سازند میلا در البرز مرکزی

سازند میلا، واحد سنگ چینه ای معرف سنگ های کامبرین میانی – بالایی البرز، آذربایجان و دیگر نواحی ایران (به جز کرمان) است. برش الگوی سازند میلا توسط روتنر و همکاران در سال ۱۹۶۳ در میلا کوه دامغان، به ضخامت ۵۸۵ متر اندازه گیری و معرفی شده است. این سازند در برش الگو به دلیل ناهمگونی سنگ های آن به ۵ عضو تقسیم شده است.

عضو ۱: شامل ۱۸۹ متر دولومیت بدون فسیل همراه با میانلایه های مارنی و شیلی زردرنگ

عضو ۲: ۸۹ متر سنگ آهک لایه لایه، کمی ماسه ای به رنگ قهوه یی تا خاکستری تیره با میانلایه های ناچیزی از مارن و آهک مارنی است.

عضو ۳: بارزترین عضو این سازند با ۸۲ متر سنگ آهک دانه درشت روشن رنگ بلورین گلوکونیت دار است.

عضو ۴: شامل ۹۶ متر سیلت سنگ، ماسه سنگ، سنگ آهک درشت دانه گلوکونیت دار و مارن است.

عضو ۵: ۱۲۹ متر شیل بدون فسیل، ماسه سنگ و سنگ آهک های نازک لایه است. این عضو فاقد سنگ واره است و در مقطع تیپ در زمان معرفی سازند جزء سازند میلا در نظر گرفته شده است اما در سایر نقاط ایران تعلق عضو پنجم به زمان اردوویسین حتمی است. فرسایش پس از اردوویسین سبب شده تا این عضو در همه جا وجود نداشته باشد. با توجه به رخساره و محیط رسوبی، این باور وجود دارد که عضو پنجم سازند میلا در دریایی به نسبت ژرف و در پنجه های زیردریایی و دشت حوضه ای نهشته شده است. در نتیجه به دلیل این که همبری عضو پنجم سازند میلا با عضو های دیگر این سازند ناپیوسته و از نوع دگرشیبی موازی است و تعلق آن به سن اردوویسین اثبات شده، به توصیه کمیته ملی چینه شناسی، عضو پنجم میلا امروزه دیگر جزء سازند میلا قلمداد نمی شود.

اما در مرز زیرین سازند میلا ردیف هایی از کوارتزیت سفید رنگ دیده می شود که در گذشته با عنوان “کوارتزیت رویی  Top Quartzite” بخشی از سازند لالون به شمار می آمد ولی امروزه پذیرفته شده که کوارتزیت رویی، مرز ناپیوسته ای با ماسه سننگ های لالون دارد و در واقع ردیف های پیشرونده کامبرین میانی – بالایی است. در نتیجه به توصیه کمیته ملی چینه شناسی، این لایه های کوارتزیتی از سازند لالون حذف و با عنوان “کوارتزیت قاعده یی Base Quartzite” به بخش ابتدایی سازند میلا اضافه گردیده است.

اکنون با حذف عضو پنجم و اضافه شده کوارتزیت قاعده یی به سازند میلا، این سازند کماکان دارای پنج عضو خواهد بود.

تصویر بالا برونزد سازند میلا را در جاده ی چالوس و محدوده ی روستای حسنکدر در البرز مرکزی نشان می دهد. مرز زیرین این سازند با سازند لالون ناپیوستگی رسوبی و هم شیب است و لایه کلیدی کوارتزیت سفید رنگ این مرز را مشخص می نماید. مرز بالایی این سازند در این منطقه با عملکرد گسله حسنکدر و برونزد گدازه های سازند جیرود مشخص می گردد. لورنز، همه ضخامت سازند میلا (بدون کوارتزیت) در دره کرج را ۳۹۵ متر اندازه گرفته است. در این منطقه به جز عضو کوارتزیتی تنها سه عضو زیرین سازند میلا شناسایی شده اند.

در تصویر سازند های لالون (La)، میلا (Mi)، روته (Ru)، جیرود (Je)، الیکا (El) و عضو کوارتزیتی سازند میلا (BQ) دیده می شوند. تکتونیک فعال و قدرتمند البرز با گسلش های فراوان لایه ها را جابجا کرده و موقعیت آنها را نسبت به یکدیگر تغییر داده است.

 

کلمات کلیدی: Alborz , Cambrian , Elika formation , Iran Geology , Iran Geotourism , Lalun formation , Limestone , Mila formation , Paleozoic , Quartzite , Ruteh formation , البرز , البرز مرکزی , ایران , بیس کوارتزیت , پالئوزوئیک , تاپ کوارتزیت٬ , حسنکدر , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , سازند الیکا , سازند روته , سازند لالون , سازند میلا , کامبرین , کوارتزیت زیرین , گسل ,گسلش

سازند زاگون

حدود ۵۰۰ میلیون سال قبل یعنی در زمانه ی کامبرین، که شرایط زمین ساختی نسبتاً آرامی بر پهنه ی ایران حکمفرما بوده و تنها در حرکت های تناوبی رو به بالا و پایین زمین، گاهی از وسعت دریا کاسته می شده و با پسروی کامل دریا، سکوی پالئوزوئیک به خشکی تبدیل می شده است، در البرز با پسروی موضعی دریا در پالئوزوئیک پسین و در زمانه کامبرین دو سازند زاگون و لالون در حال تشکیل بوده اند. در حقیقت شرایط کولابی – تبخیری زمانه پرکامبرین پسین در البرز بدون هیچ رخداد زمین ساختی تا کامبرین پیشین ادامه داشته و رسوبات کولابی – آواری را در این زمانه برجا گذاشته است. انباشت رسوبات دولومیتی سلطانیه و باروت در ادامه با مجموعه های شیلی – ماسه سنگی سرخ رنگ ادامه می یابد. این مجموعه سازند های زاگون و لالون را می سازند که بخش بالایی نهشته های کامبرین پیشین ایران هستند. رنگ سرخ ارغوانی این نهشته های نشانگر محیط های بسیار کم ژرفای اکسیدی آنها در زمان تشکیل است.

سازند شیلی زاگون مجموعه ی همگنی از شیل های آهک دار، ماسه سنگ ریزدانه آرکوزی، سیلت سنگ های میکادار زودفرساست که رنگ متمایل به سرخ ارغوانی دارند. ضخامت های متفاوتی برای این سازند در نقاط مختلف ذکر شده ولی در برش الگوی آن که توسط آسرتو در سال ۱۹۶۳ در باختر روستای زاگون در البرز مرکزی معرفی شده ۴۵۳ متر اندازه گیری شده است. دو دلیل برای این تغییر ضخامت ذکر شده است. یکی تغییر رخساره جانبی این سازند به سازند باروت و دیگری فاز فرسایشی آن قبل از سازند بالایی (سازند لالون) است که به نظر می رسد نظر دوم قوی تر باشد.

مرز زیرین این سازند با سازند باروت تدریجی و با سازند لالون با شروع ماسه سنگ های متوسط دانه آرکوزی نیز تدریجی می باشد به گونه ای که گاهی تفکیک این دو سازند از یکدیگر دشوار است. پس از نهشت سازند لالون یک ایست رسوبگذاری سراسری در البرز اتفاق می افتد که وابسته به رخداد میلایین است و پس از آن سازند کربناته میلا شروع به رسوبگذاری می نماید.

در تصویر سیلت سنگ های نازک لایه سازند زاگون مشاهده می شود. شیب لایه ها در این محل نزدیک به قائم است و علیرغم ظاهر ستبرلایه ای که در این سنگ ها مشاهد می شود، لامیناسیون های میلی متری این سازند با رسیدن به سطح و قرار گرفتن در معرض هوازدگی از یکدیگر باز شده و حالت ورقه ای (Paper) به خود می گیرند. از این رو دامنه هایی که برونزدهای سازند زاگون را میزبانی می کنند، انباشته از واریزه های ریز از سیلت سنگ های ارغوانی میکاداری هستند که در زیر نور آفتاب برق می زنند. تصویر بالا از دامنه های دره سرخدر که مشرف بر “باغ لاله های گچسر” در جاده ی چالوس است گرفته شده است.

کلمات کلیدی: البرز , البرز مرکزی , ایران , پالئوزوئیک , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سازند باروت , سازند زاگون , سازند سلطانیه , سازند لالون , شیل ارغوانی , شیل میکادار , فرسایش ورقه ای , کامبرین

سازند ایلام

سازند آهکی ایلام با سن کرتاسه بالایی (۸۵ تا ۷۰ میلیون سال قبل) شامل سنگ آهک های رسی دانه ریز پلاژیک خاکستری رنگ با لایه بندی منظم و میانلایه های نازک شیلی است. این سازند با یک ناپیوستگی رسوبی بر روی سازند سروک و یا سورگاه قرار می گیرد اما مرز بالایی آن با سازند گورپی همساز است. این سازند در لرستان رخساره ی عمیق و در فارس و خوزستان رخساره کم عمق دارد.

در ناحیه لرستان یک واحد شیلی دو سازند سروک (در زیر) و ایلام (در بالا) را از یکدیگر جدا می کند. این واحد سنگی سازند سورگاه است و شامل شیل های خاکستری روشن و یا تیره نرم فرسا در تناوب با لایه های آهکی است.

در تصویر برونزد سازند ایلام در حاشیه جاده ی خرم آباد به پلدختر دیده می شود. رخساره سازند ایلام در لرستان شامل آهکهای نازک لایه و خوب لایه بندی شده است که با میانلایه‌هایی نازک تا بسیار نازک از شیل همراهی می‌گردد. نظم لایه‌بندی یکی از ویژگیهای دیداری مهم در سازند ایلام می‌باشد. رنگ عمومی این سازند خاکستری روشن است. آهکها، بیشتر مارنی می‌باشند. سازند ایلام از جمله سازندهای چهره ساز بوده و معمولاً در هسته تاقدیس‌ها، ارتفاعات بلندی را در لرستان ایجاد کرده است.

همچنین در تصویر سازند شیلی و نرم فرسای سورگا نیز در زیر سنگ آهک های سازند ایلام دیده می شود.

کلمات کلیدی: Cretaceous , Ilam formation , Iran Geology , Iran Geotourism , Lorestan , Mesozoic٬ , Surgah formation , Zagros Mountain ,  zamingasht , ایران , پلدختر , خرم آباد , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , سازند ایلام , سازند سورگاه , سنگ آهک , لرستان

 

عضو آهکی امام حسن

سازند گورپی یک سازند شیلی شناخته می شود که دارای تناوبی از مارن، شیلهای خاکستری مایل به آبی است که میانلایههایی از سنگآهکهای نازک رُسی می باشد. این سازند دارای دو عضو آهکی رسمی (امام حسن، سیمره) و یک عضو غیر رسمی (آهک منصوری) است (مطیعی، ۱۳۷۲).

« عضو آهکی امام حسن » ۱۱۴ متر سنگ‎آهک‎ رُسی، ستبرلایه، ریز دانه و خاکستری به همراه میان‎لایه‎های مارن است. به دلیل سختی بیشتر، در درون شیل‎های گورپی برجستگی دارد. این عضو بیشتر در لرستان و فروافتادگی دزفول دیده شده است، اما در ایلام نیز برونزد دارد.

تصویر فوق برونزدهای سنگ آهکی عضو امام حسن را در طاقدیس انجیر در جنوب شهر ایلام نشان می دهد. سنگ آهک های ستبرلایه و خوب لایه بندی شده با میانلایه هایی از مارن در تصویر دیده می شوند.

عضو آهکی امام حسن در میانه ی سری رسوبی سازند گورپی قرار دارد و مرز زیرین گورپی با سازند ایلام (درزیر) تدریجی دانسته شده، ولی سطح هوازده در این مرز میتواند نشانگر دگرشیبی خفیف باشد. مرز بالایی این سازند با سازند پابده نیز ناپیوسته است. سن این سازند کرتاسه بالایی (۶۵ تا ۶۳ میلیون سال قبل) دانسته شده است.

کلیدواژه: Cretaceous , Emam Hasan member , Gurpi formation٬Ilam , Iran Geology , Iran Geotourism , Zagros Mountain , Zamin gasht , ایلام , تاقدیس , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , سازند گورپی , طاقدیس , طاقدیس انجیر , عضو امام حسن , کرتاسه

سازند سروک در زاگرس

سازند سروک از جمله سازندهای گسترده در ایالت رسوبی – ساختاری زاگرس چین‌خورده می‌باشد. رخساره آن بیشتر سنگ آهک و سنگ آهک مارنی است و به صورت بخشی دارای گرهک های چرتی می‌باشد. لایه های سازند سروک مملو از میکروارگانیسم‌های موسوم به اربیتولین (Orbitolina) می‌باشد. بدلیل وجود بیش از ۶۰ درصد کربنات کلسیم، سازند سروک استعداد زیادی برای کارستی شدن (karstification) دارد. بر پایه مطالعات انجام شده سن سازند سروک به کرتاسه پایین (۱۳۸ تا ۹۶ میلیون سال قبل) نسبت داده شده است.

تصویر فوق برونزد لایه های نازک و خوب لایه بندی شده از تناوب سنگ آهک مارنی و مارن و شیلهای سازند سروک را در هسته ی طاقدیس چناره در مسیر آزادراه خرم آباد – پل زال نشان می دهد. شیب لایه ها بین ۲۰ تا ۵۰ درجه اند. لایه های سنگ آهکی بین ۲۰ تا ۴۰ سانتی متر و لایه های شیلی و مارنی بین ۲ تا ۱۵ سانتی متر ستبرا دارند.

سنگ آهک مارنی و مارن و شیل در مقایسه با سنگ آهک ها از فرسایش پذیری بالاتری برخورداراند. سنگهای زود فرسا همانگونه که از نامشان بر می آید خیلی زود تسلیم فرایندهای هوازدگی و فرسایش قرار می گیرند و بنابراین محدوده هایی که مارن و شیل برونزد دارند، در مقایسه با رخنمونهای سنگ آهکی، ریخت شناسی بسیار ملایمتری را از خود نشان می دهند. سازند سروک هم به دلیل وجود لایه های نازکی از مارن و شیل در توالی رسوبی اش زود تسلیم فرسایش شده و ریخت تپه ماهوری به خود گرفته است. فرسایش آبی از طریق نقاط ضعف مانند درزه ها و گسله ها پیشرفت کرده و چهره ی هزاردره به برونزدهای این سازند داده است.

در پس زمینه ی تصویر ارتفاعات بلند و صخره سازی دیده می شوند که سنگ آهک های سازند آسماری آنها را ساخته اند.

سازند آغاجاری در سواحل خلیج فارس

در ردیف چینه نگاری زاگرس بخصوص در زاگرس چین خورده بر روی سنگ آهک و مارن های سازند میشان، لایه های قرمز رنگی قرار دارند که سن آن ها  به میوسن – پلیوسن (۴ تا ۲۰ میلیون سال قبل) بر می گردد. این سنگ ها که در محیطی قاره ای نهشته شده اند و ستبرای زیادی دارند هر چه به سمت ساحل خلیج فارس نزدیک می شویم در بیشتر چین خوردگی ها برونزد یافته اند.

نام سازند آغاجاری از شهرستان آغاجاری واقع در میانه یال جنوبی میدان نفتی آغاجاری در ۱۳۰ کیلومتری جنوب شرقی اهواز اقتباس شده است. این سازند شامل ۲۹۶۶ متر تناوب ماسه سنگ های آهکی قهوه ای تا خاکستری و مارن‌های قرمز رنگ با رگه های ژیپس و سیلتستون های قرمز رنگ می باشد. این سازند در گذشته به نام طبقات قرمز رنگ نیز خوانده می شده است. سازند آغاجاری بر روی سازند مارنی میشان قرار گرفته و سازند گنگلومرای بختیاری آن را می پوشاند.

این سازند دارای یک عضو (Member) به نام عضو آواری لَـهبَری است. این عضو در بخش‌هایی از خوزستان و جنوب باختری لرستان، در بالاترین بخش سازند آغاجاری، توالی همگنی از مارن‌های سیلتی و سیلت سنگ، به رنگ نخودی تا خاکی، وجود دارد که در گذشته به نام بختیاری پایینی و یا لایه‎های بدبوم نامیده می‌شد. ولی امروزه، به دلیل شباهت‌های سنگ‎شناختی، این نهشته‌ها عضوی از سازند آواری آغاجاری، به نام « لـَهبَری » دانسته می‌شوند که ردیف حدواسط از رسوبات رودخانه‌ای مآندری (سازند آغاجاری) به رسوبات رودخانه‌های بریده بریده و رسوبات مخروط افکنه‌ای (سازند بختیاری) است.
بُرش الگوی این عضو در تنگ تکاب واقع در حدود ۱۰ کیلومتری شمال خاوری شهر هفتگل اندازه‌گیری شده که شامل ۱۵۷۵متر سیلت سنگ، مارن‌های سیلتی – گچدار، ماسه‎سنگ کربناتی و ژیپس است و یکی از ویژگی‌های آن، درشت شدن دانه‌ها به سمت بالا است. این عضو رنگ نخودی تا خاکی دارد به همین رو گاهی تفکیک آن از واحدهای جوان حاصل از فرسایش سازند آغاجاری و کنگلومرای بختیاری دشوار است.
به سمت شمال خاوری و جنوب خاوری لهبری به صورت زمانی (قائم) و مکانی (جانبی) و به حالت بین انگشتی به سازند آغاجاری تبدیل می‌شود. به همین دلیل، گاهی تفکیک این دو دشوار است. ولی رنگ نخودی و فرسودگی بیشتر، کمک زیادی برای تفکیک لهبری از آغاجاری است. در عضو لهبری، سنگواره‌های محیط‌های لب شور تا شیرین کم عمق پیدا می‌شود. آثار هیپاریون متعلق به پلیوسن، از جمله آثار یافت شده در عضو لهبری است.

مرز بالایی آغاجاری، با و یا بدون بخش لهبری، با سازند کنگلومرایی بختیاری گاه تدریجی و هم‌شیب و گاه ناگهانی و دگرشیب است. مرز پائینی سازند آغاجاری باسازند میشان توسط مارن های دریائی خاکستری شناخته می شود.

سازند آ‌غاجارى که در گذشته به نام‌هاى گروه‎ آبى، طبقه آبى، طبقات داراى پکتن واسلى، طبقات سُرخ‎رنگ و فارس بالایى نامیده مى‌شد، توالى ستبرى که از نهشته‌هاى آوارى سرخ‌رنگ و همزمان با کوهزایى است،گستره‌هاى وسیعى از لرستان، خوزستان و فارس و حتى عراق، سوریه و ترکیه را زیر پوشش دارد. ولى در خوزستان و لرستان این سازند بیشتر از انواع رسوبات دریاچه‌اى، خلیج دهانه‌اى و رودخانه‌اى است، در حالى که در فارس ساحلى و جزیره قشم ویژگى‌هاى دریایى دارد. در یک نگاه منطقه‌اى، سازند آغاجارى به دو رخساره متفاوت دیده مى‌شود. در فارس داخلى، بندر عباس، شمال فروافتادگى دزفول و مرز ایران – عراق، سازند آغاجارى رخساره ماسه‎سنگى دارد. در حالى که، در فارس ساحلى و بخش میانى و جنوبى فروافتادگى دزفول، رخساره این سازند مارنى است.

تصویر فوق برونزد سنگ های آواری قرمز رنگ (ماسه سنگ ها و سیلتستون ها) در حاشیه ساحلی خلیج فارس و در جنوب شهر پارسیان (گاوبندی) را نشان می دهد. لایه های ماسه سنگی ستبرلایه قرمز رنگ همراه با حفرات انحلالی با شیبی به سمت جنوب (۳۰ تا ۵۰ درجه) در تصویر مشخص اند. این لایه ها بخشی از یال جنوبی طاقدیس خلفانی را می سازند که با راستای شمال باختر – جنوب خاور همراستا با طاقدیس گاوبندی و در جنوب آن کشیده شده اند و سازند میشان قدیمی ترین واحد برونزد یافته در آن می باشد.

نهشته های سرخ الیگوسن

پس از رویداد پایانی (رخداد پیرنئن)، هوازدگی و فرسایش در خور توجهی بر پوسته ی ایرانزمین تحمیل شد و مواد حاصل، در محیط های رسوبی آبرفتی، دشت سیلابی و یا دریاچه های موقت گرمسیری و در شرایط اکسیدی نهشته شدند. این نهشته ها که بین سنگ های ائوسن بالا (عمدتاً آذرآواری و آذرین) و الیگوسن پسین قرار دارند در ایران مرکزی با عنوان سازند سرخ پایینی” یا سازند قرمز زیرین شناخته می شوند. نام این سازند نخستین بار توسط گانسر در سال ۱۹۵۵ پیشنهاد شد که به رسوبات سرخ رنگ بین سنگ های آتشفشانی – رسوبی ائوسن و لایه های دریایی الیگوسن میوسن (سازند قم) گفته می شود.

این سازند معرف ردیف های قاره ای سرخ رنگ الیگوسن باختر ایران مرکزی است که به ویژه در نواحی قم، تفرش، جنوب خاوری تهران، شمال گرمسار و شمال سمنان گسترش قابل توجهی دارند.

تصویر فوق از ردیف های قرمز پایینی در روستای قزلجه در ۲۰ کیلومتری شمال باختر شهر تفرش گرفته شده است. در این منطقه، تناوبی از مارن ماسه ای قرمز رنگ و کنگلومرا با میانلایه های مارن ماسه این سبز و خاکستری سازند قرمز زیرین را می سازند. لایه هایی از ماسه سنگ الیگومیوسن به صورت ناپیوسته بر روی آنها قرار گرفته است.

به دلیل نرم فرسا بودن لایه های مارنی و فرسایش سریعتر آنها، زیر لایه های ماسه سنگی خالی شده و به صورت سنگ افت بر روی دامنه ریزش کرده اند. همچنین لایه های ماسه سنگی از محل درزه هایشان جدا شده و بلوک های ایجاد شده بر روی شیب دامنه در اثر نیروی ثقل به طرف پایین شیب توپوگرافی به حرکت در آمده اند.

دریاچه سد کارون ۴

دریاچه سد کارون ۴ و پل زیر قوسی آن بر روی رودخانه ارمند و مخزن سدکارون ۴ در استان چهار محال بختیاری در مسیرجایگزین محور ارتباطی شهرکرد به ایذه دیده می شود. همچنین سازند آسماری با سنگ آهک های ستبر لایه کارستی با شیب به سوی شمال خاور بر روی سازند پابده با تناوبی از مارن و سنگ آهک های مارنی نازک لایه در تصویر مشاهده می گردند.

دو تونل در دو طرف دره در سازند آسماری حفر شده اند که با این پل به یکدیگر متصل می گردند. این پل توسط شرکت ماشین سازی اراک طراحی و اجرا گردیده است.

سازند آسماری از سنگ آهک های ستبر لایه مستحکم و با مقاومت بالایی تشکیل شده که در آنها شیارها و حفرات کارستی نشانگر میزان بالای کربنات کلسیم در این سازند می باشد. سن سازند آسماری الیگومیوسن و فسیل شاخص این سازند نومولیت می باشد.