استروماتولیت

در تصویر، نمونه ای از سنگ لایه لایه ی دولومیتی متعلق به سازند سلطانیه که در مسیر جاده ی چالوس برونزد یافته است دیده می شود. این لایه های بسیار نازک در واقع موجوداتی تک سلولی هستند که فسیل شده و پس از گذشت حدود ۵۷۰ میلیون سال امروزه در برونزدهای سنگی مربوط به پرکامبرین البرز یافت می شوند. این ساخت های لایه لایه، استروماتولیت نامیده می شوند.

استروماتولیت (Stromatolite)  به سنگ‌های رسوبی لایه‌لایه و به حالت پشته‌ای و ستونی گفته می‌شود که بر اثر گسترش لایه‌ای بر روی لایه‌ای دیگر از سیانوباکتر که میکروبی تک‌سلولی فتوسنتزی است، تشکیل شده‌است. سن برخی از استروماتولیت‌های فسیل‌شده به ۳٫۷ میلیارد سال می‌رسد که در بر دارنده شواهدی از زندگی بر روی زمین است.

واژه ی استروماتولیت بر گرفته از کلمه ی یونانی “استروما” به معنی پوسته، بستر یا چینه و “لیتوس” به معنی صخره یا سنگ می باشد که در گذشته به آن “لامینه های جلبکی” گفته می شد.

استرو ماتولیت ها  فسیل نیستند و به  ما سن معینی را نمی دهند ولی برای تفسیر محیط رسوبی کمک شایانی را می کنند. این ساختها معمولاً در محیط­های ساحلی و نزدیک ساحل ایجاد می شوند .استروماتولیت ها بروی کره ی زمین در دوره ی پرکامبرین فراوان بوده و بهترین ارگانیسم سازنده ی سازنده ی این دوران می باشند. چنانچه به طور کلی پالئوزوئیک زیرین را دوره ی گسترش تریلوبیت ها بدانیم باید پروتروزوئیک را دوره ی مربوط به استروماتولیت ها در نظر گرفت.

سازندهایی که حاوی این ساختارها (استروماتولیت ها) هستند اکثراً دارای سن پر کامبرین بالایی تا کامبرین آغازی بوده که از آن جمله می توان به استروماتولیت های سازند بایندور (پرکامبرین پایانی) و سازند سلطانیه (پرکامبرین پایانی تا کامبرین آغازی) بویژه عضو دولومیت بالایی اشاره کرد. حداکثر تکامل استروماتولیت ها در پروتروزوئیک می باشد و در اواخر پرکامبرین این تکامل نقصان می پذیرد. یکی از نظراتی که در مورد رشد و تکامل استروماتولیت­ها در پروتروزوئیک وارد است، نبود جانوران حفار و زیر­زمینی و بویژه علفخوران (شکمپایان) برای ناپدید کردن رسوبات می باشد. چون این جانوران با بهم زدن رسوبات ، از رشد کف پوشها در نتیجه از رشد استروماتولیت ها جلوگیری می کنند. این ساختار ها (استروماتولیت ها)، تنوع و تعدادشان در طول پالئوزوئیک کاهش یافته و در دریای پیشرفته ی امروز کمیاب می شوند.

با توجه به نکاتی که در بالا بیان شد می توان به این نتیجه رسید که بهترین مکان ها برای تشکیل استرو ماتولیت ها محیط هایی می باشند که موجودات پر سلولی همچون ماهی­ها و شکمپایان نتوانند پوشش­های جلبکی را بخورند و آنها را از بین ببرند در نتیجه محیط باید:

الف) به شدت شور باشد.

ب) بیشترین نور خورشید را دریافت کند.

ج) دارای بیشترین رطوبت باشد.

د) دارای انرژی زیادی باشد.

به همین دلیل هست که استروماتولیت­های عهد حاضر را در مناطق گرم، مرطوب و آب­های شور محیط هایی چون  سواحل جنوبی خلیج فارس، باهاماس و شارک بی ملاحظه می کنیم.

استروماتولیت ها از اتصال مواد رسوب به یک بستر جلبکی یا پوششی از سیانوباکترها (که قبلاً جلبک­های سبز آبی گفته می شد) تشکیل می شوند.

مکانیسم تشکیل استروماتولیت ها بدین صورت می باشد که سیانو باکترها از آب، دی اکسید کربن و نور خورشید جهت تهیه غذا استفاده می کنند که محصول دو گانه این جریان اکسیزن و کربنات کلسیم بوده که به صورت لایه ای از لعاب اغلب بالای کف پوش­ها تشکیل می­دهند که دارای حالت چسبندگی می باشد. این مسئله همراه با حالت رشته ای این جلبک­ها باعث به تله افتادن و محصور شدن ذرات رسوبی شده و تکرار این عمل باعث ایجاد استروماتولیت می شود. در نتیجه این ساختارها، از زوج هایی از لایه های تیره غنی از مواد آلی که به طور متناوب با لایه های روشن غنی از رسوب قرار دارند تشکیل می شوند.

طبقه بندی استروماتولیتها اغلب بر اساس شکل و مورفولوژی آنها صورت می­گیرد که این تغییر در مورفولوژی خود وابسته به انرژی محیط است به طوری که اگر انرژی محیط کم باشد لامینه ها به صورت موازی و اگر انرژی زیاد باشد این اشکال به صورت گنبدی و اگر انرژی خیلی زیاد باشد به صورت گنبد های جدا از هم و ستونی دیده می شوند . بدین ترتیب انواع استروماتولیت ها از نگاه مورفولوژی به ۵ دسته تقسیم می شوند:

۱) استروماتولیت های مسطح (Planar Stromatolites) :

ساده ترین نوع استروماتولیت ها می باشند که به طور تیپیک در پهنه های جذر و مدی بسته تشکیل می شوند بنابراین ممکن است چند ضلعی های حاصل از خشک شدگی را نشان دهند و حاوی روزنه های لامینه ای (Laminoid Fenestrate)  یا حفرات کشیده بوده که توسط کانی های تبخیری پر شده اند .

۲) استروماتولیت های گنبدی (Domal Stromatolites)  :

در این نوع استروماتولیت ها لامینه ها از یک گنبد تا گنبد بعدی ادامه می یابد. این نوع استروماتولیت­ها در یک طبقه بندی که توسط آقای لوگان و همکاران در سال ۱۹۶۴ ارائه شده تحت عنوان نیمکره های به طور جانبی متصل به هم (کاسه های کنار هم چیده شده) (Hemispheroides (Laterally Linked  معرفی شده اند .

۳) استروماتولیت های ستونی (Columnar Stromatolites):

ساختمان های منفردی می باشند که ممکن است چندین متر ارتفاع داشته باشند که نتیجه اجبار رشد عمودی برای نفوذ نور خورشید به ارگانیسم­های فتوسنتز کننده به وجود آیند این نوع استروماتولیت ها در تقسیم بندی آقای لوگان تحت عنوان نیمکره های به طور عمودی انباشته (کاسه های روی هم قرار گرفته شده) Vertically)(Staked Hemipheroids معرفی شده اند.

۴) استروماتولیت های پیچیده (Complex  Stromatolites):

بعضی از استروماتولیت ها ممکن است ترکیبی از گنبد ها و ستون ها باشند. بدین حالت استروماتولیت های پیچیده گفته می شود.

۵) استروماتولیت های کروی (انکوئید ها)(Oncoids) :

نوعی ساختمان رسوبی رسوبی می باشند که دارای لامیناسیون داخلی متحد المرکز بوده و ممکن است نامتقارن باشد.

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم  ,سنگ شناسی  ,ساخت های رسوبی  ,دولومیت استروماتولیت  ,ایران  ,سازند سلطانیه  ,پرکامبرین  ,محیط رسوبی

منبع: رازهای زمین شناسی

 

موج نما (Ripple Mark)

به طور کلی ریپل به یک پشته کوچک ماسه ای که شبیه چینی بر روی آب است و بر روی سطح طبقه بندی یک رسوب تشکیل می شود گفته می شود.

ریپل مارک‌ها یا موج نماها اشکال موجی هستند که معمولا در سطوح صاف ماسه‌ها بوجود می‌آیند. ریپل مارک در اثر فعالیت امواج آب و یا باد بوجود می‌آید و اغلب در سطح تپه‌های شنی در صحراها و یا ماسه‌های کنار دریا تشکیل می‌شوند. اندازه و دامنه و طول ریپل مارک‌ها بستگی به سرعت و شدت باد و یا امواج آب دارد.

علت ایجاد ریپل مارک‌ها اختلاف جهش دانه‌ها به هنگام عمل حمل و نقل می‌باشد، زیرا در مقابل باد، ذرات ماسه بیشتر تحت اثر قدرت باد قرار می‌گیرد و به حرکت در می‌آیند و در سطح مخالف که دارای شب بیشتری است سقوط می‌کنند.

ریپل مارک‌های نامتقارن در مقطع مانند تپه‌های شنی ، شکل نامتقارنی دارند. یعنی یک طرف آن دارای شیب کم (Luv) و طرف دیگر دارای شیب بیشتری (Lee) است. در ریپل مارک های متقارن یا ریپل های موجی نیز شیب در دو طرف ریپل به یک اندازه است و در اثر حرکت امواج تشکیل شده اند.

ریپل های جریانی ممکن است به اشکالی مختلفی مثل مستقیم، مارپیچی یا سینوسی، زنجیره ای، زبانه ای و هلالی دیده شود که همگی حاصل حرکت باد به اشکال مختلف هستند.

گاهی اوقات به دلیل شرایط رسوبی مساعد برخی از آثار ریپل مارک های کهن پس از سنگ شدن رسوبات، از میلیون ها سال پیش تاکنون باقی مانده اند. اما نمونه های امروزی این آثار رسوبی را می توان به وفور در بیابان ها بر روی تلماسه ها و در کنار دریاها بر روی سواحل شنی مشاهده نمود. در تصویر، موج نماها (ریپل مارک) بر روی تلماسه های بیابانی در اطراف میبد استان یزد دیده می شود.

کلمات کلیدی: موج نما ، ریپل مارک ، بیابان ، ساحل ، ساخت رسوبی ، زمین شناسی ، زمین گردشگری ، ژئوتوریسم ، توریسم ، طبیعت گردی ، ایرانگردی ، تلماسه ، میبد ، استان یزد ، زمین گشت

آبشار دوقلو

شهر تهران در پای دامنه های جنوبی کوهستان البرز گسترده شده و با رشد شهر و تخریب باغ ها و زمین های کشاورزی و ساخته شدن ساختمان ها و خیابان ها تا لبه های جبهه ی کوهستان و با آلوده شدن هوای شهری تنها تفریح و ورزش سالم در محدوده ی شهر تهران می تواند کوهنوردی در دامنه های جنوبی البرز باشد. بلندترین قله ی بخش مشرف بر شهر تهران قله توچال است که با ارتفاعی نزدیک به ۴هزار متر هدف سخت و پر چالشی برای کوهنوردان تهرانی است. برای رسیدن به قله ی توچال از جبهه ی جنوبی راه های متعددی از دره های مختلف شمال تهران وجود دارد. از پارک جمشیدیه در شرق تا امامزاده داوود در غرب تهران می توان به سمت قله توچال صعود کرد. از آنجایی که گسل شمال تهران و سایر راندگی های موازی با آن نهشته های آذرآواری و شیلی سازند کرج را بر فراز دشت تهران بالا برده و ارتفاع داده اند، تا قله ی توچال و از آنجا تا شهرستانک و تا رسیدن به راندگی معروف مشاء – فشم، سازند کرج که بیش از ۳۰۰۰ متر نهشته رسوبی – آذرین را شامل می شود، برونزد دارد. بنابراین تمامی دره های شمالی تهران که هوایی بسیار مفرح و مطبوع دارند و در اثر عملکرد نیروهای تکتونیکی، گسلش و فرسایش آبی در سنگ نهشته های سازند کرج ایجاد شده اند، مسیرهایی مناسب برای رسیدن به قله های بالادست از جمله توچال هستند.

یکی از دره های معروف دره ی دربند است که با رودخانه ای پر آب و درختان چنار قدیمی و چایخانه ها و رستوران هایش یکی از مهمترین تفرجگاه های تهران به حساب می آید. مسیر کوهنوردی این دره از میدان سربند در انتهای خیابان دربند آغاز شده و تا روستای پسقلعه و پس از آن همچنان در میان رستوران ها و سفره خانه ها قرار دارد. از شمال روستا که دو دره به یکدیگر می رسند، کوهنوردان می توانند دو مسیر را برای صعود انتخاب نمایند. مسیر دست چپ به سمت هتل اوسون و مسیر دست راست به سمت آبشار دوقلو و پناهگاه کوهنوردی شیرپلا می رود. مسیر صعود به شیرپلا مسیری به مراتب سخت تر از مسیر دیگر است. از قهوه خانه ی رجب که یکی از قهوه خانه های قدیمی این مسیر از دوران قدیم است، بخش صعب العبور مسیر آغاز می شود که با کمک طناب کشی ها و نرده ها و پله های متعدد تا حدودی از سختی آن کاسته شده است. سنگ های مستحکم داسیتی – آندزیتی که در برابر فرسایش بسیار مقاوم بوده اند، دامنه های پر شیب و سختی را برای صعود کوهنوردان ایجاد نموده اند. در این بخش از دامنه آبشارهای متعدد از میان صخره های به صورت پلکانی پایین می ریزند که زیبایی و صوتی دل انگیز دارند.

با تمام شدن برونزد گدازه های آتشفشانی، چندین متر شیل های زودفرسا میزبان مسیر اند و پس از آن توف های ریولیتی و توف برش های خوب لایه بندی شده میزبان آبراهه یی هستند که آب های حاصل از ذوب برف را از ارتفاعات به سمت پایین می برد. استحکام این سنگ ها و قرارگیری آنها در کنار سنگ های نرم فرسا باعث ایجاد اختلاف ارتفاع چندین متری و در نتیجه تشکیل آبشار دوقلو شده است. نام این آبشار از دو رشته یی ریختن آب از ارتفاعات به پایین گرفته شده است.

بر فراز این آبشار ساختمان پناهگاه شیرپلا ساخته شده است که مامن کوهنوردان خسته و مرکز تمدید انرژی آنها برای صعود به قله توچال است. از اینجا مسیرهای کوهنوردی از یکدیگر جدا می شوند. مسیر صعود به قله به طرف شمال، مسیر حرکت به سمت ایستگاه ۵ تله کابین به سمت غرب، مسیر دشت پیازچال و قله کلک چال به سمت شرق در اینجا از یکدیگر جدا می شوند. در این محدوده عملکرد گسله شیرپلا و آینه گسلی آن، توف های توف لایه بندی شده و چین های زیبای آنها، برونزد تناوب زیبا از شیل های تیره و توف های داسیتی سفید رنگ، دامنه های واریزه ای و سنگ افت ها از جلوه های زمین شناختی هستند که می توانند چشمان هر علاقه مند را خیره نمایند.

در تصویر، آبشار دوقلو در محدوده ی شیرپلا دیده می شود که از روی سنگ های خوب لایه بندی شده توف برش و لیتیک توف اسیدی به پایین می ریزد. بر فراز این سنگ ها تناوبی از شیل های تیره و خاکستر توف دیده می شود.گسل شیرپلا در مرز این دو واحد سنگی و به موازات آنها شکل گرفته است.

کلمات کلیدی: آبشار ٬ تهران ٬ دربند ٬ زمین گردشگری ٬ ژئوتوریسم ٬ شیرپلا , زمین شناسی , آبشار دوقلو

سازند امیران در لرستان

سازند آواری امیران شامل حدود ۸۷۱ متر شیل، سیلت سنگ، ماسه سنگ و مقداری سنگ آهک و کنگلومرای فیلیش گونه است، به همین دلیل گاهی با نام “فیلیش های امیران” از آن یاد می شود. در حوالی خرم آباد، بخش پایینی فیلیش های امیران کنگلومرایی است که به آن “بخش کنگلومرای خرم آباد” نام داده اند (مطیعی، ۱۳۷۲).

ZG-AmiranFm-Lorestan-04

سازند امیران فقط در شمال خاوری استان لرستان برونزد دارد. به همین دلیل برش الگوی آن در تاقدیس امیران، در کنار راه اندیمشک – خرم آباد (نزدیک روستای معمولان) اندازه گیری شده است. مرز پایینی امیران با مارن های خاکستری رنگ سازند گورپی همشیب و تدریجی است. مرز بالایی آن ممکن است به سنگ آهک های سازند تله زنگ و یا کنگلومرای سازند کشکان برسد. امیران به طور جانبی به سازند های گورپی و پابده تبدیل می شود. سن سازند امیران کرتاسه بالا – پالئوسن تعیین شده است.

ZG-AmiranFm-Lorestan-05

در تصویرها بخشی از سازند امیران شامل تناوبی از شیل های تیره، سیلتستون و لایه های ماسه سنگی دیده می شود. این عکس ها در مسیر آزادراه خرم آباد – پل زال و پس از خروج از تونل اثر ۳ گرفته شده است. سازند امیران در این منطقه در یال شمالی تاقدیس ریت بر روی سازند گورپی و در زیر سازند آهکی تله زنگ برونزد یافته است.

ZG-AmiranFm-Lorestan-03

در تصویر بالا مرز بالایی سازند فیلیشی امیران با سازند آهکی تله زنگ در محل خروجی تونل اثر ۳ (در زمان احداث) در آزادراه خرم آباد – پل زال دیده می شود.

ZG-AmiranFm-Lorestan-map

ZG-FoldAmiranFm-Lorestan-Sat

کلمات کلیدی: Amiran formation , formation , Iran , Iran Geology , Iran Geotourism , Lorestan , Sandstone , shale , zamingasht , امیران , ایران , تله زنگ , خرم آباد , زاگرس , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , سازند , شیل , عکس زمین شناسی , گورپی , لرستان , ماسه سنگ

منابع:

  • کتاب زمین شناسی ایران دکتر آقانباتی
  • نقشه زمین شناسی خرم آباد انتشارات شرکت ملی نفت ایران

تاقدیس شامیلو

زاگرس چین خورده به بخشی از رشته کوه زاگرس گفته می شود که در آن پوشش رسوبی روی پی سنگ بر اثر اعمال نیروهای زمین ساختی چین خورده و تاقدیس ها و

ناودیس های متناوبی در راستای شمال باختر – جنوب خاور شکل گرفته اند. داده های موجود نشانگر آن است که چین خوردگی های این بخش از زاگرس به لحاظ تاثیر گسله های پی سنگی، حضور گنبدهای نمکی، راندگی های پنهان، فروافتادگی ها و خمش ها چندان ساده نیست، به گونه ای که نام زاگرس چین خورده و گسلیده برای آن با مسماتر است.

بسیاری از زمین شناسان، تغییر روند و خمیدگی محور چین ها را ناشی از عملکرد دو فاز دگرشکلی پی در پی و جداگانه می دانند. در فاز نخست فشردگی و چین خوردگی در راستای شمال باختر – جنوب خاور انجام شده و در مرحله دوم دگرشکلی برشی راستگرد مربوط به گسله های امتدادلغز باعث روند های خاوری – باختری و خمیدگی محور چین ها شده است.

نظرات مختلفی در مورد زمان چین خوردگی ها وجود دارد. عده ای بر این باوراند که حرکات اصلی چین خوردگی زاگرس مربوط به اواخر میوسن پایانی و یا پلیوسن آغازین، یعنی مدت ها پس از یکی شدن مجدد لبه صفحات زاگرس و ایران مرکزی صورت گرفته است. اما شواهد ساختاری و چینه نگاری گویای آن است که چین خوردگی زاگرس، از کرتاسه پسین آغاز شده و در زمان پلیوسن به بیشترین اندازه ی خود رسیده است. امروزه نیز به دلیل تداوم حرکت پوسته ی عربستان به سمت ایران، چین خوردگی زاگرس ادامه دارد و جابجایی افقی آن به صورت میانگین حدود ۴ سانتیمتر است و حرکت های قائم آن بیش از ۲ میلیمتر در سال برآورد می شود.

ZG-Shamilu-01

تاقدیس شامیلو یکی از چین های زاگرس چین خورده است که در مرز استان فارس با استان هرمزگان واقع شده است. این چین زیبا با راستای تقریباً خاوری – باختری و میل دوطرفه دارای محوری چین خمیده است. گسلش هایی هم بخش هایی از این چین را متاثر گرده اند و در بخش خاوری نیز، برونزد یک گنبد نمکی بخش هایی از این چین زیبا را از بین برده است. قدیمی ترین واحد سنگی برونزد یافته در این تاقدیس، سنگ آهک های سازند آسماری به سن الیگومیوسن و جوان ترین واحد سنگی کنگلومرای بختیاری به سن پلیوسن است. در این میان از قدیم به جدید سازندهای گچساران، میشان و آغاجاری نیز برونزد یافته اند. البته واحد های آبرفتی کواترنری نیز بخش هایی را پوشانده اند. پهنای این چین در گسترده ترین بخش حدود ۱۵ کیلومتر و طول آن حدود ۴۲ کیلومتر است. گنبد نمکی دیگری نیز در دشت جنوبی و در منتهی الیه بخش باختری چین بیرون زده است که این چین را متاثر نکرده است.

ZG-Shamilu-02

ZG-Shamilu-04

برای دسترسی به این چین زیبا باید مسیر روستای تاریخی زادمحمود را پی گرفت. زاهد محمود یکی از روستاهای بخش مرکزی از توابع شهرستان لارستان واقع در استان فارس می باشد. این روستا در دشتی بزرگ به همین نام واقع شده است. نام این روستا در قدیم باشدویه یا باشتویه بوده که قدمتی برابر با ۸۰۰ سال دارد و چون امامزاده ای از نوادگان امام موسی کاظم (ع) به نام سلطان نجم الدین محمود در این مکان مدفون می باشد ، پس از انقلاب به نام همین امامزاده تغییر یافته است.

برای دسترسی به این روستا در جاده بندرعباس به سمت لار بعد از عبور از روستاهای ایسین ، قلات ، تازیان ، کهورستان ، چاه موخور و دشت جیهن ، به ابتدای راه حوزه ی استحفاظی لارستان می رسیم. اگر همین راه را بیست کیلومتر ادامه دهیم به پاسگاه انتظامی هرمود عباسی (میرخویی) و روستای هرمود می رسیم که سمت راست جاده تابلوی دسترسی به روستا قابل مشاهده است. با جدا شدن از جاده ی اصلی، ۲۴ کیلومتر باید پیموده شود تا به روستای زادمحمود برسیم. با رسیدن به روستا، کوهی باشکوه در شمال روستا خودنمایی می کند که همان تاقدیس شامیلوست.

ZG-Shamilu-03

تصویر هوایی این چین زیبا توسط “سید مجید میرکاظمیان” در پرواز تهران – عسلویه گرفته شده است. علاوه بر چین، دو گنبد نمکی هم در جلو و پسزمینه دیده می شوند. در تصویر گوگل ارث که در بالا ارائه شده است سعی شده تا سازندها و عوارض زمین شناسی عکس بر روی این تصویر ماهواره ای خوانا شود. نقشه زمین شناسی هم از نقشه ۲۵۰ هزارم لارستان (انتشارات شرکت ملی نفت ایران) برگرفته شده است.

کلمات کلیدی: آسماری , آغاجاری , استان فارس , ایران , بختیاری , تاقدیس , چین خوردگی , روستای زادمحمود , زاگرس , زمین گشت , سازند , شامیلو ,  طاقدیس , گچساران , لارستان , میوسن , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم

ریگ بزرگ

ریگ بزرگ در محدوده ای در شرق استان کرمان، شمال غربی استان سیستان و بلوچستان و جنوب استان خراسان جنوبی قرار دارد. نقطه تلاقی ۳ استان ذکر شده در ناحیه ای در نزدیکی شمال ریگ یلان قرار دارد. ریگزار شکلی شبیه به مستطیل دارد و گستره ای شمالی – جنوبی دارد. فاصله شمال تا جنوب ریگزار در حدود ۱۵۰ کیلومتر و فاصله شرقی غربی آن در حدود ۷۰ کیلومتر است. خط الراس تپه ها جهتی جنوب غربی- شمال شرقی دارند که در نواحی شمالی تر، این شیب بیشتر به سمت شمال و در نواحی شرقی جهتی غربی شرقی به خود می گیرند. این ریگزار از غرب به چاله مرکزی لوت، از شمال به ده سلم از شرق به نصرت آباد، ارتفاعات اسپی و اوخوران و از جنوب و جنوب غربی به لوت زنگی احمد و کال شور لوت محدود می گردد و تا بلوچ آب ادامه می یابد. ارتفاع کف دشت از سطح آبهای آزاد در نواحی حاشیه غربی ریگ یلان، در حدود ۵۵۰ متر و در نواحی شرقی در حدود ۸۳۰ متر است. شیب نواحی غربی به سمت غرب تا مرکز چاله لوت کاهش می یابد. در نواحی حاشیه شرقی ریگ یلان، این شیب به سمت شرق افزایش می یابد. رطوبت هوای منطقه در زمستان در حدود ۳۰ درصد و در تابستان تا حدود ۱۰ درصد کاهش می یابد. ارتفاع تپه ها از شمال تا مرکز افزایش می یابد و از مرکز به سمت جنوب مجددا با کاهش همراه است. در قسمت جنوبی ریگ یلان، تپه ها با تغییر جهت به سمت جنوب غربی و نهایتاً غرب به کلوتهای غربی لوت پیوند می خورند. این منطقه در تقسیم بندی لوت، در حوزه لوت جنوبی یا لوت زنگی احمد قرار می گیرد.

کلمات کلیدی: lut desert , rig , sand , sand dune , zamingasht , استان کرمان , بزرگ ریگ , تپه ماسه ای , دشت لوت , زمین گشت , ماسه , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم

قله دماوند

قله دماوند

قله دماوند با ۵۶۷۰ متر ارتفاع بلندترین قله ی ایران و بلندترین قله ی آتشفشانی آسیاست. قله ی دماوند نقطه ی عطف رشته کوه البرز به حساب می آید. این رشته کوه در خاور دماوند راستای شمال خاور – جنوب باختر و در باختر آن راستای شمال باختر – جنوب خاور دارد.

آتشفشان دماوند که از نوع مطبق (چینه ای) می باشد هنوز خاموش نشده و به دلیل خروج گازهای گوگردی و وجود چشمه های آب گرم در اطراف آن جزء آتشفشان های نیمه فعال به حساب می آید. اما آخرین فعالیت آتشفشانی آن مربوط به ۳۸۵۰۰ سال قبل (بر اساس تعیین سن به روش کربن ۱۴) بوده است. قطر دهانه ی اصلی این آتشفشان ۴۰۰ متر است که یخ و برف دائمی آن را پوشانده است. آثاری از دهانه های فرعی نیز دامنه های آن از جمله دامنه ی جنوبی که محل خروج گازها و دودخان هاست و تپه دودی نامیده می شود، دیده می شود.

دامنه ی کوه بوسیله ی جریان های گدازه ای مکرر که بارها از قله و یا مخروط های فرعی سرازیر شده اند و همچنین مواد آذرآواری شامل پومیس، توف و لاهار پوشیده شده است. گدازه های دماوند گستره ای شامل ۴۰۰ کیلومتر را زیر پوشش دارد.

کهن ترین گدازه های کواترنری دماوند از نوع بازالت قلیایی است. به طور کلی سنگ های دماوند از سه نوع بازیک، حدواسط و اسیدی است.انواع بازیک فقط شامل گدازه های بازالتی و تراکی بازالتی است ولی در انواع حدواسط و اسیدی علاوه بر گدازه، سنگ های آذرآواری و اپی کلاستیک نیز وجود دارد. فراوان ترین گدازه های دماوند از نوع تراکیت است.

تصویر فوق از هواپیمای در حال پرواز در مسیر تهران – مشهد و از دامنه ی جنوبی قله ی دماوند توسط م.س.میرکاظمیان گرفته شده است.

کلمات کلیدی: Alborz Mountain , damavand , Iran Geotourism , peak٬volcano , آتشفشان , آذرآواری , البرز , ایران , بلندترین آتشفشان آسیا , بلندترین قله ایران , دماوند , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , فوران , گدازه

بند بهمن کوار

این بند بر روی رودخانه قره آغاج و در هفت کیلومتری غرب شهر کوار در استان فارس بنا شده است و به نظر می‌رسد از آثار دوره ساسانی باشد. این بند به بهمن پسراسفندیار منسوب است.

رودخانه قره آغاج از سمت باختر به دشت میان کوهستانی کوار وارد شده و با نهشت رسوبات خود در این محدوده، بادزنه آبرفتی زیبای کوار را بوجود آورده که امروزه محل باغ ها و زمین های کشاورزی مردم کوار است.

ZG-BandeBahmanKavar-04

این رودخانه از (ارتفاعات بن رود) دامنه کوه تاسک از روستای زنگنه بن رود (حدود ۳۰ کیلومتری شمال شرقی شهرستان کازرون) در دهستان دشت ارژن در بخش ارژن شیراز سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از میان دره‌ای در ناحیهٔ شمال غربی شیراز، از کنار روستای چهل چشمه می‌گذرد و پس از گذر از کنار شهر خان زنیان وارد دهستان کوهمره سرخی می‌شود و سپس از بخش ارژن شیراز خارح و وارد شهرستان کوار می‌شود. رودخانه قره آغاج در مسیر خود همراه چند رود و چشمه، پس از عبور از اراضی زراعی خفر، کوار، جهرم، قیر و کارزین از طریق استان بوشهر به نام رود مند وارد خلیج فارس می‌شود.

بند بهمن کوار برای بالا بردن سطح آب و انحراف جریان آن از طریق کانالی به دشت کوار برپا شده‌است. درازای بند به ۱۳۰ متر و ارتفاع آن در مرتفع‌ترین نقطه به ۹ متر می‌رسد. مصالح مورد استفاده در بنا، قطعات سنگ طبیعی کوهستان و ملات ساروج است. بند در محلی بنا شده که دو رشته کوه به هم نزدیک می‌شود؛ به صورتی که بخشی از بند بر بدنه سنگی کوه و بخش دیگر آن بر بستر سنگی رودخانه قرار گرفته و همین امر موجب استحکام و ماندگاری آن در طی دو هزار سال گذشته شده‌است. سیلاب‌های شدید رودخانه بعد از برخورد با دماغه‌ای که در مسیر سد وجود دارد، وارد مخزن پشت سد می‌شود و در این مسیر بخش قابل توجهی از سرعت و نیروی تخریبی خود را از دست می‌دهد.

ZG-BandeBahmanKavar-01(3)

مجرایی که آب سد را به دشت کوار منتقل می‌کند، در گوشه شرقی سد و در بدنه سنگی کوه احداث شده‌است. این آب بعد از تأمین آب کارخانه قند، وارد دشت کوار شده و مورد استفاده حدود ۲۰روستا قرار می‌گیرد.

رودخانه قره آغاج در باختر کوار در واقع در هسته ی یک ناودیس جریان دارد که سازند رزک با سنگ شناسی نرم فرسای مارن و فورش سنگ (سیلتستون) این هسته را تشکیل می دهد. در دو طرف دره دامنه های بلند را سازندهای آسماری  و جهرم (سنگ آهک و سنگ آهک مارنی) ساخته اند. در بستر دره اگرچه نهشته های عهد حاضر و کواترنری توسط رودخانه بر جای گذاشته شده و در جای جای آن با واریزه های دامنه ای آمیخته شده اند، اما تناوب مارن سبز رنگ و سیلتستون های قرمز رنگ سازند رزک در بسیاری از نقاط در بستر رودخانه برونزد یافته اند. سازند رزک یا رازک با سن میوسن (۱۰ تا ۱۵ میلیون سال قبل) جوان ترین واحد سنگی در این ناودیس است. سازند رزک معادل سازند گچساران است که در لرستان و بخش هایی از فارس جایگرین آن شده است.

ZG-BandeBahmanKavar-02

ZG-Kavar-AsRa-01

ZG-BandeBahmanKavar-01(2)

ZG-BandeBahmanKavar-05

گسل ها و شکستگی های فراوانی در منطقه قابل شناسایی هستند که همگی محصول عملکرد نیروهای تکتونیکی فشارشی می باشند. بخش های صورتی در نقشه زمین شناسی یکصد هزارم کوار (انتشارات سازمان زمین شناسی کشور) سازند رزک و بخش های نارنجی سازند های آسماری – جهرم می باشند. بخش های خاکستری نهشته های آبرفتی رودخانه قره آغاج و بخش سفید با توپ های سبز رنگ مخلوط واریزه های دامنه ای و نهشته های آبرفتی تراس های آبرفتی می باشند.

کلمات کلیدی: آسماری , استان فارس , بند بهمن , سازند جهرم , سازند رازک , سازند رزک , رودخانه , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , قره آغاج , کوار , ناودیس

تنگه هایقر

در زاگرس چین خورده، بر روی طاقدیس ها تنگه ها و گود های فراوانی ایجاد شده است که ماحصل همکاری نیروهای زمین ساختی، هوازدگی فیزیکی و فرسایش آبی هستند. در مورد چگونگی تشکیل این تنگه ها و گودها در مقاله ای با عنوان “تنگ ها و گودهای زاگرس چگونه تشکیل شده اند؟” در بخش مقالات سایت مفصلاً توضیح داده شده است.

یکی از این تنگه های بسیار زیبای زاگرس که به “گرندکانیون ایران” مشهور است، تنگه هایقر فیروزآباد فارس است.
در استان فارس، با عبور از شهرستان فیروزآباد به سوی شهر قیر و در جهت جنوب غربی این شهرستان، ۳۵ کیلومتر به سمت جنوب حرکت می کنیم. به محلی می رسیم که عظمتش در همان نگاه اول دیدنی است؛ در دل سنگ و صخره های پر ابهت رشته کوه های زاگرس، تنگه ای قرار دارد که همچون سرسرایی طبیعی بین دو سوی کوه فاصله انداخته است تا بستری باشد برای رودخانه ی قره آغاج، که از میانش می گذرد.

haigher6

این تنگه شگفت، چنان با عظمت و با ابهت است که عمق دیواره هایش گاه به حدوداً ۴۵۰ متر می رسند. طول این دره ی شگرف، در منابع مختلف مابین ۸ تا ۱۴ کیلومتر تخمین زده شده، که با استناد به موثق ترین این منابع طول تنگه ی هایقر نزدیک به ۱۳ کیلومتر است.

ZG-HaygharGorge-02

هایقر در لغت به معنای مردن است، زمانی که جنگجویان قشقایی موفق به از پای در آوردن سربازان انگلیسی می شدند فریاد هایقر سر می دادند تا همزم هایشان از این واقعه مطلع شوند؛ محال است که بر فراز این دره بایستید و مبهوت عظمت این جاذبه ی زیبا نشوید. صدای جریان آب و آواز پرندگان در کنار یکدیگر سنفونی هیجان انگیزی را به وجود می آورند به طوری که ممکن در تمام مدت سفرتان به استان فارس بخواهید در تنگه هایقر بمانید.

ZG-HaygharGorge-01

این تنگه در عرض طاقدیس آغار ایجاد شده است و در حقیقت یکی از درزه های عرضی است که در طاقدیس ها ایجاد می شود. در راستای این نقطه ضعف که بعداً گسترش یافته و رودخانه قره آغاج در آن جریان یافته است، با فرسایش سازند گچساران، لایه های آهکی سازند آسماری برونزد یافته اند. این لایه های آهکی بخاطر استحکام و ضخامت لایه هایشان دیواره هایی بلند در دو طرف تنگه را ایجاد نموده اند که گاه ارتفاع آنها تا ۴۵۰ متر نیز می رسد.

haigher1

علاوه بر این تنگه، مه درزه ها و دره های عمیق دیگری نیز به صورت موازی با آن بر روی طاقدیس شکل گرفته اند. طاقدیس آغار یک چین خوردگی با میل دوطرفه است که طول آن تا ۷۰ کیلومتر می رسد. جوانترین لایه های برونزد یافته در این طاقدیس سازند گچساران مربوط به دوره میوسن (حدود ۱۵ میلیون سال قبل) و قدیمی ترین لایه های برونزد یافته مربوط به سازند گورپی به سن کرتاسه (حدود ۷۵ میلیون سال پیش) است. شیب لایه ها در دامنه شمالی حداکثر تا ۳۰ درجه می رسد اما در دامنه جنوبی شیب ها تند تر هستند و تا ۵۰ درجه نیز اندازه گیری شده است.

ZG-HaygharGorge-03

دسترسی به این تنگه از مسیر قدیمی فیروزآباد – هنگام – قیر که درست از ارتفاعات کنار این تنگه و بر روی طاقدیس آغار عبور می نماید برای مشاهده از روی ارتفاع امکان پذیر است، اما برای ورود به تنگه باید از دو طرف تنگه وارد آن شد. در حال حاضر سدی در دهانه دامنه شمالی تنگه در حال ساخت است.

برخی از تصاویر از سایت های گردشگری نظیر الی گشت برداشت شده است.

کلمات کلیدی: آسماری , استان فارس , ایران , تنگه , تنگه هایقر , دره , زاگرس , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , سازند , قره آغاج , قیر

آتشفشان قلعه حسنعلی

دهانه های آتشفشانی قلعه حسنعلی راین در استان کرمان واقع است. در ۳۰ کیلومتری جنوب شرق شهر راین، در اطراف دهکده‌های قلعه حسنعلی، قلعه حیدر و توتک تعداد ۱۴ دهانه انفجاری وجود دارد. محققان در ابتدا این دهانه ها را محل برخورد سنگ های آسمانی می دانستند اما پس از تحقیقات بیشتر، آنها را دهانه های آتشفشانی تشخیص دادند که بین ۵۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ سال قبل فعال بوده اند.

ZG-Gha'eHasanaliRayenKerman-03

دهانه های آتشفشانى به شکل هاى گرد و بیضى دیده مى شوند که بزرگترین آنها قطرى به اندازه ۱۲۰۰متر و ژرفایى نزدیک به ۳۰۰متر دارد. در نزدیکى این دهانه‌ها روانه‌هایى به چشم مى خورند که نبود آثار فرسایشى چشمگیر، نشانه جوان بودن آن‌هاست. بزرگترین دهانه در این منطقه ریختى بسیار نزدیک به ریخت دهانه هاى برخوردى (impact craters) دارد. منطقه قلعه حسنعلی در محل تلاقی سه گسل مهم که شاخه هایی از گسل نایبند ، کوهبنان و کلمرد می باشند ، قرار گرفته است .گویوویچ ۱۹۷۳ برای اولین بار این کراترها (دهانه ها) را محل برخورد سنگهای آسمانی ذکر کرد، میلتون ۱۹۷۶ و سپس سبزه‌ای ۱۳۶۳ آنها را کراترهای آتشفشانی دانستند.

ZG-Gha'eHasanaliRayenKerman-02

این کراترها بطور عمده دایره ای و بندرت بیضی شکل هستند که در اکثر آنها سولفات سدیم و یا کلرور سدیم وجود دارد که متاسفانه با بهره برداری غیر اصولی بسیاری از دهانه ها تخریب شده است .کراترها در سنگ های آتشفشانی ائوسن، آلگلومرای اولیگومیوسن و آبرفتهای کواترنر تشکیل شده‌اند. از ۱۴ کراتر منطقه فقط کراتر شماره ۹ سنگهای ماگمایی جوان و الترابازیک بیرون ریخته‌است. بد نیست بدانید قطر این دهانه آتشفشانی ۱۱۵۰ متر ، ارتفاع لبه شرقی دهانه ۲۲۷۰ متر و ارتفاع لبه غربی دهانه ۲۳۳۵ متر می باشد. گفتنی است که نمک موجود در ته این کراتر از کیفیت و مرغوبیت بالایی برخوردار است.

تصویر دهانه آتشفشان که در آن دریاچه نمک درون آن مشخص است، توسط مهران خاجه زاده گرفته شده است.

کلمات کلیدی: ایران , تشفشان , دهانه , راین , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم , قلعه حسنعلی , کراتر , کرمان