دریاچه حوض سلطان

دریاچه حوض سلطان در شمال شرقی شهرستان قم در استان قم و هشتاد و پنج کیلومتری جنوب تهران در حاشیه بزرگراه خلیج فارس واقع شده است. این دریاچه فروافتادگی نامتقارنی است که از دو چاله جدا از هم به نام های «حوض سلطان» و «حوض مره» تشکیل شده و با آبراهه باریکی به یکدیگر وصل می شوند. حوضه غربی (حوض سلطان) از روان آب های سطحی تغذیه می شود و حوضه شرقی (حوض مره) علاوه بر روان آب ها، از رودهایی مانند رود شور و قره‏ چای نیز بهره می گیرد. مطالعات صورت گرفته نشان می دهد که آب ابتدا وارد حوض مره شده و پس از پر شدن آن، از مسیل دو حوض گذشته و وارد حوض سلطان می شود و هنگامی که آب در حوض سلطان چند متر بالاتر آمد، به طرف حوض مره باز می گردد و سرریز این دو حوض، به دریاچه نمک تخلیه می شود.

دریاچه حوض سلطان

دریاچه حوض سلطان

این زمین منظر (ژئوسایت) در ارتفاع ۷۱۰ متری از سطح دریا قرار گرفته و مساحت تقریبی آن در حدود ۲۴۰ کیلومترمربع می باشد، اما این میزان و شکل دریاچه بر اساس میزان نزولات جوی و آب هایی که به آن وارد می شوند، متغیر است به طوری که در مواقع بارندگی و ذوب برف های ارتفاعات اطراف، بر میزان آب ورودی افزوده شده و وسعت دریاچه افزایش یافته و آب، اراضی پست و شوره زار باتلاقی پیرامون را می پوشاند و دریاچه بزرگی به طول ۱۸ و عرض ۱۶ کیلومتر را تشکیل می دهد. متوسط بارندگی در این منطقه ۱۰۰ تا ۱۲۰ میلیمتر در سال است و از این نظر جزو مناطق کم باران در کشور محسوب می شود. این منطقه از چهار بخش تشکیل شده است؛ کفه نمکی (بخش اصلی تالاب)، حاشیه باتلاقی، محدوده اکولوژیک و منطقه دشتی.

کفه نمکی دریاچه حوض سلطان

کفه نمکی دریاچه حوض سلطان

در فصل پرآبی (زمستان)، کفه نمکی به زیر آب فرو رفته و حاشیه یا کمربند باتلاقی آن که بیشتر در شمال و شمال غربی این تالاب مشاهده می شود، دارای پوشش گیاهی شده و پرنده های مهاجر نادر به این تالاب می آیند. بر اساس مشاهدات صورت گرفته بالغ بر ۲۴۰ گونه با ارزش مانند جلبکها، باکتریها و قارچها در تالاب وجود دارند که می توانند با توجه به مخزن ژنی خود، شرایط فوق شور را تحمل کنند. در این منطقه بیش از ۴۰ گونه گیاهی ازجمله درمنه بیابانی، اشنان، تاغ زرد و سیاه، سودا و اسفناج وجود دارد. این منطقه زیستگاه هوبره، انواع کبوتر و انواع پرندگان مهاجر نظیر غاز خاکستری، آنقوت، لکلک، انواع عقاب و … می باشد. در این منطقه پستاندارانی از قبیل خرگوش، موش صحرایی، روباه و گاهی آهو دیده می شود. در میان خزندگان منطقه حضور مارها و سوسمارها که در کنترل بیولوژیک آفات نقش دارند، بارز است. انواع عنکبوت، رتیل، موریانه و مورچه های کمیاب در اطراف دریاچه گسترده هستند.

نمونه ای از پرندگان دریاچه حوض سلطان

نمونه ای از پرندگان دریاچه حوض سلطان

دریاچه حوض سلطان و نقاط پیرامونی آن از نظر زیست شناسی، بوم شناسی، دیرینه شناسی، اقلیم، اشتغال زایی و تفرجگاهی، قابل تأمل و تحقیق بوده و با توجه به اهمیت حفاظت و حیات تالاب حوض سلطان، این منطقه در سال ۱۳۸۸ خورشیدی به مدت ۵ سال به عنوان «منطقه شکار ممنوع» معرفی شده است.
رسوبات حوض سلطان بیشتر از نوع گچ، نمک، مارن و رس است. بر اساس بررسی های لرزه نگاری و حفاری های صورت گرفته، نمک تا عمق ۴۶ متر و به صورت ۵ لایه جدا از هم وجود دارد که با رس های قهوه ای تا خاکستری، از یکدیگر جدا می شوند.
تاکنون به شیوه های سنتی، تنها از نمک طعام موجود در این عرصه بسیار گسترده، جهت مصارف صنعتی استفاده شده است و این در حالی است که به استناد تحقیقات انجام گرفته درخصوص ترکیبات تشکیل دهنده نمک های دریاچه، موادی از قبیل سدیم کلرید، سدیم سولفات، منیزیم کلرید و منیزیم سولفات، ازجمله بارزترین و مهمترین ترکیبات تشکیل دهنده این منبع عظیم خدادادی به شمار می آید.
منیزیم از نظر فراوانی، هشتمین عنصر در قشر خارجی زمین به شمار می رود و اغلب این فلز به صورت ترکیبهای محلول در آب دریاها و یا به صورت سنگ معدن منیزیم کلرید، در طبیعت یافت می شود. میزان منیزیم به دست آمده از آب دریا تنها ۲ تا ۳ درصد می باشد و نتایج حاصل از تحقیقات انجام گرفته پیرامون ترکیبات منیزیم دریاچه نمک، میزان منیزیم به دست آمده ۳۵ تا ۵۰ برابر منیزیم آب دریا می باشد.

نمای از بلورهای نمکی موجود بر سطح دریاچه حوض سلطان

نمای از بلورهای نمکی موجود بر سطح دریاچه حوض سلطان

بدین ترتیب استخراج منیزیم از دریاچه نمک از لحاظ اقتصادی بسیار باصرفه تر از استخراج منیزیم از آب دریا می باشد. بنابراین شورابه های دریاچه نمک یکی از غنی ترین معادن و منابع عظیم تولید منیزیم به شمار می آید. دریاچه حوض سلطان را به این دلیل که باقیمانده دریای بزرگ ساوه می باشد، با نام دریاچه ساوه نیز می شناسند. از طرفی به دلیل وجود نمک فراوان، اغلب به نام دریاچه نمک نیز شناخته می شود که البته اشتباه است و دریاچه نمک با وسعت بسیار بیشتر، در جنوب شرقی استان قم واقع شده است. دریاچه قم و دریاچه شاهی از دیگر نام های دریاچه حوض سلطان می باشد.

کلمات کلیدی: ایران , دریاچه , زمین چهر , زمین گردشگری , زمین منظر , قم , زمین گشت , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , حوض سلطان

دریاچه مهارلو

دریاچه مَهارلو واقع در شهرستان سروستان، از دریاچه‌های استان فارس ایران است. نام این دریاچه، برگرفته از نام روستای مهارلو از توابع شهرستان سروستان است که در مجاورت آن قرار گرفته است و این روستا در بخش ساحلی دریاچه واقع است.

این دریاچه ۲۸ کیلومتر طول، ۱۰الی۱۵ کیلومتر عرض دارد و به طور کلی مساحت آن ۲۵۷ کیلومتر مربع می باشد و به دریای آزاد راه ندارد. دریاچه مهارلو در حدود ۱۸ کیلومتری جنوب خاوری شیراز در ارتفاع ۱۵۶۰ متری از سطح دریا قرار دارد و در باختر دریاچه بختگان قرار گرفته‌ و خاوری‌ترین بخش جلگه شیراز است. این دریاچه به وسیله سه رودخانه خشک، حمزه و سروستان و همچنین روان آب های کوه های مجاور تغذیه می شود. آب چند چشمه نیز عمدتاً از قسمت‌های غربی و شمالی وارد این دریاچه می‌شوند.

از آنجا که میزان تبخیر در دریاچه مهار لو بالاست، بخشی از بستر آن را لایه ای از نمک می پوشاند و فقط در بخش های شمالی و مرکزی آن با عمق بسیار کم و شوری زیاد، آب وجود دارد. جدا از تبخیر زیاد، نهشته‎هاى گچى سازند ساچون و دو گنبد نمکى واقع در خاور این دریاچه، در شورى بی‎اندازه آن تأثیر به سزایى دارند.

مهارلو دارای آبی بسیار شور است و در فصل‌های خشکی یکی از کانسارهای بزرگ نمک ایران به‌شمار می‌آید. فرآوری نمک از این دریاچه توسط مجتمع استحصال نمک وابسته به پتروشیمی شیراز انجام می‌شود.

یکی از پدیده های جالب این دریاچه وجود پدیده کشند قرمز می باشد. کشندهای قرمز نوعی از جلبک ها می باشند که نسبت به شوری مقاوم بوده و زمانی که شوری آب بالا می رود، این جلبک ها رشد بیشتری می یابند. تکثیر بیش از حد این موجودات سبب می شود که تراکم جلبک ها در سطح آب بالا رفته و به صورت لایه ای قرار گیرند که مانع از تبادل هوا با آب و در نهایت کاهش اکسیژن می شود. در این حالت دریاچه به رنگ قرمز در می آید.

در سال ۱۳۸۵ خ. با تصویب هیأت وزیران، دریاچه مهارلو به عنوان یکی از ۷ منطقه نمونه گردشگری ایران برگزیده‌شده‌است. مهارلو ، محمودآباد ،بکت، برمشور، قنبری، دوبنه (شیراز) ، انجیره و اعلاالدوله از روستاهای گردشگری پیرامون این دریاچه هستند. از کوه‌های مشرف به دریاچه می‌توان به کوه قلعه گریخته، کوه شرقی و کوه شمالی اشاره کرد.این دریاچه به واسطه همجواری با کلانشهر شیراز، از مناطق گردشگری و تفرجگاهی محسوب می شود.

دریاچه مهارلو در یک فرونشست ناودیس مانند با روند شمال باخترى – جنوب خاورى، شکل گرفته که گسل جوان و لرزه‎اى سروستان از آن می‎گذرد. به نظر می‎رسد که حرکات این گسل به ویژه از زمان پلیستوسن پسین به بعد، موجب تشکیل این فرونشست ناودیس گونه شده باشد. به باور کرینسلى (۱۹۷۰) به دلیل نبود سواحل کهن یا پادگانه‎هاى بلند، امکان وجود دریاچه‎اى در زمان پیش از پلیستوسن کم است و اگر دریاچه‎اى هم وجود داشته، در نقاطى بوده که امروزه در حاشیه دریاچه فعلى قرار می‎گیرد.

تصویر فوق از ارتفاعات شمالی مشرف بر دریاچه مهارلو و در کنار روستای چاه شیرین در مسیر جاده ی آسفالته ی شیراز به گشنکان از توابع شهرستان کفترک گرفته شده است. دیوارهای سنگچین که در تصویر دیده می شود محل سابق روستای چاه شیرین در زمانی بوده که سطح آب دریاچه بالا بوده و امروزه با پایین رفتن سطح آب مردم روستا به دشت کناره دریاچه نقل مکان کرده و این ساختمان ها متروکه رها شده اند. دید تصویر به سمت خاور است و در آن بخشی از دریاچه مهارلو، جاده ی شیراز به گشنکان، دشت ساحلی دریاچه و ارتفاعات سنگ آهکی مشرف بر دریاچه که سازند آسماری می باشد دیده می شود. مسیر راه آهن شیراز – بوشهر – عسلویه بر روی همین ارتفاعات در شمال دریاچه ساخته خواهد شد.