به درون دره ازمیغان شکل گرفته و به سمت دشت طبس جریان می یابد. در حال حاضر با احداث سدی در بالادست روستای ازمیغان آب رودخانه در پشت سد مهار شده و برای مصارف کشاورزی مورد استفاده قرار می گیرد. در پایین دست سد رودخانه خشک است و آب کمی در هنگام بارندگی در آن جریان می یابد. در باختر روستای ازمیغان رودخانه با روندی خاوری – باختری وارد دره ای عمیق و V شکل می شود و مسیری مستقیم در درون دره ای که احتمالاً گسله است را می پیماید. در این محدوده لایه های سازندهای پروده (سنگ آهک و کنگلومرا) و اسفندیار (سنگ آهک پکتن دار همراه با ماسه سنگ، شیل و مارن) به سن ژوراسیک خودنمایی می کنند.

در این بخش از کوه های شتری که تحت تاثیر پایانه شمالی گسل نایبند قرار دارد، گسله های راندگی فراوانی با روند شمال باختر – جنوب خاور به موازات یکدیگر و شیبی به سمت شمال خاور شکل گرفته اند که گسله ازمیغان در محل دیواره سد یکی از آنهاست. گسله بهارستان نیز در محل اتصال کوه به دشت فرو افتاده طبس سنگ های ژوراسیک را بر روی کنگلومرای پالئوسن رانده است. در ادامه رسوبات پادگانه های آبرفتی به سمت دشت کشیده شده اند. از این نقطه به سمت پایین دست رودخانه وارد بستر کنگلومرایی و آبرفتی می شود و دارای عمق زیاد و پیچ و خم های متعدد می گردد. جایی که امروزه “کال جنی” نامیده می شود.

ZG-Kal jenni-GE

ریخت شناسی کال جنی

بستر نرم فرسا، شیب زیاد طولی رودخانه، باران های فصلی و فراخاست دائمی منطقه همگی دست به دست هم داده اند تا این دره زیبا و حیرت انگیر در طول تاریخ ساخته شود. رودخانه با ورود به زمین های آبرفتی بستر خود را حفر کرده است و پیچ و تاب آن نیز به دلیل مقاومت بخش سنگ ها در طول مسیر رود بوده است. در نتیجه امروزه رودخانه در عمق یک تنگه خودساخته جریان می یابد تا به دشت طبس برسد. این تنگه نشانه های فراوانی از فرسایش آبی را بر پیکر خود دارد. فرو رفتگی ها، برجستگی ها، حفرات و شیارهای حاصل از فرسایش، خلل و فرج ایجاد شده در دیواره ها، پلکان ها و آبشارهای کوچک و حوضچه های آب زیبایی خاصی را به این تنگه بخشیده است.

ZG-KalJenni-02

ZG-KalJenni-03

سابقه تمدن در کال جنی

وجود تونل ها و خانه هایی به نام خانه گبرها در دل دیواره ها که برای سکنای زرتشتیان در دوران کهن ساخته شده است از دیگر جدابیت های این دره است. ساخت این تونل ها و حفره ها احتمالا به زمان ساسانیان بازمی گردد. این حفره ها و تونل ها در دیواره جداره های این دره حفر شده اند.  مسیر دسترسی به این حفره ها بسیار دشوار است.  در مسیر این حفره ها تونل هایی دیده می شود که احتمالا راه های ارتباطی آنها با هم بوده است.

شاید در نگاه اول احساس شود که این اشکال نیز حاصل فرسایش طبیعت باشد اما با کمی کنکاش می توان دریافت که اینها ساخته دست بشر است. در ارتفاع ۲ متری از سطح زمین چاه ورودی قرار دارد که با کمک یک همراه می توان به درون آن رفت و سپس از این چاه که حدود ۷-۸ متر ارتفاع دارد. بوسیله جای دست ها و حفرات بدنه می توان از آن بالا رفت. یک تالار و در دو طرف آن دو دالان دیده می شود که هر کدام شامل چندین اتاق می باشد. همه اینها به وسیله بشر و در دل دیواره این دره عجیب پدید آمده است. هنوز می توان رد تیشه معماران آن را بر در و دیوار اتاقک ها مشاهده نمود. طبق نظر کارشناس سازمان میراث فرهنگی تاریخ بنای این مکان به دوره ساسانیان بر می گردد و به نظر می رسد محل چله نشینی یکتا پرستان بوده است.

در بخش های انتهایی دره نیز چاه هایی حفر شده تا آب دره به کمک قنات به روستاهای پایین دست منتقل شود. از این نقطه به بعد دره کاملاً خشک و بدون آب است. هر چه رودخانه به سمت دشت طبس میرود از ارتفاع دیواره ها کاسته می شود.

ZG-KalJenni-04

جذابیت های زمین شناسی دره

آشنایی با رشته کوه شتری و سازندهای آهکی ژوراسیک آن، و یافتن فسیل های دوکفه ای، شناسایی گسله های راندگی و مشاهده لایه های چین خورده، راهپیمایی در دره ای عمیق و بررسی حفر بستر توسط رودخانه و مشاهده ساختارهای فرسایشی از جذابیت های پیمایش این دره است.

کلمات کلیدی: آبرفت , ازمیغان , استان یزد , ایران , ایران مرکزی , چین خوردگی , دره جن ها , رشته کوه شتری , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سازند اسفندیار , سازند بغمشاه , سازند پروده , طبس , فرسایش , کان جنی , کنگلومرا , گسل

مهران، رودخانه گاوی

دشت مهران در باختر استان ایلام  و در ناودیسی کاسه مانند مابین چین خوردگی های اناران در شمال و چنگوله در جنوب گسترده شده است. این دشت آبرفتی در اثر تخلیه رسوبات دو رودخانه ی کنجانچم و گاوی ایجاد شده و این دو رودخانه با عبور از میان ارتفاعات و با ورود به دشت، مخروط افکنه های خود را در دشت گسترانده اند و رسوبات آبرفتی را با ستبرای بیش از ۱۰۰ متر در دشت به جای گذاشته اند.

رودخانه گاوی که با عبور از ارتفاعات شمالی از سمت شمال خاور وارد دشت مهران می شود و تقریباً تا مناطق میانی دشت در راستای شمال شرق- جنوب غرب حرکت کرده، سپس به سمت غرب تغییر جهت داده و پس از الحاق به رودخانه کنجانچم به کشور عراق وارد می شود. بستر رودخانه گاوی پس از ورود به دشت عریض بوده و رسوبات بستر رود بافتی درشت دارند، به همین دلیل آب رودخانه گاوی عمدتاً پس از ورود به دشت مهران در بستر نفوذ کرده و باعث تغذیه آبخوان آبرفتی می­ شود. در نتیجه این رودخانه در دشت مهران فقط در فصل تر و مواقع سیلابی دارای آبدهی می­باشد.

در حال حاضر با احداث سد مخزنی بر روی این رودخانه سعی شده است تا از آب این رودخانه برای مصارف کشاورزی و شرب استفاده شده و از خروج آب این رود از کشور جلوگیری شود.

 عکس بالا از روی ارتفاعات جنوبی طاقدیس اناران و بر روی سازند ایلام گرفته شده است. در تصویر رودخانه ی گاوی در کف دره ای دیده می شود که هر دو دامنه ی آن متشکل از ستبرای زیادی از رسوبات آبرفتی همین رودخانه است که در طول تاریخ خود، با حمل از ارتفاعات در دشت نهشته است. با ادامه ی رژیم فشارشی منطقه و فرایش زمین، رودخانه بستر آبرفتی خود را حفر کرده و امروزه در کف دره ای عمیق جریان دارد. اختلاف ارتفاع بستر رودخانه و پادگانه آبرفتی آن بیش از ۶۰ متر است.

در بخشی از تصویر که پادگانه های آبرفتی با ستبرای زیاد آبرفت دیده می شود، در واقع سازند شیلی و مارنی گورپی است که به دلیل نرم فرسا بودن فضایی را برای انباشت رسوبات آبرفتی مهیا نموده است و در پس زمینه سازندهای پابده و آسماری دیده می شوند. به نظر می رسد با توجه به حجم بالا و ستبرای زیاد آبرفت ها، رودخانه قبل از اینکه راه خود را از میان لایه های آهکی و مستحکم آسماری به سوی دشت مهران باز کند، روسبات خود را برای مدت طولانی در این فضای خالی ناشی از فرسایش سازند گورپی می انباشته است. دید عکس به سوی جنوب باختر است.

کلمات کلیدی: آبرفت , اناران , ایران , پادگانه آبرفتی , تاقدیس , چنگوله , دشت آبرفتی , رودخانه , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سازند آسماری , سازند ایلام , سازند پابده , سازند گورپی , طاقدیس , فن آبرفتی , کنجانچم , گاوی , مخروط افکنه , مهران

کوهستان البرز و دشت تهران

کسانی که در تهران زندگی می کنند و علاقه به طبیعت دارند حتماً بارها و بارها دره های سرسبز و زیبای کوهستان شمالی تهران را به سمت ارتفاعات طی کرده اند و در روزهای تعطیل آخر هفته از زیبایی و آرامش کوهستان البرز لذت برده اند. دره سوهانک، دارآباد، گلاب دره، دربند، درکه و … دره های زیبا و سرسبز شمال تهران هستند که مسیرهای کوهنوردی سالم و مناسبی به سمت ارتفاعات بلندترین قله ی شمال تهران یعنی قله ی توچال را برای کوهنوردان فراهم می سازند.

از دیدگاه پهنه بندی ساختاری – رسوبی، تهران و پیرامون آن در مزر دو پهنه ساختاری – رسوبی البرز و ایران مرکزی واقع است. مرز بین این دو پهنه مهم، گسله شمال تهران است که مهمترین ویژگی آن ایجاد فروافتادگی نئوژن (در محل دشت تهران تا حوض سلطان) می باشد.  این حوضه فروافتاده میزبان توالی ضخیمی از ماسه شن و مارن است که در مرحله بعدی توسط نهشته های جوان کوارترنر پوشیده شده است. این حوضه به تدریج ژرفای خود را از دست داده و در انتهای میوسن خشک شده است (نهشته های این حوضه با مرز ناپیوسته توسط نهشته های جوان پوشیده شده اند). محدوده شمالی گسله شمال تهران در حاشیه شمال خاوری منطقه در زیر پهنه ترشیری جنوبی پهنه البرز مرکزی قرار داشته است. این حوضه میزبان توالی های ضخیم از سنگهای رسوبی آتشفشانی ائوسن و راندگی و بالاآمدگی آن در امتداد زون راندگی جنوبی ارتفاعات البرز می باشد. در ائوسن میانی، این ریزپهنه به صورت یک حوضه رسوبی نسبتا عمیق بوده است که در آن واحدهای رسوبی آتشفشانی مختلف سازند کرج در محیط متلاطم زیردریایی تشکیل شده اند. مجموعه نهشته های البرز در زمان کواترنر به وسیله آبرفتهای جوان کوارترنر پوشیده شده اند.

یکی از مهمترین ویژگیهای سیستم کوارترنر، نوسانات آب و هوایی است که به صورت دوره های یخ چالی و بین یخ چالی ظاهر گشته است. دوره های یخ چالی (Glacial stages) به زمانه چیرگی هوای سرد و یخ بندان های شدید و شکل گیری یخ چالهاست. دوره های یخ چالی همچنین زمانه آرامش پوسته زمین است.

بر پایه مطالعات انجام شده در سیستم کوارترنر ۴ دوره یخچالی اصلی وجود داشته است که در هر منطقه نام و ویژگی خود را دارد. در ایران نامگذاری اروپای باختری رایج تر است. از سوی دیگر، این ۴ دوره یخچالی در ایران نیز شناسایی و نامگذاری شده اند. این ۴ دوره از قدیم به جدید به شرح زیر می باشد:

گونز (Gunz) و یا عصر یخ جاجرود، میندل (Mindel) یا عصر یخ توچال، ریس (Riss) یا عصر یخ تهرانشمال و بالاخره وورم (Wurm) یا عصر یخ آبعلی.

دوره های یخ چالی به وسیله ۳ دوره بین یخ چالی (Interglacial Stages) از یکدیگر جدا شده اند. در دوره های بین یخ چالی، سرما و یخبندان کاهش یافته و یخ چالها نیز عقب نشینی کرده اند. دوره های بین یخ چالی همچنین زمانه بی قراریهای پوسته زمین نیز می باشند.

در ایران اگرچه یخ چالها در دره های کوهستانی ( تا ارتفاع ۱۶۰۰ متر) به وجود آمده اند؛ ولی در سایر نقاط دوره های یخچالی که با فراوانی باران و کاهش دما و تبخیر همراه بوده است، بارشهای جوی سیلابها را بوجود آورده و سیلابها نیز به نوبه خود مصالح تخریبی و واریزه ها را با خود حمل و به نقاط پایین دست منتقل کرده و در صورت شرایط مناسب بار جامد خود را بر زمین گذارده و به این ترتیب آبرفتهای با ریخت زمین شناسی متفاوت و گونه گون در سراسر ایران گسترده شده اند. به همین علت دوره های یخ چالی در ایران را می توان دوره های آبرفت گذاری (alluviation Periods) نامید. در محدوده دشت تهران و کرج آبرفت ها از گسترش قابل توجهی برخوردار اند.

دشت تهران از چندین مخروط افکنه که راس آنها در محل دره – آبراهه های کوهستان شمال تهران و پنجه ی آنها در جنوب تهران گسترده شده است و آبرفت های حاصل از فرسایش سنگ ها در کوهستان را از درشت دانه در بالا و ریزدانه در بخش های انتهایی دشت گسترده اند تشکیل شده است. این آبرفت ها به دلیل مصالح خوبی که دارند محل گسترش بهترین باغستان ها و زمین های کشاورزی از شمال تهران تا بخش های جنوبی در اسلامشهر تا رباط کریم شده اند. آبرفت های تهران به چهار سازند تقسیم شده اند که از قدیم به جدید هزار دره، کهریزک، تهران و آبرفت های کنونی هولوسن می باشند که در زمانی مناسب در مورد آنها توضیح داده خواهد شد.

تصویر فوق در یک صبح پاییزی از درون هواپیمای در حال برخاستن از دشت تهران و ارتفاعات شمالی آن (البرز) گرفته شده است. یکی از جاذبه های زمین گردشگری تماشای ساختارهای زمین شناسی، تکتونیکی و مورفولیژیکی از درون هواپیماست. اگر در کنار پنجره باشید و دوربین به دست و البته شانس داشته باشید و آفتاب به شما اجازه دهد و شیشه ی پنجره تمیز باشد و البته بال هواپیما دید شما را کور نکرده باشد می توانید تصاویر زیبایی از زمین تهیه فرمائید.