آتشکوه؛ چشمه های گازی گنبد لران

حوضه ی رسوبی – ساختاری زاگرس طی میلیون ها سال بستر دریاهای عمیق و کم عمق در دوران های مختلف بوده و هزاران متر رسوبات دریایی و موجودات دریایی همراه با آن در این بستر نهشته شده اند. با نزدیک شدن به زمان حال و در اثر نیروهای زمین ساختی، حوضه رسوبی زاگرس چین خورده و از زیر آب خارج شده است. در نتیجه با طی فرایندهای ژئوشیمیایی موجودات دریایی مدفون در میان نهشته ها، تبدیل به منابع غنی هیدروکربوری شده و در زیر این چین خوردگی ها جمع شده اند. امروزه حوضه ی زاگرس یکی از منابع غنی نفت و گاز در دنیاست و هر تاقدیس که در زیر خود مخازن عظیمی از نفت و گاز را نگهداری می کند “میدان” نامیده می شود.

برای نگهداری منابع نفت و گاز در هر میدان می بایست علاوه بر سنگ مخزن که دارای تخلخل فراوان برای نگهداری ماده ی هیدروکربوری است، سنگی به عنوان پوشش داشته باشد که نفوذ ناپذیر بوده و از نشت میدان به سطح زمین جلوگیری کند. به عنوان مثال در زاگرس سازند آسماری که از سنگ آهک ساخته شده با دارا بودن تخلخل بسیار بالاترین سنگ مخزن نفت بوده و سازند گچساران که بر روی آن نهشته شده با گچ و انیدریت فراوان به عنوان سنگ پوشش آن مانع از رسیدن مواد نفتی و گازی به سطح زمین می شود. حال اگر در بخش هایی این سنگ پوشش در اثر فرسایش از میان رفته باشد و یا در اثر نیروهای زمین ساختی دچار گسلش و یا درز و شکستگی های فراوان شده باشد، مواد هیدروکربوری به سطح زمین راه می یابند. اگر نفت به سطح زمین برسد، چشمه های نفتی و قیرهای طبیعی و اگر گاز به زمین برسد چشمه های گازی مشتعل ایجاد می گردد. یکی از نمونه های زیبا و جذاب از این نوع چشمه ها در آتشکوه در نزدیکی روستای گنبد لران و در مسیر جاده ی رامهرمز به ابولفارس در استان خوزستان قرار دارد.

ZG-Atashkuh-01

در این محل گازهای هیدرکربوری از پیچ و خم لایه های چین خورده زمین گذر می کنند، خود را به سطح زمین می رسانند، شعله ور می شوند، به هر سویی زبانه می کشند و خرمنی از شعله های رنگین آتش داغ فروزان و خروشان را به نمایش در می آورند.

۱

میدان نفتی ماماتین اولین منطقه خوزستان است که بعلت تراوشات متعدد سطحی مورد توجه کاوشگران اولیه نفت واقع شده است. این میدان در ۱۰ کیلومتری شمال خاوری شهرستان رامهرمز و ۱۰۰کیلومتری شمال خاوری اهواز در بین و در امتداد محوری میدان های نفتی هفتکل و پارسی قرار دارد (مطیعی، ۱۳۷۴). به دلیل وجود همین چشمه های نفتی، ژرژبرنارد رینولدز (نماینده دارسی و فرمانده عملیات حفاری درایران) پس از ناکامی در غرب ایران (منطقه چیا سرخ) متوجه مناطق جنوب غربی ایران شد و در ماه سپتامبر ۱۹۰۷میلادی دو حلقه چاه در منطقه ماماتین حفر نمود (یعقوبی نژاد، ۱۳۷۳).

این اثر دائمی و همیشگی از یک سو به دلیل شعله های مشتعل و ازسوی دیگر به دلیل آنکه آثار و شواهد هیدروکربوری در سطح زمین را نشان می دهد، یک اثر ژئوتوریسمی ارزشمند و گرانبها در ایالت زمین شناسی و زمین ساختی زاگرس به حساب می آید که نه تنها برای زمین شناسان بلکه برای همه علاقمندان به طبیعت جذاب و دیدنی می باشد.

۷

در این محل شعله های رنگین آتش سوزان و فروزان همچون سیلی خروشان از دامنه هاى تپه هاى مارنى بیرون مى زند. چندین تپه که در آغوش هم خفته اند در آتشی سرخ و سوزان می سوزند. رنگ ویژه تپه ها، آنها را از مناظر اطراف مجزا کرده , اطراف هاله آتش، سوخته و دود زده است. سازندهاى تشکیل دهنده تپه ها (سازند تبخیرى گچساران و سازند مارنى میشان) در اطراف هاله سوخته و پخته شده اند به طورى که پاى فرد به راحتى در آن فرو مى رود. از کمرکش تپه ها تا اوج آنها زمین گرم و داغ بوده و در بخش هاى خاموش شده (گچ ترش غیر فعال) آثار و شواهد بلورهاى گوگرد به چشم مى خورد. تغییر و تبدیل تدریجى فرایند گچ ترش فعال به گچ ترش غیر فعال به طور کامل مشخص مى باشد.

ZG-Atashkuh-02

موقعیت جغرافیایی این اثر ژئوتوریسمی زیبا در استان خوزستان در طول جغرافیایی  °۴۹٫۸۱۱۰۶۲ و عرض جغرافیایی  °۳۱٫۲۷۴۶۲۵ می باشد.

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , ایران , خوزستان , رامهرمز , گنبد لران , آتشکوه , چشمه گازی , منبع هیدروکربوری , زاگرس , چین خوردگی , مخزن نفت , سازند آسماری , سازند گچساران , سازند آغاجاری , سازند میشان , میدان نفتی ماماتین , زمین گشت

کوه های مریخی چابهار

در جنوب ایران و در راستای خط ساحلی در مسیر جاده ی بندر چابهار به گواتر ارتفاعاتی نه چندان بلند خودنمایی می کنند که به خاطر ظاهرشان به “کوه های مریخی” معروف شده اند. کوههای مریخی چابهار به عنوان یکی از عجیب ترین عارضه های طبیعی ایران و از زیباترین قطبهای طبیعت گردی محسوب می شود.

حدود ۴۰ تا ۵۰ کیلومتر پس از چابهار به سمت بندرگواتر، کوه‌ هایی در سمت چپ جاده نمایان می‌ شود که به کوه‌ های مینیاتوری یا مریخی معروفند. وجود این کوه‌ ها با توجه به منظره کاملا متفاوتی که در سمت راست جاده و رو به‌ سوی دریا وجود دارد، باعث می‌ شود تا یکی از زیباترین جاده‌ ها و مناظر طبیعی استان سیستان و بلوچستان به‌ وجود آید که به دلیل عدم معرفی، کمتر مورد بازدید قرار گرفته‌ اند. کوه‌ های مریخی مناظری از کوه‌ های دیگر کرات را برای انسان تداعی می‌ کنند و جنس رسوبی آنها و همچنین فرسایش خاص کوه‌ ها موجب ایجاد شیارها و تراش‌ های زیبایی شده است که گویی نقاشی ماهر آنها را به تصویر کشیده است.این کوه ها براثر فرسایش سریع به وسیله باد و باران به این شکل در آمده است و یکی از پدیده های جذاب و کم نظیر زمین شناسی به شمار می آید.

ZG-MarsMountain-01

این کوه های مخروطی شکل در یک سو و «تالاب صورتی» و ماسه های سرخ رنگ با درختچه های بیابانی در سوی دیگر، سبب شده اند تا جاده چابهار- بندر گواتر یکی از زیباترین جاده های استان سیستان و بلوچستان قلمداد شود. وجود پرندگانی هم چون فلامینگو، عقاب دشتی، حواصیل و تیهو، زیبایی این منطقه را دو چندان کرده است. جایی که دشت میان جاده آبگیر می شود، تالاب هایی را پدید می آورد که در سمت دریا صورتی رنگ می شود و منظره زیبایی را می آفریند. این رنگ بندی طبیعی عکاسان زیادی را برای بهره بردن از جاذبه طبیعی به سوی خود جذب می کند.
این کوه ها در ادامه کوه های زاگرس کشیده شده است اما از نظر تکتونیکی به ایالت ساختاری – رسوبی مکران تعلق دارند و گسله میناب مرز این ایالت با زاگرس به حساب می آید. این ارتفاعات در ادامه به پاکستان می رسد. به غیر از زیبایی منحصر به فرد این کوه ها، از فضای باز و افق دید مناسب این منطقه می توان برای رصد فضای لایتناهی و نجوم هم استفاده کرد. در میان دره ها و اطراف این کوه ها فسیل انواع صدف ها و آبزیان از جمله نهنگ یافت می شود. این منظره زیبا با چشم اندازهای طبیعی کم نظیر مانند تالاب لیپار با انواع پرندگان، سواحل ماسه ای و صخره ای دریای عمان با امواج خروشان برای گردشگران و طبیعت گران آغوش گشوده است.

merikhi mount - FARSHID.GH

رنگ تقریبا سفید کوه (چیزی میان طوسی و سفید) با واریزه‌ های بسیار در پای ‌آن، وجود گرما و حرارت و شرجی هوا و رطوبت نسبتا بالا و سوی دیگر آن دریا که به‌این منظره آغوش گشوده است، مناظری رویایی و تخیلی را در ذهن بیننده پدید می‌ آورد. همین منظره منحصر به‌ فرد که جاده چابهار ـ گواتر آن را به دو نیم تقسیم کرده، باعث شده تا این جاده به یکی از زیباترین جاده‌های ایران تبدیل شود. یک‌سو کوه‌ های مخروطی مریخی با آن رنگ خاکستری خیال‌ انگیز و سوی دیگر دریای سبز و ماسه‌ های اندکی سرخ با درختچه‌ های بیابانی در کرانه آن.

دشت که در میان جاده آبگیر می‌ شود، تالاب‌ هایی را پدپد می‌ آورد، که در سوی دریا صورتی است و در سوی کوه خاکستری مایل به سفید. جایی که به آن تالاب صورتی می‌ گویند. این جاده که با سراشیبی‌ ها و سربالایی‌ های بسیار، نمایان شدن گاه‌ به‌ گاه دریا در سمت چپ و نظاره منظره از ارتفاع، از جاذبه‌ های خاص گردشگری در استان سیستان و بلوچستان است.

رشته کوههای مریخی که فقط در مناطق جنوبی استان سیستان و بلوچستان واقع شده است، توانسته ترسیم‌ گر یک جاذبه طبیعی زیبا باشد. برخی مواقع ارتفاع آنها تا پنج متر می‌رسد و در دیگر نقاط این بیابان‌ ها بعضا بلندی آنها تا ۱۰۰ متر و حتی بیشتر هم دیده می‌ شود. جنس این پدیده از مقاومت خاصی برخوردار است، به‌ طوریکه بالا رفتن از آن به مثال بالا رفتن از صخره است.

ZG-MarsMountain-02

شکل‌ های نامانوس این پدیده‌ ها، ناشی از فرسایش سریع در برابر باد و باران است که بر خلاف فرسایش‌ های آرام و طبیعی، مهلتی برای رویش گیاهان باقی نمی‌گذارد و سرزمین را دندانه دندانه و پر از لبه‌ ها و چاک‌ ها نشان می‌ دهد. همچنین، مقاومت نایکسان لایه‌ های زمین، در این منطقه‌ ها گاه سبب شکل‌ گیری ستون‌ هایی با کلاهک‌ هایی بر سر یا کوه‌ هایی که گویی با چاقو سر آنها را بریده‌ اند، می‌ شود. این کوه‌ های چاک چاک که شکل‌ های نامانوس دارند و فاقد پوشش گیاهی هستند و به خاطر غیرعادی بودنشان، در سالهای اخیر و در میان گردشگران، به کوههای مریخی شهرت یافته‌ اند، نمونه‌ های بدبوم (بدلند) هستند که پدیده بوم‌شناختی ویژه‌ ای است.
با رسیدن به دهکده صیادی “تیس” منظره کوه‌ های مریخی در کنار جاده به پایان می‌ رسد. قدمت این روستا به ۲۵۰۰ سال قبل می‌ رسد و در کتاب فتوحات اسکندر مقدونی بعنوان تیز مشهور بوده و به مرور زمان به تیس تبدیل شده است. تیس بندر تجاری فعالی بوده است که بوسیله مغول‌ ها ویران شده است.

Mountains of Mars-balouchestan - negar najafian

اما از نظر زمین شناسی این کوه ها چگونه اند و کی شکل گرفته اند؟

این واحد رسوبی که ارتفاعات معروف به مریخی را در منطقه شکل داده اند شامل مجموعه ای از مارن ژیپس دار به رنگ سبز تیره همراه با میانلایه هایی از ماسه سنگ می باشند که در آن ها گرهک ها و عدسی هایی از سیلستون آهکی نیز وجود دارد. این گرهک ها پس از فرسایش مارن ها به جا مانده و مناظری گنبدی شکل را ایجاد می کنند. مرز این واحد با واحد کنگلومرایی زیرین خود تدریجی است ولی به صورت دگر شیب با واحد بالایی پوشیده می شود. برآورد ستبرای این واحد به لحاظ چین خوردگی های پیاپی دشوار است ولی ستبرای میانگین آن ۳ تا ۴ کیلومتر تخمین زده شده است.

ZG-MarsMountain-map

پوسته های فراوانی از صدف نرم تنان به ویژه صدف خای بزرگ اوسترا در این واحد دیده می شود. نوع رسوبات و وجود صدف ها محیط رسوبگذاری را، منطقه کم عمق دریا (نزدیک ساحل) معرفی می کند. ریز سنگواره های مطالعه شده از بخش زیرین این واحد سن آن را میوسن میانی – پسین بدست داده اند و نمونه های بخش فوقانی مربوط به میوسن پسین – پلیوسن پیشین یعنی حدود ۵ میلیون سال قبل می باشند (نقشه زمین شناسی چابهار).

کلمات کلیدی: ایران , بدلند , بندر چابهار , جنوب ایران , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوپارک , ژئوتوریسم , سیستان و بلوچستان , کوه های مریخی , مارن و ماسه سنگ , مکران

دره ستاره ها

دره ستاره ها با نام محلی ” استاره کفته” یکی از کم نظیر ترین پدیده های حاصل از فرسایش در کشور است. دره ستاره ها در بخش جنوب خاوری جزیره قشم در نزدیکی ساحل جنوبی و در نزدیکی روستای برکه خلف قرار دارد. این دره با شکل کلی چند شاخه مرتبط به هم، مجموعه ای از عوارض و پدیده های مختلف را در خود جای داده است.

ZG-StarValley-01

تاثیر فرسایش مکانیکی آب جاری ناشی از بارندگی، بیشترین اثر را در تشکیل این دره و عوارض آن داشته است. از دیگر عواملی که در شکل گیری این دره شکل داشته می توان به اختلاف جنس و مقاومت لایه های مختلف، وجود رگه ها و میانلایه های ژیپس (گچ) و همچنین حرکات و فشارهای درونی زمین (نیروهای زمین ساختی) اشاره نمود.

موقعیت قرارگیری دره ستاره ها در جزیره قشم

موقعیت قرارگیری دره ستاره ها در جزیره قشم

دیواره های این دره از دو جنس با سختی و مقاومت متفاوت تشکیل شده اند: یک لایه ضخیم و نرم فرسا به رنگ کرم تا خاکستری روشن در یزر و یک لایه نازک، سخت فرسا و شکننده در بالا. لایه سست زیرین در برابر عوامل فرسایش به سرعت فرسوده و تخریب می شود اما لایه رویی به دلیل دربرداشتن نوعی سیمان طبیعی (سیمان آهکی)، مقاوم و سخت فرسا بوده و همانند یک سپر از لایه زیرین در برابر فرسایش محافظت می کند. در هر جایی که لایه رویی از بین رفته باشد یا دارای درز و شکاف باشد، فرسایش با سرعت و شدت بیشتری عمل کرده و موجب گشایش دره های کوچک و شکاف های گوناگون شده است. طبقات و لایه های این دره به دلیل ویژگی های ذکر شده، بسیار حساس و شکننده بوده و حتی وزن یک انسان بر روی طبقات آن می تواند بسیار خطرناک باشد و باعث فروریختن ناگهانی آنها شود؛ این در حالی است که شاید محل به نظر محکم و یکپارچه بیاید اما در زیر آن لایه ها از بین رفته و فضایی خالی ایجاد شده باشد.

تصویر هوایی از "دره ستاره ها" دید به سوی جنوب باختر است.

تصویر هوایی از “دره ستاره ها”
دید به سوی جنوب باختر است.

سازند اصلی تشکیل دهنده دره ستاره ها ” سازند میشان ” است. این سازند در جزیره قشم دربرگیرنده توالی از لایه های مارنی و مارنی سیلتی به رنگ سبز زیتونی و خاکستری و لایه های ماسه سنگی و آهکی کرم تار نخودی رنگ توده ای، ضخیم لایه، متوسط و نازک لایه با عدسی هایی از کنگلومرای درون سازندی است که به صورت میانلایه در بخش های ماسه سنگی وجود دارد. در توالی رسوبی سازند میشان فسیل جاندارانی مانند دوکفه ای های اویستر، شکم پایان، خارپوستان و انواع مرجان ها به فراوانی دیده می شوند. تجمع فسیل ها در برخی از بخش های توالی به صورت لایه ای از لوماشل دیده می شوند. سن سازند میزبان دره ستاره ها میوسن میانی تا پسین (بین ۵ تا ۱۰ میلیون سال قبل) است اما تشکیل دره و عوارض آن به چند ده هزار سال اخیر باز می گردد.

ZG-StarValley-04

در توالی رسوبی سازند میشان، ساخت های رسوبی مختلفی مانند لایه بندی نازک، متوسط، ضخیم و توده ای، لایه های آهکی و ماسه سنگی پرفسیل با شکا هندسی کانالی، سطح فرسایشی زیرین، ساخت های دانه بندی تدریجی، لایه ها و لامینه های مورب مسطح، عدسی شکل و درهم، لامینه های موجی، عدسی و پلاسر، ساخت های لایه بندی مورب اپسیلون و اشکال کلینوفرم قابل شناسایی است.

در توالی رسوبی سازند میشان در حاشیه شمالی، لایه بندی های افقی بالایی روی توالی ای از لایه های با شیب کم دیده می شوند. به نظر می رسد که این رسوبات به صورت کلینوفرم تشکیل شده باشند.

ZG-StarValley-05

لایه های و توالی های چینه ای در دره ستاره ها از دیدگاه زمین شناسی ساختمانی به صورت افقی یا با شیب بسیار کم دیده می شوند. به دلیل عملکرد نیروهای تکتونیکی در توالی سازندهای میشان، درزه های نظام مند (سیستماتیک) به صورت مزدوج شکل گرفته است. نیروی ثقل و فرایندهای هوازدگی و فرسایش باعث باز شدگی درزه ها شده است. برخی از درزه های با کانی ژیپس به صورت رگه ای پر شده اند.

ZG-StarValley-07

بر اساس باور مردم محلی در گذشته، این دره حاصل برخرود یک ستاره (شهاب سنگ) و به هوا برخاستن سنگ و خاک و ماندن آنها به همان حالت در هواست. به این ترتیب مردم اشکال ستون مانند و سوزنی شکل را به این رویداد نسبت می دهند. اسم محلی “استاره کفته” به معنی ستاره افتاده، به همین دلیل به آن نسبت داده شده است. همچنین در گذشته این باور وجود داشته که در هنگام غروب خورشید، این دره محل رفت و آمد اجنه و ارواح بوده و صدای وزش باد در این دره را به این موضوع نسبت می دادند.

ZG-StarValley-06

کلمات کلیدی: ایران , جزیره قشم , خلیج فارس , دره ستاره ها , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , زمین منظر , ژئوتوریسم , ژئوسایت , سازند میشان , سنگ آهک , فرسایش , مارن , ماسه سنگ

کال جنی

“کال جنی” نام دره ای ۳۵ کیلومتری شمال شهر طبس و در مسیر جاده ی روستای ازمیغان (Ezmeyghan) در استان خراسان جنوبی می باشد. “کال” اصطلاحی است که به دره یا مسیر ایجاد شده به وسیله سیلاب ها و جریان آب اطلاق می شود. کال جنی یا دره جن ها دره ای زیبا و حیرت انگیز است که بومیان قدیمی آن را به دلیل خوف انگیز بودن، محل زندگی ارواح و جن ها می دانستند.

دسترسی به دره از دو مسیر امکان پذیر است. جاده ی آسفالته طبس به عشق آباد که به سمت شمال کشیده شده است، پس از ۲۰ کیلومتر به آبراهه ای می رسد که رودخانه ی ازمیغان پس از بیرون آمدن از کال جنی رسوبات خود را در بستر دشت نشانده است. همین مسیر آبراهه پس از طی ۵ کیلومتر به سمت شمال با چند پیچ و خم ما را به بخش های عمیق و تنگ دره می رساند. مسیر دیگر، راه دسترسی به روستای ازمیغان است که در ۲۶ کیلومتری شمال طبس از جاده اصلی جدا شده و پس از طی ۹ کیلومتر به مدخل دره رودخانه ازمیغان می رسد. از اینجا با طی مسافت ۳ کیلومتر به صورت پیاده می توان به بخش های تنگ دره کال جنی دست یافت.

ZG-Kal jenni-GE01

سرگذشت زمین شناسی منطقه:

بلوک طبس بخشی از خردقاره ایران مرکزی است که توسط گسله های مهم و پی سنگی نایبند در خاور و کلمرد – کوهبنان در باختر احاطه شده و در بستر و کناره های خود تحت تاثیر گسله ها قرار داشته است به صورتی که در دوران پالئوزوئیک و مزوزوئیک چینه شناسی متفاوتی از مناطق اطراف داشته و در پایان مزوزوئیک به سبب عملکرد نیروهای زمین ساختی از آب خارج شده و به خشکی تبدیل شده است. این بلوک در زمان های پالئوزوئیک و مزوزوئیک تا کرتاسه نشست درخور توجهی داشته است به طوری که نهشته های پالئوزوئیک تا ۳ هزار متر و نهشته های مزوزوئیک در آن تا ۱۰ هزار متر ستبرا دارند. بلوک طبس در همه جا ویژگی یکسان ندارد و به چهار بخش تقسیم می شود. کوه های شتری و کفه فروافتاده طبس دو بخش از این بلوک هستند.

کوه های شتری رشته کوهی چین خورده – رانده شده با درازای بیش از ۱۰۰ کیلومتر در بخش شمال خاوری بلوک طبس، خاور شهر طبس و در پایانه شمالی گسل نایبند قرار دارد. کهن ترین واحد سنگی رخنمون یافته در این فرازمین، سنگ های نهشته دونین (سازند شیشتو) است. جوان ترین واحد های سنگ چینه ای دریایی در این کوه ردیف های ژوراسیک میانی – بالایی هستند (سازند های پروده و اسفندیار) می باشند.

از تریاس پسین که سازو کار تنش های زمین ساختی از کششی به فشارشی تبدیل می گردد، فراخاست، چین خوردگی و گسلش معکوس در این محدوده آغاز می گردد. فقط در مرحله کوهزایی پلیو-پلیستوسن حدود %۲۵ از پهنای شتری کاسته شده است. دگرشکلی و تغییرات ساختاری کنونی در سه مرحله از فعالیت های زمین ساختی همزمان با کوهزایی آلپی در زمان ترشیاری به وقوع پیوسته است.

کفه فرو افتاده طبس که با نهشته های کویری پوشیده شده است نزدیک به ۶۰۰ متر فروافتادگی دارد. این کفه یک فروافتادگی زمین ساختی است که از سه جهت توسط گسله ها در بر گرفته شده و شاید راندگی های بلندی های اطراف مانند کوه های شتری از عوامل فرونشست این کفه باشند. سطح فروافتادگی طبس امروزه توسط نهشته های آبرفتی تراس ها و پادگانه ها و آبرفت های رودخانه های و کفه های رسی و نمکی پوشیده شده است و گسله بهارستان مرز این کفه را با کوه های شتری می سازد.

شرایط کنونی محیط زمین شناسی:

آب و هوای منطقه گرم، خشک و کویری است. بیشینه دما در تابستان ۴۹ درجه و کمینه دما در زمستان ۵- درجه سانتیگراد است. بیشتر ماه های سال خشک و یا کم باران است و بطور معمول در فصل زمستان و ابتدای فصل بهار باران به نسبت کمی می بارد. از ویژگی های منطقه، ناهمسانی دمای زیاد تابستان و زمستان و نیز روز و شب است.

رودخانه ازمیغان که عامل اصلی ایجاد دره ی زیبای کال جنی است از کوه های شتری که در شمال طبس با راستای شمال باختر – جنوب خاور سر برآورده است، سرچشمه می گیرد. این رودخانه کم آب با به هم پیوستن آبراهه های سرازیر شده از کوه های شتری به درون دره ازمیغان شکل گرفته و به سمت دشت طبس جریان می یابد. در حال حاضر با احداث سدی در بالادست روستای ازمیغان آب رودخانه در پشت سد مهار شده و برای مصارف کشاورزی مورد استفاده قرار می گیرد. در پایین دست سد رودخانه خشک است و آب کمی در هنگام بارندگی در آن جریان می یابد. در باختر روستای ازمیغان رودخانه با روندی خاوری – باختری وارد دره ای عمیق و V شکل می شود و مسیری مستقیم در درون دره ای که احتمالاً گسله است را می پیماید. در این محدوده لایه های سازندهای پروده (سنگ آهک و کنگلومرا) و اسفندیار (سنگ آهک پکتن دار همراه با ماسه سنگ، شیل و مارن) به سن ژوراسیک خودنمایی می کنند.

در این بخش از کوه های شتری که تحت تاثیر پایانه شمالی گسل نایبند قرار دارد، گسله های راندگی فراوانی با روند شمال باختر – جنوب خاور به موازات یکدیگر و شیبی به سمت شمال خاور شکل گرفته اند که گسله ازمیغان در محل دیواره سد یکی از آنهاست. گسله بهارستان نیز در محل اتصال کوه به دشت فرو افتاده طبس سنگ های ژوراسیک را بر روی کنگلومرای پالئوسن رانده است. در ادامه رسوبات پادگانه های آبرفتی به سمت دشت کشیده شده اند. از این نقطه به سمت پایین دست رودخانه وارد بستر کنگلومرایی و آبرفتی می شود و دارای عمق زیاد و پیچ و خم های متعدد می گردد. جایی که امروزه “کال جنی” نامیده می شود.

ZG-Kal jenni-GE

ریخت شناسی کال جنی

بستر نرم فرسا، شیب زیاد طولی رودخانه، باران های فصلی و فراخاست دائمی منطقه همگی دست به دست هم داده اند تا این دره زیبا و حیرت انگیر در طول تاریخ ساخته شود. رودخانه با ورود به زمین های آبرفتی بستر خود را حفر کرده است و پیچ و تاب آن نیز به دلیل مقاومت بخش سنگ ها در طول مسیر رود بوده است. در نتیجه امروزه رودخانه در عمق یک تنگه خودساخته جریان می یابد تا به دشت طبس برسد. این تنگه نشانه های فراوانی از فرسایش آبی را بر پیکر خود دارد. فرو رفتگی ها، برجستگی ها، حفرات و شیارهای حاصل از فرسایش، خلل و فرج ایجاد شده در دیواره ها، پلکان ها و آبشارهای کوچک و حوضچه های آب زیبایی خاصی را به این تنگه بخشیده است.

ZG-KalJenni-02

ZG-KalJenni-03

سابقه تمدن در کال جنی

وجود تونل ها و خانه هایی به نام خانه گبرها در دل دیواره ها که برای سکنای زرتشتیان در دوران کهن ساخته شده است از دیگر جدابیت های این دره است. ساخت این تونل ها و حفره ها احتمالا به زمان ساسانیان بازمی گردد. این حفره ها و تونل ها در دیواره جداره های این دره حفر شده اند.  مسیر دسترسی به این حفره ها بسیار دشوار است.  در مسیر این حفره ها تونل هایی دیده می شود که احتمالا راه های ارتباطی آنها با هم بوده است.

شاید در نگاه اول احساس شود که این اشکال نیز حاصل فرسایش طبیعت باشد اما با کمی کنکاش می توان دریافت که اینها ساخته دست بشر است. در ارتفاع ۲ متری از سطح زمین چاه ورودی قرار دارد که با کمک یک همراه می توان به درون آن رفت و سپس از این چاه که حدود ۷-۸ متر ارتفاع دارد. بوسیله جای دست ها و حفرات بدنه می توان از آن بالا رفت. یک تالار و در دو طرف آن دو دالان دیده می شود که هر کدام شامل چندین اتاق می باشد. همه اینها به وسیله بشر و در دل دیواره این دره عجیب پدید آمده است. هنوز می توان رد تیشه معماران آن را بر در و دیوار اتاقک ها مشاهده نمود. طبق نظر کارشناس سازمان میراث فرهنگی تاریخ بنای این مکان به دوره ساسانیان بر می گردد و به نظر می رسد محل چله نشینی یکتا پرستان بوده است.

در بخش های انتهایی دره نیز چاه هایی حفر شده تا آب دره به کمک قنات به روستاهای پایین دست منتقل شود. از این نقطه به بعد دره کاملاً خشک و بدون آب است. هر چه رودخانه به سمت دشت طبس میرود از ارتفاع دیواره ها کاسته می شود.

ZG-KalJenni-04

جذابیت های زمین شناسی دره

آشنایی با رشته کوه شتری و سازندهای آهکی ژوراسیک آن، و یافتن فسیل های دوکفه ای، شناسایی گسله های راندگی و مشاهده لایه های چین خورده، راهپیمایی در دره ای عمیق و بررسی حفر بستر توسط رودخانه و مشاهده ساختارهای فرسایشی از جذابیت های پیمایش این دره است.

کلمات کلیدی: آبرفت , ازمیغان , استان یزد , ایران , ایران مرکزی , چین خوردگی , دره جن ها , رشته کوه شتری , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سازند اسفندیار , سازند بغمشاه , سازند پروده , طبس , فرسایش , کان جنی , کنگلومرا , گسل

غار نمکدان قشم

غار نمکدان قشم که با طول ۶۵۰۰ متر بزرگترین غار نمکی شناخته شده ی دنیا به حساب می آید در باختر جزیره قشم و در گنبد نمکی نمکدان واقع شده است. در این گنبد نمکی سه دهانه اصلی غار به نام های N1 و N2 و N3 وجود دارد که تنها دهانه N1 برای بازدید عموم آزاد است. در اثر انحلال نمک راهروها و مجاری زیر زمینی توسط آب های زیرزمینی ایجاد گردیده و با شکستن و سقوط بلوک های سنگی فضای این مجاری گسترش یافته است و تالار ها و دخمه های بزرگتری نیز ایجاد گردیده است. همچنین در اثر انحلال و رسوبگذاری لایه های نمک سطوح غار با بلورهای گل کلمی و چکیده ها و چکنده های نمکی پوشیده شده است.

عکس ارائه شده دهانه ی شماره یک غار نمکدان را در گنبد نمکی نمکدان به تصویر کشیده است. این دهانه تا عمق ۲۵۰ متری قابل پیمایش است که در انتها به یک تالار بزرگ می رسد. لایه های رنگین و بلورهای گل کلمی نمک از جاذبه های این دهانه اند. در سمت چپ تصویر یک دهانه فرعی نیز دیده می شود که عمق چندانی ندارد.

کلیدواژه: Iran Geology , Iran Geotourism , Namakdan Cave , Qeshm Island٬World largest salt cave , zamingasht , چکنده , چکیده , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سری هرمز , طولانی ترین غار نمکی , غار , غار نمکدان , قشم , گل کلمی , گنبد نمکی

تنگه چاهکوه

تنگه چاهکوه در بخش شمال باختری جزیره قشم در نزدیکی روستای چاهوی خاوری قرار دارد. این زمین گردشگاه، نمونه ویژه و کم نظیر از عملکرد فرسایشی آب جاری و تشکیل یک تنگه (کانیون) است. حرکت سریع و قدرتمند آب در بارندگی های شدید و نادر، عامل اصلی شکل گیری این تنگه بوده است. با این حال، فرسایش آبی یک عامل ثانویه در شکل گیری این تنگه به شمار می رود و این فرسایش در امتداد یک درزه و شکستگی اصلی رخ داده است.

موقعیت تنگه چاهکوه در جزیره قشم

موقعیت تنگه چاهکوه در جزیره قشم

 

تصویر ماهواره ای تنگه چاهکوه

تصویر ماهواره ای تنگه چاهکوه

طبقات دربرگیرنده این تنگه بخشی از یال تاقدیس سلخ، مهمترین ساختار تکتونیکی قشم، است که گنبد نمکی نمکدان در آن رخنمون دارد. تاقدیس یک ساختار محدب چین خورده است که در اثر فشارهای بیرونی به لایه های رسوبی زمین و چین خوردن آنها پدید می آید. به دلیل فشارهای جانبی و کشیده شدن لایه های تاقدیس، درزه ها و شکستگی هایی در یال های تاقدیس پدید می آیند. این درزه ها و شکستگی ها نقاط ضعف دیواره های سنگی تاقدیس هستند و عوامل گوناگون فرسایشی در آن نقاط عملکرد موثرتری خواهند داشت. تنگه چاهکوه یکی از این شکستگی های اولیه است که در اثر عملکرد عوامل فرسایشی مانند آب جاری توسعه یافته و به شکل امروزی در آمده است.

ZG-Qeshm-Chahkuh-02

میزبان تنگه چاهکوه سازند آغاجاری (به سن میوسن انتهایی تا پلیوسن) است. این سازند شامل تناوبی از ماسه سنگ و مارن و لایه های ستبر کنگلومرایی است. یکی از ویژگی های بارز این سازند غیر قابل نفوذ بودن آن در برابر آب است. این عامل سبب می شود که آب در بستر تنگه جاری شده و بدون نفوذ در بستر خود، درز و شکاف های موجود را بفرساید.

ZG-Qeshm-Chahkuh-04

وجود اشکال مقعر کروی، بیضوی و خطی در دیواره های تنگه حاصل عملکرد مکانیکی آب، یکنواخت نبودن جنس دیواره در تمامی نقاط و در نتیجه عملکرد بارز فرسایش است. حمل قطعات سنگی توسط آب و حرکات چرخشی آنها در داخل تنگه موجب بوجود آمدن گودال ها، اشکال کاسه ای و دیگ غول (Pot-hole) و فرم های فرسایشی دیگر شده است. مردم محلی از خاصیت نفوذناپذیری سنگ های میزبان تنگه استفاده کرده و با حفر گودال ها و چاه هایی در کف تنگه، امکان گردآوری و ذخیره آب باران را فراهم نموده اند. با توجه به خشک بودن جزیره و کمی بارش سالیانه و آب شور دریا، آب شیرین از گذشته دور در جزیره از ارزش بالایی برخوردار بوده است. با ابتکار حفر چاه در بستر نفوذناپذیر تنگه، روستاییان آب شرب خود را از آب باران تامین و در این چاه ها جمع آوری و تا مدت ها نگهداری می کرده اند.

نحوه شکل گیری دیگ های جن در اثر فرسایش آبی

نحوه شکل گیری دیگ های جن در اثر فرسایش آبی

چاه های حفر شده در بستر تنگه برای جمع آوری آب باران که در سنگ های نفوذ ناپذیر حفر شده اند.

چاه های حفر شده در بستر تنگه برای جمع آوری آب باران که در سنگ های نفوذ ناپذیر حفر شده اند.

یکی از پدیده های قابل مشاهده در تنگه چاهکوه علمکرد گسله هایی با راستای خاوری – باختری است که عمود بر دره اصلی تنگه و به موازات یکدیگر باعث جابجایی لایه های سنگی شده اند. آیینه های گسلی موجود بر روی دیواره های سازوکار گسله ها را چپگرد با مولفه نرما نشان می دهند. همچنین در راستای عمود بر امتداد تنگه اصلی، یک تنگه دیگر نیز به چشم می خورد که عامل اصلی تشکیل آن، یک مه درزه طولی کاملاً مشخص است که امتداد گسستگی آن را آشکارا می توان دید.

تنگه های عمود بر تنگه اصلی که در اثر عملکرد گسله ایجاد شده اند.

تنگه های عمود بر تنگه اصلی که در اثر عملکرد گسله ایجاد شده اند.

یکی از اشکال فرسایشی که بر دیواره های تنگه دیده می شود، فرسایش لانه کبوتری است. این فرسایش از اشکال فرسایش انحلالی (تافونی) است که در طبقات ماسه سنگی دیده می شود. این فرسایش حاصل عملکرد بادهای حاوی قطرات آب شور دریاست که با تبخیر آب و تبلور مجدد بلورهای نمک، موجب جدایش ورقه ای و دانه دانه ماسه ها از بدنه ماسه سنگ می شود. برآمدگی ها و قوس ها در بدنه سنگ های تنگه بیانگر آن است که سطوح تحت تاثیر فرایندهای فرسایشی تندآب و باد قرار داشته اند.

فرسایش لانه کبوتری و دیگ های جن ایجاد شده در اثر فرسایش آبی و بادی در تنگه چاهکوه

فرسایش لانه کبوتری و دیگ های جن ایجاد شده در اثر فرسایش آبی و بادی در تنگه چاهکوه

 

کلمات کلیدی: Chahkuh , Iran Geology , Iran Geotourism , Island , Qeshm , zamingasht , استان هرمزگان , ایران , تاقدیس , تنگه چاهکوه , جزیره قشم , دیگ جن ,  زمین شناسی , زمین گردشگاه , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , سازند آغاجاری , سلخ , طاقدیس , فرسایش , گسل , گسله , لانه کبوتری , مارن , ماسه سنگ

تنگ رازیانه

تنگ رازیانه

مسیر ایلام به پلدختر که در امتداد کبیرکوه و در دامنه ی دره – رود گراب کشیده شده است، تقریباً ۴ کیلومتر بعد از روستای چنارباشی، رودخانه در عمق تنگه ای جریان می یابد که به آن “تنگ رازیانه” می گویند. این تنگه یکی از مناطق زمین گردشگری استان ایلام شناخته می شود. طبیعت کم نظیر و زمین منظر زیبای این منطقه باعث شده تا در سال ۸۸ در لیست آثار ملی طبیعی ایران قرار گیرد.

zg-razianeh-02

این تنگه ی باریک و ژرف که رود گراب در آن روان است نزدیک ۳ کیلومتر طول دارد و تنها در بخشی که سنگ آهک های سازند آسماری در کف دره برونزد یافته اند ایجاد شده است. دره – رود گراب در حقیقت ناودیسی است که بین دو طاقدیس کبیرکوه و سرتنگ و به موازات آنها قرار دارد. جوان ترین سازندی که در این منطقه میزبان رودخانه ی گراب است سازند گچساران به سن میوسن است. مجموعه ای سنگ های تبخیری شامل نمک و گچسنگ به همراه مارن با میانلایه های آهکی  توالی رسوبی سازند گچساران را می سازند.

نقشه زمین شناسی تنگ چناران

جریان رودخانه بر روی این سنگ های نرم فرسا قاعدتاً باید دره ای پهن و عریض را بسازد که در طور مسیر آن بستر رودخانه اینچنین است. اما در این محدوده ی ۳ کیلومتری از رودخانه که سنگ آهک های سازند آسماری برونزد یافته اند، به دلیل مقاومت بالای سنگ های این سازند، بستر رودخانه به تنگه ای باریک و ژرف تبدیل می شود. در محل تنگه شیب لایه های سنگ آهکی کم (حدود ۲۰ درجه) و مقاومت آنها زیاد است. در نتیجه سنگ آهک ها تنها از نقاط ضعف مانند درزه های تکتونیکی،فرسوده می شوند؛ یعنی همان مسیری که رود برای جریان خود انتخاب کرده است. با فراخاست زمین که در کل منطقه ی زاگرس در اثر نیروهای تکتونیکی  وجود دارد، رودخانه بستر خود را بیشتر حفر می کند و در نتیجه تنگه عمیق تر می شود.

zg-razianeh-01

رودخانه ی گراب با خروج از برونزدهای آهکی سازند آسماری از تنگه نیز خارج می شود و دوباره در سازند گچساران با بستری پهن قرار می گیرد. این رودخانه در ادامه ی مسیر به رودخانه ی بزرگ سیمره پیوسته و به سد سیمره می رسد.

تنگ رازیانه در موقعیت ” Zone 38: 3700421.08 N , 669444.64 E ” در استان ایلام واقع است.

تصاویر از سایت های کارناول و ایلام تودی انتخاب شده اند. نقشه زمین شناسی هم بخشی از نقشه یکصدهزارم کوه ورزرین از انتشارات شرکت نفت می باشد.

باداب سورت

باداب سورت چشمهٔ پلکانی تراورتنی بی‌نظیر در ایران و کم‌نظیر در جهان است که واقع در روستای ارست بخش چهاردانگه‌ی شهرستان ساری می‌باشد. این چشمه توسط سازمان میراث فرهنگی در سال ۱۳۸۷ پس از کوه دماوند به عنوان دومین میراث طبیعی ایران در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. ثبت جهانی این باداب نیز پس از پاموک‌کاله ترکیه، به عنوان دومین چشمهٔ آب شور جهان بوده است. سال‌ها پیش محله ایی قدیمی از ارست به نام سورت در نزدیکی باداب وجود داشته که امروزه از میان رفته است.

این چشمه ها در استان مازندران و در جنوب شرقی شهرستان ساری  و در حد فاصل دو پارک ملی  قرار دارد. پارک ملی پابند در شمال آن و پارک ملی کیاسر در جنوب آن واقع شده است. گفتنی است فاصله چشمه های باد آب سورت  با جنوبی ترین مرز طبیعی پارک ملی پابند (نرو) حدود ۶ کیلومتر راه کوهنوردی و تا شمالی ترین مرز پارک ملی کیاسر (روستای لنگر)  حدود ۴۸ کیلومتر و تا شهر کیاسر حدود ۶۱ کیلومتر فاصله دارد.

این چشمه‌ها در بلندای ۱۸۴۱ متری از تراز دریا جای دارند، در ایران بی‌نظیر هستند. اطراف چشمه پوشیده از درختچه‌های زرشک وحشی و ارتفاعات بالاتر پوشیده از جنگل‌های سوزنی برگ است.

badab02-zg

این باداب شامل چندین چشمه با آب‌های کاملاً متفاوت از لحاظ رنگ، بو، مزه و حجم آب است. چشمهٔ پرآب دارای آب بسیار شور و استخری با قطر حدود ۱۵ متر و عمق زیاد است. در قسمتی از کف این دریاچه حفره ای عمیق به نام برمودای اروست وجود دارد. در کناره های این دریاچه نیز رسوبات سیاه رنگی وجود دارد که همراه با آب دریاچه جهت درمان دردهای کمر و پا امراض پوستی روماتیسم و میگرن سودمند است. همچنین به علت شوری زیاد این دریاچه و دارا بودن املاح و مواد معدنی فراوان به هیچ عنوان در فصل زمستان یخ نمی زند و هیچ جانوری نیز در آن زیست نمی کند.

چشمهٔ دوم که در بالادست و شمال غربی این چشمه قرار دارد، ترش مزه و دارای آبی به رنگ قرمز و نارنجی است، در اطراف چشمه کمی رسوب آهن نشسته‌است.

ده چشمه دیگر که در مجاورت چشمه ی اصلی قرار دارند، بسیار کوچکتر هستند و به اکسیر حیات معروف اند. جریان آب‌های رسوبی و معدنی این چشمه‌ها طی سال‌ها، در شیب پایین دست کوهستانی خود، صدها طبقه و ده‌ها حوضچهٔ پلکانی بسیار زیبا به رنگ‌های نارنجی، زرد و قرمز در اندازه‌های مختلف پدید آورده‌است. این طبقات و حوضچه‌ها در واقع جاذبهٔ اصلی و ویژگی منحصر به فرد چشمه‌های باداب سورت است. زیبایی این طبقات و محل ویژهٔ قرارگیری چشمه در دامنهٔ کوهستان و چشم اندازهای اطراف به ویژه در غروب تحسین برانگیز است.

همچنین دارای آب هایی به رنگ نارنجی و کمی ترش مزه اند که به صورت دائمی و نشتی همانند نوشابه ایی گاز دار از دل زمین می جوشند. همچنین در اطراف دهانه چشمه ها کمی رسوب اکسید آهن نشسته است.

badab01-zg

آب های رسوبی چشمه های باداب سورت در مسیر جریان خود از بالای کوه به پائین طی هزاران سال مانند آبشاری پلکانی با هنرنمایی خود دهها حوضچه کوچک بسیار زیبا در رنگ های نارنجی، زرد، قرمز و طلایی در اندازه های مختلف ایجاد کرده است که اسراری از دنیای مستور و پوشیده طبیعت بکر و دل انگیز را به نمایش گذاشته است.

تصاویر توسط م.س.میرکاظمیان گرفته شده و در اختیار سایت قرار داده شده است.

ژئوپارک ارس

ژئوپارک ارس (ارسباران) در شمال باختر ایران و در استان آذربایجان شرقی واقع شده است. این ژئوپارک شامل پنج ژئوسایت کوه علی‌باشى، کوه کیامکى، کوه گئچى قالاسى، آبشار ماهاران و آبشار آسیاب خرابه است که هر کدام نمونه‌هاى زمین‌شناسى کم‌نظیرى دارند. ژئوپارک ملی جلفا و ژئوپارک جهانی ارس در شمال استان آذربایجان شرقی درمنطقه جلفا، دومین محدوده پیشنهادی رسمی کشور به سازمان یونسکو است که شناسایی و پیشنهاد اولیه آنها توسط بهرام نکوئی صدری در سال ۱۳۸۷ انجام شده‌است.

مناطق دیدنی این ژئوپارک شامل ژئوسایت های زمین شناسی، مناطق فسیلی، چشمه های معدنی، آبشارهای مختلف و مقاطع متفاوت زمین شناسی در مناطق پارک کوهستان، چشمه تراورتن ساز کوه گچی قالاسی، آبشار آسیاب خرابه، آبشار ماهاران و کوه کیامکی است.

۱- آبشار آسیاب خرابه

این آبشار در ۲۷ کیلومتری هادی شهر در شهرستان جلفا قرار دارد. آب آن بعد از آنکه به شکل آبشار سرازیر شد، به صورت یک رشته جویبار به هم پیوسته به سمت دره جریان پیدا می کند. در محل ریزش آب در تمام سطوح دیواره آبشار ، گیاهان آبزی و کنارآبزی نظیر خزه ، پرسیاوش و بولاغ اوتی روییده است که بر زیبایی آن افزوده است. تمام سنگ های بالای آسیاب خرابه آهکی است و بوسیله رسوب گذاری آب شکل گرفته اند. و رسوبات اطراف این منطقه شامل رسوبات فلیش کرتاسه به ضخامت (۳۰ متر) در غرب روستاى سیه رود ، مرکب از کنگلومرا، ماسه‌سنگ، سیلت‌سنگ و گل‌سنگ یا مارن است.

۲- کوه کیامکی

بلندترین کوه منطقه‌ جلفا به ارتفاع ۳۳۴۷ متر به نام کیامکی در شمال غرب استان قرار گرفته که منطقه حفاظت شده و پناهگاه حیات وحش است. از مهمترین زیستگاه‌های پناهگاه حیات وحش کیامکی می‌توان به مناطق ییلاقی جنوب آن اشاره کرد که در برگیرنده ارتفاعات مهمی بوده و زیستگاه حیوانات وحشی می باشد این ارتفاعات در اثرفعالیت تکتونیکی شدید ترشیاری که اواسط ائوسن آغاز می شود و همراه با نفوذ ولکانیکهای داسیتی الیگوسن بوده،  بوجود آمده است.

۳– کوه علی باشی

این ارتفاعات در باختر شهرستان جلفا واقع شده و شامل مناظری طبیعی هستند، در مسیر کلیسای تاریخی سنت استپانوس( جاده مرزی جلفا- سد ارس) بطور عمده سنگهای پرمین و تریاس رخنمون داشته و فعالیت های تکتونیکی حادث شده در این واحدها منشا شکل گیری کوه ها و دره ها و بصورت کلی شکل گیری سیمای امروزی این مسیر شده است. بطورکلی شامل سنگ آهک به رنگ خاکستری تیره و سنگ آهک مارنی برنگ قرمز و همچنین شیل در بخش بالایی و دارای فسیلهای به سن پرمو-تریاس می باشد و یکی از کامل‎ترین بُرش‎های پرمین ایران در منطقه مرزی جلفا مطالعه شده است. کوه علی باشی در حال حاضر تنها نقطه ای از ایران است که توالی رسوبات پرمین و تریاس به صورت پیوسته به یکدیگر می رسند. این منطقه همواره به دلیل پیوستگی چینه شناسی مرز پرمین و تریاس مورد توجه زمین شناسان بوده است. همچنین ضخامت زیاد نهشته های پرمین و تریاس در این منطقه مطالعه این نهشته ها را برای زمین شناسان جذاب نموده است.

۴- آبشار ماهاران

ماهاران‌ یکی‌ از زیباترین‌ مناطق‌ دیدنی‌ این‌ منطقه‌ می‌باشد،که‌ در کنار روستای‌ قشلاق‌ و در ۱۷کیلومتری‌ هادیشهر قرار گرفته‌ است. چشمه‌ آبی‌ زلال‌ از آن‌ محل‌ جاری ‌است‌ که‌ در حول‌ و حوش‌ آن‌ منظره‌هــای‌ سرسبزی‌ وجود دارد، آب‌ چشمه‌ های این‌ منطقه‌ بدون‌ املاح‌ و آهک بوده‌ و از بهترین‌ آبهای منطقه‌ می‌باشد. منطقه در اثر فعالیت تکتونیکی شدید ترشیاری که اواسط ائوسن آغاز می شود تحت تاًثیر قرار گرفته ‌ و در اواخر الیگوسن گدازه های ولکانیکهای داسیتی فوران یافته و کوه قشلاق بوجود آمده است. نفوذ این گنبدهای نفوذی و جریان گدازه های ولکانیکی مربوط به آن باعث خرد شدن و پوشیده شدن سنگهای قدیمی تر شده است.

۵- کوه گئچی قالاسی

تنها کوه‌ منفرد شهرستان‌ جلفا می‌باشد که‌ به‌ ارتفاع‌ ۲۰۵۰ متری‌ در ۵۰۰ متری‌ جنوب‌ شرقی‌شهر جلفا واقع‌ شده‌ است‌ در بعضی از  قسمتهای این منطقه سنگهای دگرگونی دیده می شود که در اثر نوعی از دگرگونی بنام دگرگونی همبری در حدود ۳۸ میلیون سال قبل بوجود آمده است. جنس این کوه شامل مارن قرمز، ماسه سنگ و توف به سن ائوسن و همچنین ماسه سنگ، سنگ آهک ماسه ای با میانلایه هایی از آهک ماسه ای دارای فسیل نومولیت به سن پالئوسن می باشد.

کوه آتشفشانی گئچی قالاسی در اواخر الیگوسن (۳۸ میلیون سال پیش) فوران کرده است. در دامنه ی این کوه رگه های زیبایی از سنگ معدن مرمر سبز بوجود آمده است. فوران گدازه های این آتشفشان سنگهای آهکی اطراف این کوه را پخته و در طی زمان بلورهای درشتی از کلسیت (CaCo3) را بنام اونیکس (Onyx) ایجاد کرده است. در اصطلاح زمین شناسی به چنین حالتی دگرگونی مجاورتی (Contact Metamorphism) می گویند. در محل این معدن آب ترش و سرد و گازداری از اعماق زمین خارج می شود که در مسیر جاری شدن خود لایه های زیبایی از رسوبات آهندار قرمز و لیموئی را ایجاد نموده است. چشمه های تراورتن ساز در این منطقه باعث ایجاد ذخایر مناسبی از سنگ تراورتن شده اند.

منبع: دفتر ژئوپارک ارس

دشت لوت

دشت لوت در جنوب باختری ایران با تنوع اشکال زمین شناسی و ویژگی های منحصر به فرد از جمله کلوت ها، نبکا های مرتفع ، تپه های ماسه ای ، دهانه های آتشفشانی، زمین های نقش بسته، چشمه های آب گرم و رودخانه شور که از میان دشت عبور می کند از مناطق دیدنی برای زمین گردشگران است.

این دشت در جنوب شرق ایران با مساحتی بیش از ۴۰ هزار کیلومتر مربع در بین بخشی‌هایی از استان‌های کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی قرار دارد و بیست و پنجمین بیابان بزرگ جهان به ‌شمار می‌رود. دشت لوت از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده است. طول آن حدود ۳۲۰ کیلومتر و عرض آن حدود ۱۶۰ کیلومتر می‌باشد.

 

دشت لوت

کلمه “لوت” به معنی برهنه و فاقد هرچیز است. در نوشته‌های جغرافیایی از واحد لوت گاهی به‌نام «چاله لوت» و گاهی «دشت لوت» و در نزد عوام نیز به‌ دلیل برخی مشابهت‌ها با دشت کویر، اغلب به‌ نام کویر لوت نام برده می‌شود که صحیح نیست. زیرا دشت لوت یک بیابان است، در حالی که کویر بخش کوچکی از مساحت دشت لوت را تشکیل می‌دهد. بیابان واژه‌ای اکولوژیکی و اقلیمی است که پوشش گیاهی، حیات و میزان بارندگی در آن کم است ولی کویر یا نمک‌زار به پست‌ترین نقاط داخلی مناطق بیابانی و جایی که میزان نمک در آن بسیار زیاد گفته می‌شود.

دشت لوت از جمله مناطق فراگرم و خشک جهان است. دانشمندان علت گرمای بالای آن را رنگ تیره و خشکی سطح آن دانسته‌اند که موجب جذب گرمای خورشید می‌شود. هسته آن در سال‌های ۲۰۰۴، تا ۲۰۰۹ به جز یک سال، گرم‌ترین نقطه سطح کره زمین شناخته شده است که بیشترین آن در سال ۲۰۰۵ با دمای بیش از ۷۰ درجه سانتی‌گراد ثبت شده است.

 

lut4

دشت لوت به ‌صورت بیابان وسیع ماسه‌ای و ریگی است. در دشت لوت چاله‌ها یا حوضه‌های محلی متعددی وجود دارد که هرکدام دسته‌ای از روان‌آب‌های سطحی اطراف را دریافت می‌کنند. در دشت لوت پهنه‌های کویری عمدتاً در داخل یا حاشیه این حوضه‌ها و یا در قسمتی از مسیر جریان‌های فصلی و موقتی پدید آمدند. به ‌طور کلی وسعت کویر در دشت لوت نسبت به زمین‌های ماسه‌ای و ریگی چندان زیاد نیست و یا به عبارتی از چنان اهمیتی برخوردار نیست که بتواند بر چشم‌انداز طبیعی آن تاثیر بگذارد. از این نظر دشت لوت درست در مقابل دشت کویر قرار دارد که بیشتر وسعت آن را کویر پوشش داده است.

بیابان لوت دارای ۴۰ مخروط آتشفشان کواترنر است و از بزرگ‌ترین شهرهای کلوخی جهان و ازمرتفع‌ترین هرم‌های ماسه‌ای دنیا است که مرتفع‌ترین هرم‌های شناخته شده دنیا حداکثر ۳۰۰ متر ارتفاع دارند اما در لوت ارتفاع برخی هرم‌ها گاه به ۴۸۰ متر می‌رسد. همچنین مرتفع‌ترین ربدوها مشابه نبکاها با ابعاد بزرگ‌تر و اشکال پیچیده‌تر در لوت غربی هستند و هامادا  دشت‌هایی از ریگ، شن و پوشیده از خاک‌های ریگی فاقد گیاه است.

 

lut2

بیابان لوت دارای پهنه‌های وسیع ماسه و ریگ است که با طیف رنگی قهوه‌ای روشن، خاکستری و سیاه از گدار باروت که به علت رنگ سیاه و باروتی خاک به این نام خوانده می‌شود پوشیده شده است. همچنین دارای دشت‌هایی از گدازه‌های بازالتی چاله چاله نظیر گندم بریان و پهنه‌های شنی مواج بزرگ‌ترین تپه‌های شنی پوشیده از گیاه است این تپه‌های شنی که نبکا نام دارند یکی از شگفتی‌های همزیستی خاک و آب و گیاه است و به گلدان بیابان نام گرفتند. همچنین می‌توان به کویر پاشتری اشاره کرد که سطح این نوع زمین‌ها اینطور به‌ نظر می‌رسد که پس از بارندگی زیاد خیس شده و تعدادی شتر روی آن راه رفته‌اند.

دشت لوت به سه واحد جغرافیایی تقسیم شده‌است:

۱لوت شمالی از عناصر ریگ، شن و ماسه تشکیل شده‌است و حد جنوبی آن را بریدگیهای نا منظم مشرف به چاله «رود شور بیرجند» تشکیل می‌دهد. ناهمواری‌های ماسه‌ای به شکل سفره‌های ماسه‌ای در آن وجود دارد.

۲لوت مرکزی شگفت انگیزترین قسمت دشت لوت است. در قسمت‌های شرقی لوت مرکزی تپه‌ها و توده‌های عظیم و به هم پیوسته ماسه‌ای قرار گرفته و سطح قابل توجهی از لوت را به عرض متوسط ۵۲ کیلومتر و طول متوسط ۱۶۲ کیلومتر در لوت پوشانده‌است. بخشی از ناهمواری‌های لوت مرکزی دارای پوشش گیاهی بوده و بخش غربی آن فاقد پوشش گیاهی است.

از نظر زمین‌ریخت‌شناسی لوت مرکزی به سه منطقه اصلی (از غرب به شرق) تقسیم شده‌است:

الف: دشت سر (Pediment)

به عرض ۵ تا ۱۰ کیلومتر به صورت نواری سطح آن از ماسه و لای (silt) و نمک پوشیده شده است.

ب: کلوت‌ها

خندق‌های بسیار عظیم که حاصل فرسایش آبی و بادی است به عنوان پدیده‌ای بی نظیر در دنیا شناخته شده‌ است.

رود شور در مرطوب کردن دیواره این کلوت‌ها اثر کافی داشته و فرسایش‌های آنها را تسهیل کرده‌است.

منطقه کلوت‌های در ۴۳ کیلومتری شهداد (۲۴ کیلومتری ده سیف) قرار دارد و در مساحتی به عرض متوسط ۸۰ کیلومتر و طول متوسط ۱۴۵ کیلومتر را تشکیل داده‌اند.

مهم‌ترین بادی که دیواره‌های کلوت‌ها را فرسایش می‌دهد بادهای ۱۲۰ روزه سیستان است.

در فاصله کلوت‌ها زمین پوشیده از ماسه بادی است و در نقاطی که ماسه بادی نیست زمین از نوع رس لائی و رس است.

ج:تپه‌های ماسه‌ای

در شرق لوت مرکزی منطقه‌ای به عرض ۵۰ کیلومتر و طول ۱۰۰ کیلومتر متر را تشکیل می‌دهند. ارتفاع این تپه‌های ماسه‌ای تا ۵۰۰ متر هم می‌رسد. نا همواری‌های ماسه‌ای به اشکال برخان (Barkhan) هرم‌های ماسه‌ای سیف (sif) و تپه‌های طولی دیده می‌شود.

۳لوت جنوبی (لوت زنگی) غنی‌ترین قسمت چاله لوت از نظر پوشش گیاهی است.