کال جنی

“کال جنی” نام دره ای ۳۵ کیلومتری شمال شهر طبس و در مسیر جاده ی روستای ازمیغان (Ezmeyghan) در استان خراسان جنوبی می باشد. “کال” اصطلاحی است که به دره یا مسیر ایجاد شده به وسیله سیلاب ها و جریان آب اطلاق می شود. کال جنی یا دره جن ها دره ای زیبا و حیرت انگیز است که بومیان قدیمی آن را به دلیل خوف انگیز بودن، محل زندگی ارواح و جن ها می دانستند.

دسترسی به دره از دو مسیر امکان پذیر است. جاده ی آسفالته طبس به عشق آباد که به سمت شمال کشیده شده است، پس از ۲۰ کیلومتر به آبراهه ای می رسد که رودخانه ی ازمیغان پس از بیرون آمدن از کال جنی رسوبات خود را در بستر دشت نشانده است. همین مسیر آبراهه پس از طی ۵ کیلومتر به سمت شمال با چند پیچ و خم ما را به بخش های عمیق و تنگ دره می رساند. مسیر دیگر، راه دسترسی به روستای ازمیغان است که در ۲۶ کیلومتری شمال طبس از جاده اصلی جدا شده و پس از طی ۹ کیلومتر به مدخل دره رودخانه ازمیغان می رسد. از اینجا با طی مسافت ۳ کیلومتر به صورت پیاده می توان به بخش های تنگ دره کال جنی دست یافت.

ZG-Kal jenni-GE01

سرگذشت زمین شناسی منطقه:

بلوک طبس بخشی از خردقاره ایران مرکزی است که توسط گسله های مهم و پی سنگی نایبند در خاور و کلمرد – کوهبنان در باختر احاطه شده و در بستر و کناره های خود تحت تاثیر گسله ها قرار داشته است به صورتی که در دوران پالئوزوئیک و مزوزوئیک چینه شناسی متفاوتی از مناطق اطراف داشته و در پایان مزوزوئیک به سبب عملکرد نیروهای زمین ساختی از آب خارج شده و به خشکی تبدیل شده است. این بلوک در زمان های پالئوزوئیک و مزوزوئیک تا کرتاسه نشست درخور توجهی داشته است به طوری که نهشته های پالئوزوئیک تا ۳ هزار متر و نهشته های مزوزوئیک در آن تا ۱۰ هزار متر ستبرا دارند. بلوک طبس در همه جا ویژگی یکسان ندارد و به چهار بخش تقسیم می شود. کوه های شتری و کفه فروافتاده طبس دو بخش از این بلوک هستند.

کوه های شتری رشته کوهی چین خورده – رانده شده با درازای بیش از ۱۰۰ کیلومتر در بخش شمال خاوری بلوک طبس، خاور شهر طبس و در پایانه شمالی گسل نایبند قرار دارد. کهن ترین واحد سنگی رخنمون یافته در این فرازمین، سنگ های نهشته دونین (سازند شیشتو) است. جوان ترین واحد های سنگ چینه ای دریایی در این کوه ردیف های ژوراسیک میانی – بالایی هستند (سازند های پروده و اسفندیار) می باشند.

از تریاس پسین که سازو کار تنش های زمین ساختی از کششی به فشارشی تبدیل می گردد، فراخاست، چین خوردگی و گسلش معکوس در این محدوده آغاز می گردد. فقط در مرحله کوهزایی پلیو-پلیستوسن حدود %۲۵ از پهنای شتری کاسته شده است. دگرشکلی و تغییرات ساختاری کنونی در سه مرحله از فعالیت های زمین ساختی همزمان با کوهزایی آلپی در زمان ترشیاری به وقوع پیوسته است.

کفه فرو افتاده طبس که با نهشته های کویری پوشیده شده است نزدیک به ۶۰۰ متر فروافتادگی دارد. این کفه یک فروافتادگی زمین ساختی است که از سه جهت توسط گسله ها در بر گرفته شده و شاید راندگی های بلندی های اطراف مانند کوه های شتری از عوامل فرونشست این کفه باشند. سطح فروافتادگی طبس امروزه توسط نهشته های آبرفتی تراس ها و پادگانه ها و آبرفت های رودخانه های و کفه های رسی و نمکی پوشیده شده است و گسله بهارستان مرز این کفه را با کوه های شتری می سازد.

شرایط کنونی محیط زمین شناسی:

آب و هوای منطقه گرم، خشک و کویری است. بیشینه دما در تابستان ۴۹ درجه و کمینه دما در زمستان ۵- درجه سانتیگراد است. بیشتر ماه های سال خشک و یا کم باران است و بطور معمول در فصل زمستان و ابتدای فصل بهار باران به نسبت کمی می بارد. از ویژگی های منطقه، ناهمسانی دمای زیاد تابستان و زمستان و نیز روز و شب است.

رودخانه ازمیغان که عامل اصلی ایجاد دره ی زیبای کال جنی است از کوه های شتری که در شمال طبس با راستای شمال باختر – جنوب خاور سر برآورده است، سرچشمه می گیرد. این رودخانه کم آب با به هم پیوستن آبراهه های سرازیر شده از کوه های شتری به درون دره ازمیغان شکل گرفته و به سمت دشت طبس جریان می یابد. در حال حاضر با احداث سدی در بالادست روستای ازمیغان آب رودخانه در پشت سد مهار شده و برای مصارف کشاورزی مورد استفاده قرار می گیرد. در پایین دست سد رودخانه خشک است و آب کمی در هنگام بارندگی در آن جریان می یابد. در باختر روستای ازمیغان رودخانه با روندی خاوری – باختری وارد دره ای عمیق و V شکل می شود و مسیری مستقیم در درون دره ای که احتمالاً گسله است را می پیماید. در این محدوده لایه های سازندهای پروده (سنگ آهک و کنگلومرا) و اسفندیار (سنگ آهک پکتن دار همراه با ماسه سنگ، شیل و مارن) به سن ژوراسیک خودنمایی می کنند.

در این بخش از کوه های شتری که تحت تاثیر پایانه شمالی گسل نایبند قرار دارد، گسله های راندگی فراوانی با روند شمال باختر – جنوب خاور به موازات یکدیگر و شیبی به سمت شمال خاور شکل گرفته اند که گسله ازمیغان در محل دیواره سد یکی از آنهاست. گسله بهارستان نیز در محل اتصال کوه به دشت فرو افتاده طبس سنگ های ژوراسیک را بر روی کنگلومرای پالئوسن رانده است. در ادامه رسوبات پادگانه های آبرفتی به سمت دشت کشیده شده اند. از این نقطه به سمت پایین دست رودخانه وارد بستر کنگلومرایی و آبرفتی می شود و دارای عمق زیاد و پیچ و خم های متعدد می گردد. جایی که امروزه “کال جنی” نامیده می شود.

ZG-Kal jenni-GE

ریخت شناسی کال جنی

بستر نرم فرسا، شیب زیاد طولی رودخانه، باران های فصلی و فراخاست دائمی منطقه همگی دست به دست هم داده اند تا این دره زیبا و حیرت انگیر در طول تاریخ ساخته شود. رودخانه با ورود به زمین های آبرفتی بستر خود را حفر کرده است و پیچ و تاب آن نیز به دلیل مقاومت بخش سنگ ها در طول مسیر رود بوده است. در نتیجه امروزه رودخانه در عمق یک تنگه خودساخته جریان می یابد تا به دشت طبس برسد. این تنگه نشانه های فراوانی از فرسایش آبی را بر پیکر خود دارد. فرو رفتگی ها، برجستگی ها، حفرات و شیارهای حاصل از فرسایش، خلل و فرج ایجاد شده در دیواره ها، پلکان ها و آبشارهای کوچک و حوضچه های آب زیبایی خاصی را به این تنگه بخشیده است.

ZG-KalJenni-02

ZG-KalJenni-03

سابقه تمدن در کال جنی

وجود تونل ها و خانه هایی به نام خانه گبرها در دل دیواره ها که برای سکنای زرتشتیان در دوران کهن ساخته شده است از دیگر جدابیت های این دره است. ساخت این تونل ها و حفره ها احتمالا به زمان ساسانیان بازمی گردد. این حفره ها و تونل ها در دیواره جداره های این دره حفر شده اند.  مسیر دسترسی به این حفره ها بسیار دشوار است.  در مسیر این حفره ها تونل هایی دیده می شود که احتمالا راه های ارتباطی آنها با هم بوده است.

شاید در نگاه اول احساس شود که این اشکال نیز حاصل فرسایش طبیعت باشد اما با کمی کنکاش می توان دریافت که اینها ساخته دست بشر است. در ارتفاع ۲ متری از سطح زمین چاه ورودی قرار دارد که با کمک یک همراه می توان به درون آن رفت و سپس از این چاه که حدود ۷-۸ متر ارتفاع دارد. بوسیله جای دست ها و حفرات بدنه می توان از آن بالا رفت. یک تالار و در دو طرف آن دو دالان دیده می شود که هر کدام شامل چندین اتاق می باشد. همه اینها به وسیله بشر و در دل دیواره این دره عجیب پدید آمده است. هنوز می توان رد تیشه معماران آن را بر در و دیوار اتاقک ها مشاهده نمود. طبق نظر کارشناس سازمان میراث فرهنگی تاریخ بنای این مکان به دوره ساسانیان بر می گردد و به نظر می رسد محل چله نشینی یکتا پرستان بوده است.

در بخش های انتهایی دره نیز چاه هایی حفر شده تا آب دره به کمک قنات به روستاهای پایین دست منتقل شود. از این نقطه به بعد دره کاملاً خشک و بدون آب است. هر چه رودخانه به سمت دشت طبس میرود از ارتفاع دیواره ها کاسته می شود.

ZG-KalJenni-04

جذابیت های زمین شناسی دره

آشنایی با رشته کوه شتری و سازندهای آهکی ژوراسیک آن، و یافتن فسیل های دوکفه ای، شناسایی گسله های راندگی و مشاهده لایه های چین خورده، راهپیمایی در دره ای عمیق و بررسی حفر بستر توسط رودخانه و مشاهده ساختارهای فرسایشی از جذابیت های پیمایش این دره است.

کلمات کلیدی: آبرفت , ازمیغان , استان یزد , ایران , ایران مرکزی , چین خوردگی , دره جن ها , رشته کوه شتری , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سازند اسفندیار , سازند بغمشاه , سازند پروده , طبس , فرسایش , کان جنی , کنگلومرا , گسل

1 پاسخ

ثبت دیدگاه

مایل به ملحق شدن به بحث هستید ؟
به ما بپیوندید !

پاسخ دهید