زیروکی، اولین گودال برخوردی در ایران

با وجود مطالعات گسترده انجام شده درباره پدیده های ژئومورفولوژی ایران، تا کنون بررسی گودال های برخوردی مورد توجه قرار نگرفته است. تنها دو گزارش قدیمی و فراموش شده وجود دارند که معطوف به ساختارهای شبه برخوردی در ایران بوده اند. یک مورد توسط اسکرین (Skrine) انگلیسی در سال ۱۹۳۱ به عنوان چاله احتمالاً شهابسنگی گوهرکوه (Gwar-Kuh) و به قطر ۴۵ متر در جنوب شرقی ایران معرفی گردید، که در مطالعات بعدی توسط اسپنسر (Spencer) بریتانیایی به کلی رد شد و امروزه مشخص شده که احتمالاً مربوط به یک چاله شبه کارستی (Sinkhole) بوده است. مورد دیگر نیز گزارشی درباره گودال قلعه حسنعلی (Qal’eh-Hasanali) به قطر ۱٫۱ کیلومتر به همراه ۱۴ گودال کوچک دیگر پیرامون آن در منطقه راین استان کرمان بود که ابتدا توسط گویکوویچ (Gojković) زمین شناس یوگسلاوی در سال ۱۹۷۳ به عنوان گودال برخوردی شناسایی گردید اما با مطالعات کامل تر میلتون (Milton) آمریکایی در سال ۱۹۷۶ به عنوان دهانه آتشفشانی (Maar) معرفی شد.

در این نوشتار بر اساس روش های سنجش از دور و برداشت های میدانی، یک ساختار دایره ای شکل با نام زیروکی (Zirouki) در دشت سمسور (Samsour) استان سیستان و بلوچستان در جنوب شرق ایران شناسایی گردید که پیش از این توسط منصوری دانشور (Mansouri Daneshvar) و همکاران در سال های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۳ به ترتیب در دومین کنفرانس گودال های برخوردی و اختر زمین شناسی کشورهای عرب و مجله پردازش اطلاعات علوم زمین به عنوان یک گودال احتمالی حاصل از برخورد شهاب سنگی معرفی شده است. پس از آن، این گودال توسط باراتوکس (Baratoux) و همکاران هم در سال ۲۰۱۲ به عنوان یک سایت دارای پتانسیل برخورد معرفی شد. در آگوست ۲۰۱۳ هم به عنوان تنها گودال برخوردی شهابسنگی امکان پذیر (Probable) و قابل تأیید در ایران در پایگاه تخصصی ساختارهای برخوردی جهان (دانشنامه مخاطرات طبیعی دانشگاه نووسی بیرسک، روسیه) ثبت گردید.

ساختار دایره ای شکل زیروکی در دشت سمسور استان سیستان و بلوچستان و در جنوب خاور ایران واقع شده است. این ساختار با قطر ۳ تا ۵/۳ کیلومتری و عمق ۳۰ تا ۵۰ متری در مختصات جغرافیایی ۲۸۲۸۲۸ عرض شمالی و ۶۰۰۰۴۱ طول شرقی و در ارتفاع ۸۵۰ تا ۹۰۰ متری از سطح دریاهای آزاد قرار گرفته است. این گودال به لحاظ تقسیمات کشوری در باختر استان سیستان و بلوچستان و در شهرستان ایرانشهر، بخش بزمان و دهستان آب رییس قرار دارد.

fig_3

جایگاه گودال زیروکی بر روی تصویر ماهواره ای

خلاصه نتایج بررسی های صورت گرفته در مورد این گودال در طی دو سال گذشته نیز بارها در وبلاگ ژئومورفولوژی و برنامه ریزی محیطی منعکس شده است. ارزیابی گودال زیروکی با استفاده از تفسیرهای سنجش از دور ژئومورفولوژیکی و در سطوح مختلف مطالعات توپوگرافی، ژئوفیزیک، زمین شناسی، و پتروگرافی به انجام رسیده است.

مورفولوژی گودالی شکل ساختار مورد مطالعه به طور کامل و با اختلاف ارتفاع مشخصی، مشهود است. علاوه بر این استخراج پروفیل های توپوگرافیکی از DEM نشان داد که در چهار جهت مختلف، علاوه بر ساختار گودالی شکل با لبه های برآمده، برجستگی مرکزی نیز به وضوح دیده می شود. داده های ژئوفیزیک هوابرد نیز وجود یک ساختار دایره ای شکل با بی هنجاری گرانشی منفی را به شکل متمرکز بر روی این ساختار نشان داد که این موضوع خود یکی از شواهد ارزشمند در ارزیابی گودال های برخوردی به شمار می رود.

نقشه ژئوفیزیک هوابرد محدودهی مطالعاتی؛ محصول پردازش ترازهای میدان مغناطیسی برگردان به قطب

این گودال با پوشش رسوبات حجیم آبرفتی و سیمای ظاهری خود شباهتی به یک ساختار آتشفشانی ندارد و با توجه به شرایط زمین شناسی آن و قرارگیری نهشته های آبرفتی بر روی زمینه پلئیستوسن – میوسن می توان گفت که سن زمین شناسی این پدیده در مقایسه با سایر گودال های مشابه مثل بارینگر در آمریکا  در حدود دوره کواترنر قابل تخمین است.

نقشه زمین شناسی مقیاس 1:100000 محدوده مطالعاتی

نقشه زمین شناسی مقیاس ۱:۱۰۰۰۰۰ محدوده مطالعاتی

نتایج مطالعات پترولوژی انجام شده نشان دهنده سنگی وابسته به سنگ های بازالتی- آندزیتی غنی از اکسید تیتانیوم TiO2 (از اجزای کمیاب زمینی) است که دارای مقادیر معنی داری از اجزای سیلیکات، اکسید آلومینیوم، کربنات و اکسید آهن می باشد. همچنین نتایج آزمایش XRF نشان دهنده وجود عناصر کمیاب گروه سیدروفیل شامل نیکل Ni، کبالت Co و کروم Cr نیز می باشد.

همه شواهد به دست آمده نشان دهنده رویارویی ما با یک گودال برخوردی احتمالی است لذا امروز می توان گفت که این منطقه اولین گودال احتمالی حاصل از برخورد شهابسنگ در ایران است و از این رو ارزش علمی و حفاظت محیط زیستی دارد.

نمایی از گودال زیروکی در دشت سمسور استان سیستان و بلوچستان

نمایی از گودال زیروکی در دشت سمسور استان سیستان و بلوچستان

برداشت های میدانی هم علاوه بر ابعاد زمین شناسی، ارزش اکولوژیکی گودال را نشان می داد که گونه های زیستی متراکم و متنوع شوری پسند، وجود چشمه های آب شور متعدد در لبه های گودال و شکل گیری تالاب فصلی در محل گودال بخشی از آن بود.

این گودال اگر به عنوان یک ساختار برخورد شهابسنگی مورد تأیید قطعی قرار گیرد، اولین نمونه در ایران و سومین نمونه در خاورمیانه پس از گودال وبار (Wabar) در عربستان و گودال جبل وقف الصوان (Jebel Waqf as Suwwan) در اردن هاشمی خواهد بود.

دکتر محمدرضا منصوری دانشور

 

کلمات کلیدی: استان سیستان و بلوچستان , ایران , ایرانشهر , بزمان , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت ,زیروکی , شهاب سنگ ,گودال برخوردی , ژئوتوریسم , زمین گشت

 

منابع:

Mansouri Daneshvar, M.R., Bagherzadeh, Ali. 2011. Investigation of possible evidence for an impact structure (Zirouki crater) in Samsour desert, SE Iran. Proceedings of Second Arab Impact Cratering and Astrogeology Conference, Casablanca, Morocco. pp 62–۶۳٫

Mansouri Daneshvar, M.R., Bagherzadeh, A., 2013. Geomorphological investigation of possible impact evidences for the crater-shaped structure of Zirouki in Samsour Desert, SE Iran. Earth Science Informatics 6(4), 241–۲۵۲٫

tsun.sscc.ru/nh/impact.php (Expert Database on Earth Impact Structures: EDEIS)

http://www.mrmd.blogfa.com (Geomorphology and Environmental Planning)

0 پاسخ

ثبت دیدگاه

مایل به ملحق شدن به بحث هستید ؟
به ما بپیوندید !

پاسخ دهید