گنبد آتشفشانی گئچی قالاسی

 

 

آنهایی که تاکنون مسیر تبریز به مرز بازرگان را طی کرده اند، حتما از دیدن زیبایی های طبیعی و زمین شناختی فراوان این مسیر لذت برده اند. یکی از این زیبایی های طبیعی که در مسیر مرند – ماکو و در حوالی کوشکسرای از دور خودنمایی می کند، یک کوه منفرد است که در زبان محلی “گئچی قالاسی” نامیده می شود که به زبان فارسی “قلعه ی بز” معنا می شود.
این کوه منفرد که در سمت چپ جاده ی مرند – ماکو با ارتفاع ۲۰۵۰ متر از سطح دریا از دور مشخص است در واقع یک “گنبد آتشفشانی” است و اطراف آن را سنگ های رسوبی فرا گرفته اند.
گنبد آتشفشانی (Volcanic dome) در واقع زمانی شکل می گیرد که گدازه ای به سطح زمین برسد و بخاطر چسبندگی و ویسکوزیته بالایش نتواند به راحتی جریان یابد و در اطراف محل خروج و یا دهانه خروجی جمع شود. در نتیجه شکلی گنبد گونه به خود می گیرد. گاهی اوقات گنبدها در اثر خروج های مکرر گدازه های چگال از یک خروجی تولید می شوند و گاهی نیز گدازه بسیار چگال از دهانه آتشفشان به بیرون فشار داده می شود مانند خروج خمیر دندان از تیوب در اثر فشردن آن.
با بالا آمدن گدازه جدید، توده های قدیمی تر شکافته شده و بوسیله ی نیروی اعمال شده از پایین باز می شوند و گدازه های جدید از میان درزه های و شکستگی ها بالا می آیند و از طریق این شکاف ها به سطح رسیده و جریان های کوچک به آهستگی روی دامنه به سمت پایین جریان می یابند و با تکرار این عمل گنبد به آرامی شکل می گیرد. همانطور که گنبد شکل می گیرد، پوسته ی در حال گسترش آن شکسته می شود و به سمت پایین می غلتد تا پشته ای از قطعات سنگی زاویه دار (برش) در دور تا دور دامنه شکل بگیرد. ادامه ی این عمل می تواند به دفن شدن گنبد در میان پشته های واریزه یی منجر شود.

 

در نتیجه یک گنبد آتشفشانی می تواند روزها، ماه ها، سال ها و قرن ها در حال رشد باشد. از درون با تزریق ماگما و از بیرون با سنگ های ناپایدار و شکننده. حتی ممکن است در اثر فشار فزاینده ی گازهای ماگما، یک گنبد آتشفشانی منفجر شده و جریان های آذرآواری، لاهار و سایر فرایندهای یک آتشفشان انفجاری را از خود بروز دهد.
جنس گدازه های خروجی که سازنده ی گنبدهای آتشفشانی هستند می تواند از بازالت تا ریولیت متفاوت باشد، اگر چه اکثر گنبدها از ترکیبات حدواسط مانند داسیت – آندزیت ساخته شده اند. اما مشخصه همه ی این گدازه ها چگالی بالای آنهاست. چگالی بالا از دو روش بدست می آید: سطح بالای سیلیس در ماگما و یا با خروج گاز از ماگمای سیال. از آنجایی که گنبدهای آندزیتی و بازالتی چگال به سرعت هوازده شده و به راحتی با ورود گدازه های بعدی از بین می روند؛ بیشتر گنبدهای باقی مانده کنونی دارای محتوای سیلیس بالا بوده و از جنس ریولیت یا داسیت هستند.

 

جنس گنبد آتشفشانی گچی قلعه سی “داسیتی – تراکی داسیتی” است و در زمانه نئوژن در میان سنگ های رسوبی میوسن نفوذ کرده است. در نتیجه انتظار وجود سنگ های دگرگون شده مجاورتی را نیز می توان در اطراف این کوه داشت. در دامنه های این کوه رگه های زیبایی از سنگ مرمر سبز رنگ وجود دارد که موید دگرگونی سنگ های اطراف این کوه در اثر حرارت درونی آن است. سنگ های در بر دارنده این کوه مارن قرمز، کنگلومرا، ماسه سنگ همراه با گچ و نمک، مارن گچی، ماسه سنگ آهکی و سنگ آهک ست که سن میوسن را به آنها نسبت داده اند.

 

با دگرگونی سنگ های آهکی اطراف کوه در طی زمان، بلورهای درشتی از کلسیت (CaCo3) را بنام مرمر اونیکس (Onyx marble) ایجاد کرده است. در این محل، آب ترش و سرد و گازداری از اعماق زمین خارج می شود که در مسیر جاری شدن خود لایه های زیبایی از رسوبات آهندار قرمز و لیموئی را ایجاد نموده است.
چندین گنبد دیگر نیز در ادامه به سمت مرند و همراستا با گئچی قالاسی و راستای گسله شمالی میشو بیرون زده اند که همجنس با این گنبد هستند اما از بلندای چندانی برخوردار نیستند.
در تصویر قله زیبای گئچی قالاسی از جاده ی مرند – ماکو و در نزدیکی روستای کوشکسرای با نگاه به سوی جنوب باختر به تصویر کشیده شده است. قله ی گنبدی شکل، واریزه های دامنه یی و واحد های مارنی و رسی به خوبی قابل مشاهده اند.

کلمات کلیدی: زمین شناسی ,زمین گردشگری ,ژئوتوریسم ,ژئوپارک ارس ,گئچی قالاسی ,مرند ,کوشکسرای ,آذربایجان , گنبد آتشفشانی ,داسیت ,تراکیت

0 پاسخ

ثبت دیدگاه

مایل به ملحق شدن به بحث هستید ؟
به ما بپیوندید !

دیدگاهتان را بنویسید