سازند رازک

در اواخر بوردیگالین (۱۶ میلیون سال پیش) با افت سطح آب دریا در جنوب سرزمین ایران، شرایط تبخیری حاکم شد. در نتیجه رسوبگذاری سنگ آهک های سازند آسماری متوقف و نهشته های تبخیری شامل گچسنگ و مارن و نمک در پهنه جنوب شروع به رسوبگذاری نمود که امروزه با عنوان “سازند گچساران” شناخته می شود. درست در همین زمان از جنوب باختری زاگرس (زاگرس چین خورده) به سمت شمال خاوری این ارتفاعات (زاگرس بلند) نهشته های آواری سرخ رنگی به صورت تدریجی جایگزین نهشته های تبخیری سازند گچساران می شوند. این نهشته ها امروزه “سازند رازک” نامیده می شوند.

 

توالی مارن سبز رنگ و ماسه سنگ قرمز رنگ به همراه میانلایه هایی از سنگ آهک نازک لایه سازند رازک در دره قره آغاج در باختر شهر کوار استان فارس

 

نمای ماهواره یی از برونزد سازند رازک در ناودیس باختر شهر کوار و بر روی سازند آسماری

 

در گذشته سازند رازک در درون سازند گچساران دسته بندی می شد و گاه نیز عنوان “رخساره ماسه سنگی گچساران” به آن داده می شد. اما در حال حاضر این نهشته های آواری یک واحد سنگی رسمی است که برش الگوی آن در پهلوی شمالی کوه جهرم، به ضخامت ۷۴۴ متر، متشکل از مارن های سرخ رنگ، سبز تا خاکستری سیلتی با هوازدگی کم، همراه با مقداری آهک سیلتی اندازه گیری و معرفی شده است.

سازند رازک به طور هم شیب بر روی سازند آهکی آسماری و در زیر عضو آهک گوری از سازند میشان قرار دارد. ولی مرز بالا و پایین آن در همه جا یکسان نیست. برای نمونه در لرستان، سازند رازک در زیر سازند آغاجاری و در شمال بندرعباس بر روی مجموعه ی نمکی هرمز و زیر آهک گوری قرار دارد. ضخامت سازند رازک نیز متغیر است و از کمتر از ۵۰ متر تا بیش از ۱۳۰۰ متر گزارش شده است.

از سازند رازک فسیل های فراوانی گزارش شده که تغییرات سنی قابل توجهی را نشان می دهند. این سازند در لرستان به سن بوردیگالین تا میوسن بالایی، در ناحیه فارس مرکزی از بوردیگالین تا میوسن میانی، در بندرعباس  از الیگوسن تا میوسن پیشین و در نواحی سی سخت از آکی تانین تا میوسن پیشین برای سن این سازند گزارش شده است.

با توجه به تغییرات زیاد ویژگی های زیست چینه ای و زمان چینه یی، این باور وجود دارد که سازند رازک رسوبات آواری حوضه تبخیری سازند گچساران و به احتمال سکوهای کربناتی سازند آسماری است.

به سوی جنوب و جنوب باختر، سازند رازک به طور زبانه یی با سازند گچساران جایگزین می شود. این جایگزینی کم و بیش با جایگزینی سازند تاربور با گورپی و سازند های ساچون و جهرم با سازند پابده هم محل است.

به مرور زمان و با پیشروی دریای کم ژرفا، نهشته های مارنی و آهکی سازند میشان بر روی سازند رازک شروع به تشکیل می کنند.

منبع: زمین شناسی ایران، دکتر علی آقانباتی

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

کلمات کلیدی: سازند رازک , سازند رزک , فارس داخلی , زاگرس , سازند آواری , سازند گچساران , میوسن , مارن , ماسه سنگ , سیلتستون

بِرِش و انواع آن

بِرِش (Breccia) سنگی است که از قطعات شکسته شده کانی ها و یا سنگ های دیگر که توسط یک سیمان (matrix) ریزدانه به یکدیگر چسبیده اند، ایجاد شده است. قطعات سنگی می توانند مشابه و یا متفاوت از یکدیگر باشند.

برش ممکن است خاستگاه های متفاوتی داشته باشد که نام های مختلفی را بر خود می گیرد. برش رسوبی، برش تکتونیکی، برش آذرین، برش برخوردی و برش گرمابی از انواع برش ها هستند که هر کدام منشاء و روش تشکیل متفاوتی دارند.

انواع برش ها:

  • برش رسوبی (Sedimentry):

برش رسوبی نوعی از سنگ های رسوبی آواری است که از قطعات سنگ های زاویه دار و تیزگوشه از انواع دیگر سنگ های رسوبی تشکیل شده است. در عوض، یک کنگلومرا سنگی رسوبی است که از قطعات سنگی گردشده قدیمی تر از خود تشکیل شده است. هم برش و هم کنگلومرا از قطعات سنگی با ابعاد بزرگتر از ۲ میلی متر تشکیل شده اند. شکل زاویه دار قطعات سنگی نشان می دهد که آنها از محل اولیه خود زیاد فاصله نگرفته اند. گردشدگی قطعات سنگی کنگلومرا نشان از این دارد که فاصله ی طولانی را حمل شده اند.

 

کنگلومرای سازند فجن در رودهن استان تهران

 

برش رسوبی از قطعات سنگی زاویه دار، با جورشدگی ضعیف و تکامل نیافته تشکیل شده اند که در یک زمینه ی ریزدانه قرار گرفته اند. مانند سنگ شدن واریزه های دامنه یی که مخلوطی از قطعات سنگی درشت زاویه دار در زمینه یی از خاک و رسوبات ریزدانه و یا انواع سیمان ثانویه می باشند.

برش واریزه یی در سازند گچساران. قطعات سنگی، گچسنگ هستند.

برش های رسوبی می توانند در نزدیکی پرتگاه های گسلی، پای دامنه های پرشیب، آبراهه های مدفون شده و هر جایی که نهشته های خرد شده سنگی امکان انباشت پیدا کنند، تشکیل شود. برش های رسوبی می توانند در اثر جریان های واریزه یی زیردریایی نیز ایجاد شوند.

در سرزمین های کارستی، سقوط و فروریزش سنگ ها به داخل یک فروچاله و یا غار می تواند سنگ های برشی جدیدی ایجاد نماید.

  • برش گسلی (Fault):

در اثر اصطکاک حاصل از حرکت دو بلوک طرفین صفحه ی گسلی، سنگ ها در محل گسله خرد شده و محلول های معدنی موجود در آب های جاری و زیرزمینی در ادامه این قطعات سنگی را به یکدیگر چسبانده و برش گسلی را ایجاد می نمایند.

برش گسلی در راستای گسله ی گچسر در جاده ی چالوس

  • برش آذرین (Igneous):

سنگ های آذرین آواری به دو شیوه ایجاد می شوند:

(۱) قطعات سنگی شکسته مرتبط با فوران های آتشفشانی از هر دو نوع گدازه و آذرآواری

(۲) قطعات سنگی شکسته تولید شده توسط فرایندهای درونی، معمولاً مرتبط با ساختارهای آذرین درونی مانند باتولیت ها و …

  • برش ولکانیکی (Volcanic):

سنگ های آذرآواری ولکانیکی بوسیله ی فوران های انفجاری آتشفشان ها ایجاد می شوند. هر نوع سنگی ممکن است در مجرای درون آتشفشان وجود داشته و در اثر این فعالیت آتشفشانی منفجر شود و قطعات تیزگوشه بِرِشی ایجاد نماید.

توف برش سازند کرج در شهرستان میانه استان آذربایجان شرقی

توف برش در سازند کرج در شهرستان میانهگدازه ها بخصوص جریان های ریولیتی و داسیتی می توانند در جریان فرایندی که به آن اتوبرشی شدن گفته می شود، سنگ های آذرین آواری تولید کنند. این حالت زمانی اتفاق می افتد که گدازه های ضخیم و تقریباً جامد به بلوک هایی شکسته شده و دوباره در درون گدازه با ماگمای مایع باقی مانده مخلوط شوند. برش حاصل از این فرایند از نظر نوع سنگ و ترکیبات شیمیایی یکنواخت است.

گدازه ها همچنین می توانند زمانی که بر روی قطعات سنگی مجزای انباشته شده بر روی دامنه های یک آتشفشان روان می شوند، آنها را برداشته و با خود به پایین حمل کنند و ولکانیک برشی با نام برش بالشی (Pillow breccia) ایجاد کنند.

در درون گردن آتشفشان های انفجاری، محیط برش های ولکانیکی با محیط برش های درونی ادغام می شود. در آنجا گدازه ی در حال بالا آمدن در طول زمان های خاموشی آتشفشان تبدیل به سنگ شده و تنها در زمان فوران ها خرد می شود.

برش ولکانیکی در حاشیه شهرستان مرند در آذربایجان شرقی

  • برش های درونی (Intrusive):

به دلایل مختلفی از جمله سقوط سنگ از سقف محفظه ماگما به درون ماگمای مذاب، نفوذ ماگمای تازه به درون ماگمای در حال سرد شدن، تجمع ادخال ها در ماگما و … می تواند در توده های آذرین درونی برش ها شکل بگیرند.

  • برش برخوردی (Impact):

این نوع برش ها که در نتیجه ی برخورد اجرام آسمانی با سطح زمین و یا سایر سیاره ها بوجود می آیند معمولا در سطح زیرین کف دهانه ی برخوردی و یا دامنه های آن ایجاد می شوند که در اثر ضربه ی شدید سنگ ها خرد شده و در اثر حرارت بالا به صورت سنگی یکپارچه در می آیند.

  • برش زمین گرمایی (Hydrothermal):

برش های زمین گرمایی در بخش های کم عمق پوسته (کمتر از ۱ کیلومتر) و در دمایی بین ۱۵۰ تا ۳۵۰ درجه سانتیگراد شکل می گیرند. در زمان فعالیت های لرزه یی و یا آتشفشانی، فضاهایی خالی در راستای گسله های زیرزمینی شکل می گیرند. آب گرم با فشار وارد این فضاهای خالی شده و به شدت می جوشد. به علاوه، باز شدن ناگهانی فضاهای خالی باعث می شود که سنگ های دو طرف صفحه گسلی سست  و منفجر شوند و سنگ های خرد شده در محلولی از بخار و آب جوش گرفتار شوند. این قطعات تولید شده با یکدیگر و با دیواره های فضای خالی برخورد کرده و زاویه های آنها کمی گردتر می شود. در ادامه گازهای فرّار به صورت بخار از فضا و شکستگی ها خارج شده و مواد معدنی باقی مانده به سرعت رسوب می کنند.

کلمات کلیدی:

زمین شناسی , زمین گردشگری  ,سنگ برش  ,قطعات سنگی  , واریزه , برش ولکانیکی  ,برش گسلی  ,برش برخوردی,  برش زمین گرمایی  ,برش رسوبی  ,زمین گشت

تنگه هلد لرستان

کوهستان زاگرس که از شمال باختر تا جنوب خاور ایران زمین گسترده شده است در مسیر خود زیبایی های طبیعی و زمین شناختی فراوانی را بوجود آورده است. استان های ایلام، کرمانشاه، خوزستان، چهارمحال و بختیاری، فارس، هرمزگان و البته لرستان زیبایی های زاگرس را در خود جای داده اند. لرستان سرزمین آبشارها و تنگه هاست. یکی از این تنگه های زیبا که تا قبل از ساخته شدن آزادراه خرم آباد – پل زال ناشناخته بود و شاید تنها چوپان ها و اندکی از مردم محلی آن را می شناختند، “تنگه هلد” است که در زمان ساخت آزادراه توسط مهندسان و کارگران این پروژه پیموده شد.

 

موقعیت تنگه هلد در مسیر آزادراه خرم آباد – پل زال

 

نقشه زمین شناسی محدوده ی تنگه هلد. مسیر تنگه با خط چین مشخص شده است.

 

تنگه هلد لرستان

تنگه ی هلد، یک تنگه ی حدوداً ۴ تا ۵ کیلومتری است که در مسیر رودخانه ی زال، یعنی جایی که این رودخانه از میان بلندترین ارتفاعات منطقه یعنی تاقدیس ریت عبور می کند ایجاد شده است. در تمام طول مسیر این تنگه، صخره های آهکی سازند های ایلام و سروک که تشکیل آنها به دوره کرتاسه  (حدود ۱۰۰ میلیون سال قبل) بر می گردد، سر به فلک کشیده و در دو طرف تنگه، گاه تا ارتفاع بیش از ۱۰۰ متر امتداد دارند. سنگ های آهکی در بخش شمالی کم شیب و در بخش های جنوبی بسیار پرشیب می شوند. شاید کسی باور نکند که این لایه های سنگی که امروزه با این عظمت سر به آسمان می سایند، روزی در بستر یک دریای گرم و کم عمق در حال تشکیل بوده اند. آثار گسلش، چین خوردگی لایه ها، درزه ها و شکستگی های فراوان بر روی این سنگ آهک ها دیده می شود.

 

تصویر هوایی تنگه هلد، در تاقدیس ریت و بین تونل های ترشان و خرگوشان

 

مسیر تنگه چگونه است؟

مسیر تنگه گاه مستقیم و گاه با پیچ و خم است. بستر تنگه سنگی است و تقریباً در تمام طول سال آب در آن جریان دارد. بلوک ها و قلوه های سنگی ریز و درشت که یا توسط آب آورده شده اند و یا از ارتفاعات سقوط کرده اند در همه جا پراکنده اند. دیواره های سنگی آثار عبور آب را بر تنشان حفظ کرده اند. بدنه صیقلی و گاه مخطط سنگ ها را اگر دنبال کنیم می توانید سابقه ی ارتفاع آب را در تنگه مورد بررسی قرار دهیم.

 

داخل تنگه آب جریان دارد و اثر آن بر دیواره ها قابل تشخیص است (عکس: غلامرضا رادمنش)

 

ورودی تنگه که از شمال آن است، کمی عمیق و پرآب است اما با گذر از آن کمی پیمایش راحت تر می شود.همین ورودی تنگ در گذشته های دور به صورت سدی مانع از عبور آب می شده و در پشت آن دریاچه یی تشکیل شده بوده است که آثار نهشته های دریاچه یی و ماسه های ریزدانه آن تا ارتفاعات بالا قابل مشاهده است. اما امروزه تنها رودخانه ی زال با رسیدن به تنگه از آن عبور می کند. ممکن است در مواقع پرباران که باران های سیل آسایی را در این منطقه دارد، مجدداً برای مدتی محدود دریاچه یی پس از باران تشکیل شود که پس از تخلیه آب به تنگه از بین برود.

 

بخش ورودی تنگه هلد

 

بخش های ابتدایی تنگه مستقیم و بدون پیچ و خم است.

 

هر چه در تنگه هلد به پیش می رویم، مسیر باریک تر، پر پیچ و خم تر و عمیق تر می شود.

 

بخش های میانی تنگه در اعماق دره یی قرار دارد که دو طرف آن با کوه های بلند احاطه شده است.

 

در بخش های پایانی تنگه بر ارتفاع دیواره ها افزوده و از پهنای تنگه کاسته می گردد.

 

پیمایش تنگه چه از داخل آن و چه از ارتفاعات مشرف بر تنگه بسیار لذت بخش و همراه با ماجراجویی است. از آنجایی که این تنگه هنوز طبیعت گردان زیادی را به خود ندیده است، بسیار بکر و کم بازدید است، لذا می تواند ساعات خوشایندی را برای شما بسازد.

چرا هلد؟

نام این تنگه از نام یکی از طوایف لر که در منطقه ی هلد لرستان سکونت دارند، گرفته شده است. برخی نیز به اشتباه نام این تنگه را هلت گفته اند.

کی از تنگه هلد بازدید کنیم؟

بهترین فصول برای بازدید از تنگه فصول بهار و پاییز است. زمانی را انتخاب کنید که مدتی از بارش باران خبری نباشد، و قبل از ورود به تنگه نیز وضعیت بارش را بررسی کنید، ورود به تنگه در مواقع بارانی می تواند خطر مرگ را به همراه داشته باشد. تنگه هلد در یک منطقه نسبتاً گرمسیری واقع شده و هوا در تابستان به شدت گرم است اما در داخل تنگه هوای به نسبت معتدلی همراه با آب خنک در انتظار شماست. اگر تحمل گرمای تابستان را دارید، در این فصل نیز می توانید از تنگه بازدید کنید.

چگونه به تنگه برسیم؟

اما چگونگی دسترسی به این تنگه بسیار راحت است. برای رسیدن به ورودی تنگه کافی است در مسیر پل زال به خرم آباد، در آزادراه از تونل های گندمکار و ترشان و خرگوشان ۲ عبور کرده و در پارکینگ و پست برقی که میان دو تونل خرگوشان ۱ و ۲ ساخته شده توقف کنید. اگر از خرم آباد به سمت تنگه هلد می آیید، در طول مسیر دوربرگردان های زیادی وجود دارند که می توانید با استفاده از آنها دور زده و در مسیر برگشت قرار گیرید.

 

موقعیت ورودی تنگه در بین تونل های خرگوشان ۱ و ۲

 

تنگه در میان تونل های ترشان و خرگوشان ۲ به پایان می رسد اما مسیر رودخانه تا چند کیلومتر در میان کوهستان و خروجی تونل گندمکار و ورود به دشت خوزستان ادامه می یابد. برای خروج از تنگه می توان از میان دو تونل ترشان و خرگوشان ۲ به داخل تونل خرگوشان آمده و با رعایت نکات ایمنی از طریق پیاده راه داخل تونل به سمت پارکینگ خارج تونل حرکت کرد.

 

تنگه در میان راه دسترسی تونل های ترشان و خرگوشان ۲ به پایان خود می رسد.

 

برای پیمایش تنگه هلد به چه نکاتی توجه کنیم؟

برای پیمایش داخل تنگه حتماً لباس های مناسب و کفش ضدآب به همراه داشته باشید. بسته به فصلی که شما به تنگه قدم می گذارید، ارتفاع آب در تنگه متفاوت خواهد بود. برای پیمایش کوه های مشرف به تنگه نیز حتماً کفش کوه به همراه داشته باشید.

توصیه اکید می شود که در داخل تنگه از کلاه ایمنی استفاده کنید. حتی سقوط ریزه سنگ ها از ارتفاع ۵۰ تا ۱۰۰ متر به داخل تنگه نیز می تواند خطر آفرین باشد.

حتماً مراقبت کنید که آثاری از خود در این طبیعت بکر، به جز رد پا باقی نگذارید. زباله های خود را اگر چه کاغذ کوچک یک آبنبات باشد، هرگز در طبیعت رها نکنید.

برای دوربین و گوشی های خود از کاورهای ضد آب استفاده کنید. برای مواجه نشدن با کمبود باتری، پاوربانک خود را فراموش نکنید.

تنقلات سبک و پر انرژی با خود به همراه داشته باشید. حتی می توانید یک وعده غذای سرد نیز با خود بردارید.

و البته لوازم کمک های اولیه نیز به همراه داشته باشید.

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , لرستان , تنگه هلد , زاگرس , چین خوردگی , گروه بنگستان , تاقدیس ریت , رودخانه زال , تونل خرگوشان , تونل ترشان , آزادراه خرم آباد پل زال , طبیعت گردی

سنگ ها در زیر میکروسکوپ چگونه اند؟

سنگ ها به سه دسته رسوبی، آذرین و دگرگونی تقسیم می شوند. سنگ های رسوبی با ته نشست رسوبات در کف دریاها و اقیانوس ها شکل می گیرند. سنگ های آذرین با سرد شدن مواد مذاب در زیر یا روی زمین شکل می گیرند و سنگ های دگرگونی از دگرگون شدن سنگ های رسوبی و آذرین در اثر فشار و حرارت بالا شکل می گیرند. به عنوان مثال سنگ آهک یک نوع سنگ رسوبی است. سنگ گرانیت یک نوع سنگ آذرین و سنگ مرمر یک نوع سنگ دگرگونی است.

 

شناسایی سنگ ها

سنگ ها تا حدودی توسط زمین شناسان با نگاه اول قابل شناسایی کلی هستند و زمین شناسان با تجربه با شکستن آنها و نگاه به سطح تازه ی سنگ ها به کمک ذره بین (لوپ) می توانند نام آنها را به صورت کلی مشخص کنند. اما برای مطالعه ی دقیق تر نیاز به تهیه مقاطع نازک از سنگ ها می باشد.

 

نمونه یی از یک سنگ دولومیت استراماتولیت دار سازند سلطانیه در جاده چالوس

نمونه همان سنگ دولومیت استراماتولیت دار در زیر میکروسکوپ

همه ی سنگ ها از اجزایی تشکیل شده اند که به آنها کانی گفته می شود. کانی ها می توانند به صورت بلور و یا بی شکل باشند. اما همه ی آنها در زیر میکروسکوپ قابل شناسایی هستند. برای شناسایی آنها از یک سنگ، مقطعی بسیار نازک تهیه می کنند تا نور از آن رد شود. با رد شدن نور از سنگ هر کانی یک رنگ را از خود بروز می دهد و در نتیجه قابل شناسایی می گردد. مجموعه یی از کانی ها یک سنگ را تشکیل می دهند پس نام سنگ هم مشخص می گردد.

 

چه چیزهایی در زیر میکروسکوپ قابل تشخیص است؟

در زیر میکروسکوپ علاوه بر شکل و نوع کانی ها، سایر مشخصات آنها از جمله کلیواژ، ماکل، تبلور دوباره و … همچنین نوع قرارگیری کانی ها در کنار یکدیگر که به آن بافت سنگ گفته می شود، مورد شناسایی و مطالعه قرار می گیرد.

 

یک گسل میکروسکوپی یک کانی پلاژیوکلاز را بریده و جابجا کرده است.

 

به علاوه در سنگ های رسوبی، معمولاً فسیل های متنوعی از موجودات دریایی یافت می شوند که به کمک مقاطع نازک تهیه شده از این سنگ ها قابل شناسایی و مطالعه هستند. به کمک این فسیل ها می توان محیط رسوبی دوران تشکیل سنگ و زمان آنها را تشخیص داد.

یک فسیل میکروسکوپی با نام فوزولینا در یک سنگ آهک

فسیل یک گاستروپود و یک خارپوست در زیر میکروسکوپ

مقاطع نازک چگونه تهیه می شوند؟

برای تهیه یک مقطع نازک، ابتدا سنگ را به اندازه لام (شیشه ای که برای محافظت از نمونه های بسیار نازک استفاده می شود) برش می‌دهند و بعد با پودر کروندوم یا همان پودر سمباده، سطح آن را صیقلی می کنند. سپس لام را با همان پودر کروندوم پولیش می‌دهند تا کمی کدر شده و مثل سطح سنگ شود. سپس سطحی از سنگ را که کاملا صیقلی کرده‌اند، با چسب صمغ کانادا به لام می‌چسبانند تا ۲۴ ساعت به همان حالت باقی بماند و چسب محکم شود.

در مرحلعه ی بعد سنگ را برش می‌دهند تا حدود تنها ۲ میلی متر از سنگ روی لام باقی بماند. در این حالت ضخامت برای مطالعه مقطع بسیار زیاد است، چون نور از مقطع عبور نمی‌کند. سپس با پودر کروندم از ضخامت سنگ آنقدر می کاهند تا ضخامت لازم برای مطالعه ی سنگ بدست آید. زمانی که مقطع آماده گردید، یک لام شیشه‌ای بسیار نازک که ضریب شکست نور آن ۱ می‌باشد (باعث تغییر در خواص نوری کانیها نمی‌شود) را به لام اصلی می‌چسبانند. بعد از محکم شدن ، مقطع برای مطالعه آماده می‌شود.

همه ی کانی ها در زیر میکروسکوپ دیده می شوند؟

میکروسکوپی که برای مطالعه مقطه نازک سنگ ها مورد استفاده قرار می گیرد، میکروسکوپ پلاریزان نامیده می شود که نور را به صورت موازی شده و از زیر به نمونه سنگ مقطع نازک می تاباند.  همه ی کانی ها در زیر این نوع میکروسکوپ قابل مشاهد نیستند. برخی از آنها به رنگ تیره دیده می شوند، یعنی به هیچ وجه نور را از خود عبور نمی دهند. در نتیجه برای مطالعه ی آنها، مقاطع صیقلی تهیه شده و در زیر میکروسکوپ های انعکاسی مورد مطالعه قرار می گیرند.

 

سنگ دگرگونی گارنت میکاشیست در زیر میکروسکوپ.

 

به علم مطالعه سنگ ها، پتروگرافی گفته می شود و پترولوژیست ها یا سنگ شناسان که به صورت تخصصی آموزش شناسایی کانی ها و سنگ ها را در زیر میکروسکوپ دیده اند از این تخصص خود برای کمک به سایر زمین شناسان استفاده می کنند.

تصاویر میکروسکوپی توسط خانم مهندس میرکاظمیان گرفته شده است.

کلمات کلیدی: زمین شناسی , مقطع نازک , مطالعه سنگ , پترولوژی , پتروگرافی , مقطع صیقلی , نور پلاریزه , سنگ شناسی , میکروسکوپ پلاریزان , سنگ , کانی ,  فسیل

سازند تله زنگ

برش الگوی این سازند در تنگ دو، واقع در ۴/۵ کیلومتری جنوب باختری ایستگاه راه آهن تله زنگ (بین اندیمشک و دورود) مطالعه شده است. در این محل سازند تله زنگ شامل ۱۷۶ متر سنگ آهک خاکستری تا قهوه یی با لایه بندی متوسط تا توده یی و مقاوم است که سنگواره فراوان به سن پالئوسن تا ائوسن میانی دارد.

 

توالی چینه شناختی کرتاسه پسین تا الیگومیوسن زاگرس در منطقه لرستان

 

به طور معمول سازند تله زنگ بر روی سازند آواری امیران و در زیر سازند کشکان قرار دارد ولی گاهی به صورت جانبی و به تدریج با این دو سازند جانشین می شود. جدا از دو سازند امیران و کشکان، تله زنگ می تواند با سازند پابده نیز پیوند جانبی داشته باشد. به همین دلیل گاه زبانه هایی از سازند تله زنگ در درون سازند پابده دیده می شود که به آن “بخش آهکی تله زنگ” می گویند. این زبانه ها شامل سنگ آهک مارنی متورق و گلوکونیت دار است که از فلس های ماهی غنی بوده و سنگواره ماهی نیز دارد.

 

سنگ آهک های صخره ساز سازند تله زنگ به سن پالئوسن

 

سنگ آهک های ستبر لایه و صخره ساز سازند تله زنگ در مسیر آزادراه خرم آباد – پل زال بر روی تونل های ماهور برونزد یافته اند.

 

مرز زیرین سازند تله زنگ با سازند امیران تدریجی است.

 

منابع: زمین شناسی ایران دکتر آقانباتی

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: سازند تله زنگ , زاگرس , لرستان , سازند امیران , سازند آسماری , سازند شهبازان , سازند کشکان , سنگ آهک , ستبرلایه , صخره ساز , آزادراه خرم آباد پل زال , زمین گشت , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم

 

کوه نمک و دریاچه طغرود قم

استان قم علیرغم وسعت کم، از نظر جاذبه های طبیعی و زمین گردشگری یکی از استان های غنی به شمار می رود. دریاچه نمک، دریاچه حوض سلطان، چین خوردگی های باختر شهر قم، کوه های جنوب استان از جمله زیبایی های ژئوتوریسم این استان به شمار می آیند.

یکی از جاذبه های کم نظیر این استان، گنبد نمکی کوه نمک و دریاچه طغرود در درون آن است. گنبد نمکی کوه نمک قم که در مسیر جاده قم به جعفریه در باختر شهر قم قرار دارد با رنگی سرخ از دوردست ها نمایان است.

 

 

 

گنبد نمکی کوه نمک

گنبد نمکی کوه نمک که سالها به عنوان معدن نمک شهر قم مورد استفاده قرار می گرفته است، امروزه میزبان مشتاقان به طبیعت و جنجکاوی های ماجراجویانه آنهاست. بر خلاف تیلیغات گسترده یی که با عنوان “تنها گنبد نمکی متقارن جهان” برای این گنبد می شود، این گنبد نمکی دارای شکلی قلوه یی می باشد که طول آن در راستای شمال – جنوب حدود ۵/۳ کیلومتر و عرض آن در راستای خاوری – باختری به ۳ کیلومتر می رسد. بلندترین بخش این کوه نمک در شمال خاوری این کوه ۱۲۳۵ متر از سطح دریای آزاد و به طور میانگین ۳۰۰ متر از زمین های هموار اطرافش بلندتر است.

 

 

به خاطر شرایط خاص اقلیمی این کوه، هیچگونه گیاهی بر روی آن رشد نکرده است و حتی دشت های اطراف نیز که از آبراهه های جاری از این کوه، متاثر شده اند به جز علف های مقاوم در برابر شوری، گیاه دیگری ندارند.

 

 

آبراهه های جاری از این گنبد نمکی دائمی نیستند و در فصول پر بارش، آب حاصل از بارش باران بر روی کوه را به پایین و دشت های اطراف منتقل می کنند. این آبراهه ها در مسیر خود نمک موجود در گنبد را در خود حل کرده و پس از اشباع شدن بخشی از آن را به صورت اشکال زیبای گلکلمی در مسیر خود متبلور می کنند اما بخشی از نمک محلول را با خود به دشت های اطراف می برند. در نتیجه خود گنبد نمکی و زمین های اطراف به بدبوم هایی تبدیل شده اند که قابلیت استفاده چندانی ندارند.

 

 

 

از دیگر اثرات بارش باران و انحلال نمک، ایجاد حفره های کوچک و بزرگ بسیار بر روی سطح گنبد نمکی (فروچاله) است. این حفره ها عموماً با یکدیگر در ارتباط اند و پس از بارش باران میزبان آبراهه ها می باشند. وجود کارن ها (شیارهای انحلالی)، شکستگی ها و گسل ها، سنگ های برونزد یافته و بلورهای نمک، از دیگر جلوه های زمین شناختی این گنبد نمکی می باشد.

 

 

زمین شناسی

در ایران مرکزی حدود ۵۴ گنبد نمکی وجود دارد که در فروافتادگی‎های زمین‎ساختی کویربزرگ، اردکان، خاور تهران (گرمسار)، قم و میانه برونـــزد دارند. بیشتر این فروافتادگی‎ها، حوضه‎های بین قاره‎ای  هستند که به احتمال از ائوسن پایانی (حدود ۴۰ میلیون سال قبل) تاکنون توسط رسوبات آواری تبخیری پر شده‎اند.

زمین شناسان شرکت ملی نفت اعتقاد دارند که گنبد نمکی کوه نمک قم، از نمک های بخش قاعده یی سازند قرمز زیرین نشات گرفته است در حالی که برخی سازند قرمز بالایی را منشا نمک ها به حساب می آورند. این گنبد مجموعه‌ای از مارن، شیل و ماسه سنگ سازند قرمز بالایی (URF) به سن میوسن (حدود ۲۰ میلیون سال قبل) را قطع کرده و به سطح زمین راه یافته است. در این گنبد نمکی قطعات بزرگ سنگهای آندزیتی و همچنین بقایایی از گچ نیز در بین رسوبات مشاهده می شود. زمین شناسان معتقد اند این کوه، بر روی یک گسل پی سنگی با راستای شمال خاوری – جنوب باختری قرار گرفته و توده های نمک دقیقا از طریق همین گسل به سطح زمین راه یافته اند.

برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد چگونگی تشکیل گنبدهای نمکی “گنبد نمکی” را مطالعه فرمایید.

دریاچه طغرود

اما بی شک زیباترین و چشم نواز ترین جلوه زمین شناختی این گنبد نمکی، دریاچه طغرود است که بخش جنوب خاوری گنبد قرار دارد. مساحت این دریاچه ۶ هزار متر مربع است که در مواقع پر باران پر از آب می شود و در مواقع خشک سالی کاملاً خشک شده و سطح آن از لایه یی از نمک سفید رنگ پوشیده می شود. تنها بخش مرکزی آن گودالی عمیق وجود دارد که بر اساس شنیده ها عمق آن تا ۶۰ متر نیز می رسد. این گودال که مساحتی در حدود ۱۲۴ متر مربع دارد، همیشه پر از آب شور است.

 

 

آب این دریاچه از بارش باران و آبراهه هایی که از جای جای کوه نمک به آن می ریزند تامین می گردد. گودال بیضی شکلی که میزبان این دریاچه شده است در واقع یک ساختار حاصل از انحلال نمک است که در اثر ریزش بلوک های سنگی اطراف گسترش یافته است. هم اکنون در بخش باختری دریاچه که دیواره های بلندی وجود دارند، در اثر گسترش شکستگی ها و باز شدن آنها، بلوک های بسیار بزرگ سنگی در حال جدا شدن از پیکره کوه و افتادن به درون دریاچه هستند. جنس سنگ ها بیشتر از نوع ماسه سنگ قرمز، بلوک های آندزیتی و توده های نمک و رس می باشند.

 

 

 

 

دسترسی به گنبد نمکی و دریاچه

در باختر شهر قم و از محل کنارگذر به سمت جعفریه باید ۹ کیلومتر مسیر آسفالته را پیمود و قبل از دامشهر وارد مسیری خاکی به سمت کوه نمک شد. پس از طی ۷ کیلومتر مسیر خاکی مناسب، به پای کوه نمک می رسیم. این جاده خاکی تا بلندترین بخش کوه نمک و دکل مخابراتی روی آن ادامه دارد اما دریاچه در همان ابتدای مسیر قرار گرفته است.

 

 

برای مشاهده ی تصاویر بیشتر از گنبد نمکی کوه نمک و دریاچه طغرود به بخش “زمین نگار” مراجعه نمایید.

 

نکاتی برای سفر به طغرود

  • در هر فصلی از سال می توانید به این اثر ژئوتوریسمی زیبا سفر کنید. در فصول پر باران دریاچه را پر آب و در فصول خشک دریاچه را پوشیده از نمک می بینید که هر کدام جذابیت های زمین گردشگری خاص خود را دارند. اما در فصول گرم در ساعاتی به بازدید بروید که از گرمای هوا کاسته شده باشد.
  • امکان بازدید از دریاچه برای همگان از کودک تا سنین بالا محیاست اما لازم است با توجه با گودال ها و شکستگی ها و ناهمواری های موجود بر روی گنبد توجه زیادی را معطوف کودکان کنید.
  • با توجه که اینکه بازدید از این گنبد زیبا و دریاچه ی منحصر به فرد آن چند ساعت به طول خواهد انجامید، با خود آب آشامیدنی و تنقلات سبک انرژی زا به همراه داشته باشید.
  • به هیچ وجه سنگ ها و بلورهای نمک موجود را با خود نبرید تا به زیبایی طبیعت لطمه وارد نشود. این یکی از اصول اولیه گشت و گذار در طبیعت است.
  • کفش مناسب، کرم ضد آفتاب، کلاه و سایر ملزومات یک کوهنوردی سبک را با خود داشته باشید.
  • دوربین عکاسی شما می تواند خاطرات خوبی را از این سفر برای شما ثبت کند.
  • در فصولی از سال مگس ها و حشرات موذی می توانند مشکل ساز باشند. می توانید با خود اسپری به همراه داشته باشید تا لااقل در درون اتومبیل از شر آنها آسوده گردید.
  • بدون تور و راهنمای تور نیز می توانید به این جاذبه زمین گردشگری سفر کنید و خطر شما را تهدید نمی کند.
  • با توجه به گودال عمیق موجود در مرکز دریاچه، حتی الامکان از ورود به دریاچه خودداری نمایید.
  • اگر زمان دارید می توانید تا بام کوه نمک را طی کرده و مناظر اطراف را تماشا نمایید.

 

کلمات کلیدی:

زمین شناسی , زمین گردشگری,  ژئوتوریسم,  گنبد نمکی , دیاپیر,  کوه نمک قم,  دریاچه طغرود,  فروچاله,  سازند قرمز

سازند سلطانیه

در زمانه ۸۰۰ تا ۷۵۰ میلیون سال قبل اتفاقی در پهنه ایران زمین افتاد که اثرات قابل توجهی بر سرنوشت سرزمین ایران داشت. عملکرد نیروهای زمین ساختی منجر به کوهزایی بزرگی به نام “کاتانگایی” در ایران شد که اثرات قابل توجهی بر روی قدیمی ترین سنگ های ایران داشت. در پی این رخداد روندهای ساختاری کلی ایران شکل گرفت. گسله های پی سنگی و بزرگ ایران ایجاد شد و حوضه های رسوبی جدید بنیان نهاده شد. این کوهزایی باعث ماگماتیسم ها، دگرگونی ها، دگر شکلی ها و تقسیم پی سنگ یکپارچه ی ایران به بلوک های جدا از هم گردید. هر چند که اثرات این کوهزایی در همه جای ایران یکسان نبوده و در باختر ایران مرکزی و البرز اثرات کمتری داشت.

بعد از رخداد کاتانگایی چه اتفاقی افتاد؟

یکی از پیامدهای کوهزایی کاتانگایی، ایجاد چرخه های رسوبی از نوع برقاره یی یا دریای درون قاره یی (Epicontinental) بوده است که از زمان پرکامبرین (۸۰۰ میلیون سال قبل) تا تریاس میانی (۲۲۷ میلیون سال قبل) در گستره های وسیعی از ایرانزمین چیره بوده و طی آن، پوشش سکویی اپی کاتانگایی ایران شکل گرفته است. در بیشتر نقاط ایران مرز پرکامبرین – کامبرین پیوسته و تدریجی است.

در ردیف های سکویی پالئوزوئیک ایران، شواهد زیادی از ناپیوستگی رسوبی دیده می شود که به جز برخی استثناء ها، به طور عموم از نوع “ناپیوستگی موازی” است. در نتیجه این باور وجود دارد که در پالئوزوئیک شرایط زمین ساختی  به نسبت آرامی بر سرزمین ایران حاکم بوده و تنها در حرکت های تناوبی رو به بالا و پایین زمین، گاهی از وسعت دریا کاسته می شده و زمانی نیز با پسروی کامل دریا، سکوی پالئوزوئیک به خشکی تبدیل می شده است.

پس از رویداد زمین ساختی کاتانگایی و در زمانه پرکامبرین (۸۰۰ تا ۵۴۰ میلیون سال قبل) یعنی پیش از کامبرین، رسوبات کنار قاره یی ایران بیشتر از انواع آواری کم عمق، گاهی تبخیری و آتشفشانی بودند. شرایط جغرافیایی و حوضه رسوبی آن زمان در گستره ی وسیعی در ایران و حتی کشورهای همجوار یکسان بوده و در نتیجه سنگ ها رخساره ی بسیار همگن دارند. اما بر اساس تغییرات رخساره سنگی در طول زمان، مجموعه ی سنگی به چند واحد سنگ چینه یی تقسیم شده اند. در گذشته سازند های بایندور، سلطانیه، باروت و زاگون جزء سنگ های پرکامبرین البرز دانسته می شدند؛ اما با تکمیل مطالعات و یافتن شواهد فسیلی جدید، امروزه مرز پرکامبرین – کامبرین در البرز را میانه سازند سلطانیه می دانند و این به دلیل آرامش نسبی موجود در حوضه رسوبی در آن زمانه است.

سازندی در مرزهای تاریخ

سازند سلطانیه به دلیل واقع شدن در مرز زمانی دو فصل از تاریخ زمین (پروتروزوئیک و پالئوزوئیک) در البرز از اهمیت دو چندانی برخوردار است. این سازند از ۵ عضو برخوردار است که ۲ عضو زیرین آن سن پرکامبرین و ۳ عضو بالایی آن سن کامبرین دارند.

در برش الگو

این سازند برای اولین بار در کوه های سلطانیه زنجان مطالعه و معرفی شد. در محل برش الگو، این سازند از سه عضو تشکیل شده است:

  • دولومیت پایینی با ستبرای ۱۲۳متر (بعداً تا ۲۵ متر)
  • شیل چپقلو با ستبرای ۲۴۷ متر (بعداً ۱۲۰ متر)
  • دولومیت بالایی (بعداً میانی) با ستبرای ۷۹۰ متر (بعداً ۴۰ تا ۷۲ متر)

عضو شیلی چپقلو در دره کرج

مطالعات تکمیلی

در مطالعات بعدی، دو عضو دیگر به این سازند اضافه گردید:

  • عضو شیل بالایی با ستبرای ۴۰ تا ۲۱۲ متر
  • عضو دولومیت بالایی با ستبرای ۲۵۰ تا ۷۹۰ متر

محیط رسوبی

به نظر می رسد، بخش بیشتر سازند سلطانیه که از سنگ های کربناتی پدید آمده است، در سکو های نوع رمپ نهشته شده است و شامل دو توالی پسرونده بزرگ است. توالی نخست با پیدایش نهشته های پیشرونده کربنات های دولومیت پایینی آغاز و با بالا آمدن سطح آب دریا و ژرف تر شدن حوضه، نهشته های کربناتی جای خود را به شیل های تیره رنگ (بخش شیل زیرین) داده است. پس از پایین افتادن دوباره سطح آب، رخساره های کربناتی سکو (بخش دولومیت میانی) بر جای گذاشته شده اند. توالی دوم با شیل های تیره رنگ و فسفات دار (عضو شیل بالایی) آغاز شده و با دولومیت بالایی پایان می یابد.

عضو های سازند سلطانیه

در نهایت ۵ عضو سازند سلطانیه به این صورت تقسیم بندی شدند:

  • عضو دولومیتی پایینی: شامل تا ۲۵ متر دولومیت لایه یی چرت دار، خاکستری تیره حاوی فسیل های پوسته دار. این عضو در بیشتر نقاط وجود ندارد و سازند سلطانیه با شیل پایینی آغاز می شود.
  • عضو شیل پایینی: شامل ۱۲۰ متر شیل های رسی – سیلتی میکادار و گاهی ماسه ریزدانه که حاوی عدسی هایی از سنگ آهک سیلت دار است.
  • عضو دولومیت میانی: شامل ۴۰ تا ۷۲ متر سنگ های کربناتی چهره ساز است که ۴۰ متر زیرین آن سنگ آهک های سیلیسی خاکستری تیره و بقیه آن دولومیت تا دولومیت آهکی روشن رنگ است.
  • عضو شیل بالایی: شامل ۴۰ تا ۲۱۲ متر شیل های رسی – سیلتی آهکی متمایل به سبز است که به طرف بالا به سنگ آهک های رسی خاکستری تیره رنگ تبدیل می شود. در عضو شیل بالایی اوناع گوناگونی از فسیل های پوسته دار، شکم پایان، اسفنج ها و … وجود دارند.
  • عضو دولومیت بالایی: شامل ۲۵۰ تا ۷۹۰ متر دولومیت های توده یی، متبلور، صخره ساز با رنگ روشن تا خاکستری روشن است. جلبک های استروماتولیتی به فراوانی در این عضو دیده می شوند.

جلبک های استروماتولیتی در عضو دولومیت بالایی سازند سلطانیه

شایان ذکر است که ستبرای سازند سلطانیه در همه جا یکسان نیست. تغییرات شدید ضخامت دولومیت ها و شیل ها در همه جا وجود دارد. در برخی نقاط با کاهش ضخامت دولومیت ها، به ضخامت شیل ها افزوده می شود و حتی ممکن است در برخی نقاط، عضو هایی دیده نشوند و یا به یکدیگر تبدیل شده باشند.

به عنوان مثال ستبرای این سازند که در برش الگو ۱۱۶۰ متر است؛ در دره کرج ۱۰۰۰ متر، در محدوده ی کوه کهار ۴۰ تا ۲۰۰ متر و در محدوده ولی آباد تا ۶۰۰ متر و در جنوب زنجان ۹۸۵ متر گزارش شده است.

در دره کرج،گسله مشاء سازند سلطانیه را بر روی سازند کرج رانده است. در این بخش شیل های چپقلو، عضو دولومیت میانی، شیل های بالایی و عضو دولومیتی بالایی برونزد یافته اند.

نمایی نزدیک تر از شیل های تیره چپقلو، دولومیت میانی، شیل بالایی و دولومیت بالایی در دره کرج

نمایی نزدیک از شیل های تیره رنگ چپقلو در جاده چالوس

نمایی از دولومیت های ستبر لایه و صخره ساز بخش بالایی سازند سلطانیه

مرزهای سازند سلطانیه

مرز زیرین سازند سلطانیه در برش الگو با سازند بایندور هم شیب و پیوسته است. اما گسترش جغرافیایی این سازند محدود به کوه های سلطانیه زنجان و شمال باختری آذربایجان است و در بیشتر نقاط سازند سلطانیه با یک ناپیوستگی تند ناهمزمان مستقیماً بر روی سازند کهار (کهر) قرار می گیرد. سازند کهار قدیمی ترین سنگ های البرز را شامل می شود که مجموعه یی از ردیف های شیلی، توفی، ماسه سنگی سبز رنگ با سن نئوپروتروزوئیک می باشند.

مرز بالایی سازند سلطانیه نیز با سازند باروت تدریجی است. با اینکه بخش عمده سازند باروت شیل های سیلتی – رسی و ماسه یی ریز دانه میکادار به رنگ ارغوانی است اما میانلایه هایی از آهک و دولومیت حاوی چرت و استروماتولیت را همچنان در خود دارد.

گذر تدریجی سازند سلطانیه به سازند باروت در جاده چالوس. در بخش های ابتدایی سازند باروت همچنان میانلایه هایی از دولومیت دیده می شود.

منبع: زمین شناسی ایران – دکتر آقانباتی

برای مطالعه ی بیشتر در مورد سازند سلطانیه در زنجان: مدل دولومیتی شدن سازند سلطانیه در جنوب باختر زنجان

همچنین بخوانید: کوه هزار بند

موقعیت تصاویر بر روی نقشه: زمین نگار

 

سازند مهم‌ترین واحد تقسیمات سنگ‌شناسی و واحد سنگی اصلی چینه‌شناسی است. اطلاعات کامل در مورد این واژه را اینجا بخوانید.

 

کلمات کلیدی: سازند سلطانیه , دولومیت , شیل , چپقلو , پرکامبرین , کامبرین , جاده چالوس , زنجان , سنگ آهک , کاتانگایی , کوهزایی , پالئوزوئیک , گسل مشاء , البرز , آذربایجان , سازند باروت , سازند بایندور , سازند کهار , ناپیوستگی , درون قاره , نهشته , رسوبگذاری , زمین گشت , زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم

دشت آبرفتی کازرون

 

موقعیت دشت کازرون

شهر کازرون در ۱۲۰ کیلومتری باختر شهر شیراز مرکز استان فارس واقع شده است. این شهر در دشتی در میان کوه های بلند زاگرس قرار گرفته است. در واقع این بخش از استان فارس بخشی از ایالت ساختاری رسوبی زاگرس چین خورده به حساب می آید که در آن چین خوردگی های فراوان تاقدیسی و ناودیسی به صورت متناوب با روند شمال باختر – جنوب خاور در کنار یکدیگر کشیده شده اند. در شمال شهر کازرون کوه (تاقدیس) دشتک – فامور و در جنوب آن کوه (تاقدیس) سربالش با ارتفاع بیش از ۱۸۰۰ متر دیده می شوند که در میان خود دشت میزبان شهر کازرون (با ارتفاع حدود ۸۰۰ متر) را محصور کرده اند. در واقع دشت کازرون بخشی از چین خوردگی ناودیسی میان این دو تاقدیس است که با آبرفت های دوره های یخ چالی ایران زمین پوشیده شده است.

 

زاگرس چگونه ایجاد شده و چین خورده است؟

داستان از این قرار است که رشته کوه های زاگرس، از محل گسل اصلی آن، لبه ی شمالی بخش جنوبی ایران به نام گندوانا بوده است. میلیون ها سال قبل سرزمین کنونی ایران دو بخش جدا از یکدیگر بوده که بخش شمالی آن، بخشی از ابر قاره لوراسیا و بخش جنوبی آن لبه ی شمالی ابر قاره گندوانا بوده است. در میان این دو ابر قاره، اقیانوسی به نام تتیس جوان وجود داشته که در زمانه یی حدود ۶۵ میلیون سال قبل بسته شده و دو بخش شمالی و جنوبی ایران به یکدیگر پیوند خورده اند. از این زمان به بعد چین خوردگی رسوبات در محل زاگرس کنونی آغاز شده و حدود ۵ میلیون سال قبل به بیشترین حد خود رسیده است. این در حالی بوده که همچنان در دریاهای محلی رسوبگذاری ادامه داشته است. از حدود ۲ میلیون سال قبل زاگرس به کلی از آب خارج شده و رسوبگذاری تنها به حوضه های دریاچه ای و میانکوهی محدود گردیده است.

 

دشت های آبرفتی چگونه شکل گرفته اند؟

با ادامه ی روند چین خوردن و ارتفاع گرفتن زاگرس که امروزه نیز با نرخ بیش از ۲ میلیمتر در سال ادامه دارد، تاقدیس ها بلندی ها و ناودیس ها پستی های زاگرس را ساخته اند. در نتیجه برای رسیدن به تعادل تاقدیس ها دائما در حال فرسایش اند و آب های جاری رسوبات حاصل را در پستی ها که همان ناودیس ها هستند رسوبگذاری می کنند. این کار در دوره های یخچالی که در عرض های شمالی تر با برف و یخبندان همراه بوده و در عرض های پایین تر با بارش های قوی و فراوان، با قدرت بیشتری انجام پذیرفته است. در نتیجه ستبرای زیادی از رسوبات آبرفتی روی گودی ها را در سراسر ایران پوشانده است که به آنها “دشت آبرفتی” گفته می شود. در زاگرس چین خورده این گودی ها در واقع همان ناودیس ها هستند و می توان به آنها “دشت آبرفتی میانکوهی” اطلاق کرد.

 

دشت آبرفتی چیست؟

دشت آبرفتی که گاهی آن را جلگه ، دشت و هامون نیز می‌گویند، یکی از بومریخت‌های آبرفتی گسترده با خاستگاه رسوبی در ایران است. پهنه‌یی صاف و هموار (باشیب ۱ تا ۵ درصد) که تنها عارضه قابل توجه در آن، شبکه‌های آبراهه‌یی است که سطح آن را خراشیده‌اند. این شبکه آبراهه که در سطح دشت گسترده‌اند، وظیفه تغذیه و رسوبگذاری در دشت آبرفتی را برعهده دارند. دشت آبرفتی، گسترده‌ترین واحد ریختاری بوده و مساحت آن به صدها و گاه هزاران کیلومتر مربع می‌رسد.

موقعیت مکانی دشت آبرفتی در فاصله‌ای به نسبت زیاد از پادامنه‌های کوهستانی و در پایین دست بادزنه‌های آبرفتی قرار دارد و به همین علت، شبکه تغذیه کننده آن، تنها توان ترابری مصالح ریزدانه تا بسیار ریزدانه مانند رس و فورش و ماسه را دارد. با این حال در برخی ترانشه‌ها و چاههای حفر شده، نوارها  (bands) و عدس‌واره­ هایی (lenses) از نهشته‌های شنی را می‌توان در لابه‌لای نهشته‌های ریزدانه مشاهده نمود.

به سوی مرکز، جنوب و خاور ایران، بافت دشت‌های آبرفتی ریزدانه‌تر شده و در بسیاری نقاط تراوایی خود را از دست می‌دهند (اهواز، بندرعباس، جنوب کرمان، مکران و …)

بافت ریزدانه دشت‌های آبرفتی، با تقویت خاصیت موئینه­ گی (Capillary)، موجب انتقال نمک های محلول (به ویزه سدیم کلراید) به سطح زمین و ایجاد پوسته‌یی از نمک بر روی دشت‌های آبرفتی شده است. پوشش گسترده نمک بر رویه‌یی هموار و کم شیب، برخی زمین شناسان و زمین ریخت شناسان را به اشتباه انداخته و دشت آبرفتی با پوسته نمکی را به نادرستی کفه نمکی (salt flat) در نظر می‌گیرند. گاه نمک هایی که به سطح زمین می‌رسند، در رویه دشت‌های آبرفتی شکفته شده و سیمای زمین‌های پف کرده (puffy ground) را به وجود می‌آورند.

در بادزنه‌های آبرفتی که نهشته‌های درشت دانه نیز وجود دارند، پدیده موئینه­ گی کمتر فرصت ایجاد پوسته نمکی بر روی سطح زمین را پیدا می‌کند. این بخش‌های دارای نهشته‌های درشت دانه، مکان مناسبی برای توسعه زمین های کشاورزی و مراکز جمعیتی می‌باشند. شهرهای قزوین، کرمان، رفسنجان، اردکان،یزد و همین شهر کازرون نمونه‌هایی از توسعه شهرها بر بستر دشت آبرفتی‌اند. دشت آبرفتی (جلگه) خوزستان نیز که از شمال شوش آغاز می‌گردد، کیلومترها توسعه یافته و پایانه آن به دشت ساحلی خلیج فارس پیوند می‌خورد. این جلگه همچنین میزبان دشت سیلابی بسیار وسیع رودخانه‌های کرخه و کارون نیز می‌باشد.

 دشت‌های آبرفتی در بیشتر مناطق ایران، دارای آبخانه‌های گسترده می‌باشند. در دشت‌های آبرفتی که در بخش محوری ناودیسها به وجود آمده‌اند، به دلیل جهت گیری دامنه‌های لایه‌ای (dip slope) به سوی دشت، بیشترین آب زیرزمینی را دریافت می‌کنند.

 

دشت آبرفتی کازرون

اما دشت آبرفتی کازرون، به دلیل ذخیره مناسب آبرفت و شیب مناسب لایه بندی کوه های مشرف، آبخوان مناسبی برای جمع آوری آب های حاصل از بارش دارد. در نتیجه، کشاورزی در دشت کازرون رونق مناسبی دارد. در بخش جنوب خاوری دشت، دریاچه پریشان (فامور) که آب حاصل از بارش های جوی و چشمه های اطراف را در گودترین بخش ناودیس میزبان دشت، جمع آوری می کند، خود از این دشت آبرفتی تغذیه می شود.

 

 

در سالهای اخیر به دلیل بارش کم، تبخیر زیاد و در نتیجه خشک شدن چشمه های تغذیه کننده، و همچنین حفر چاه های بسیار و برداشت بی رویه آب از دشت کازرون، دریاچه پریشان یکی از زیباترین و بزرگ‌ترین دریاچه‌های آب شیرین ایران با وسعت ۴۳ کیلومتر مربع و عمق آب آن از ۳,۵ تا ۵ متر رو به افول رفت تا اینکه در سال ۹۴ بکلی خشک شد.
ادامه روند خشکسالی و برداشت بی رویه آب از آبخوان ها باعث بروز پدیده نشست در دشت ها و افزایش تراکم آبرفت های میزبان و در نتیجه تخریب آبخوان ها و سفره های زیرزمینی برای همیشه می گردد و این اتفاق می تواند ادامه ی حیات را در هر منطقه یی به خطر اندازد.

در تصویر نمایی از دشت آبرفتی کازرون مشاهده می شود که از روی ارتفاعات تاقدیس سربالش در جنوب شهر کازرون با نگاهی به شمال انداخته شده است. در پسزمینه تاقدیس دشتک – فامور دیده می شود. هر دو تاقدیس با سنگ آهک آسماری به سنگ الیگومیوسن میزبانی می گردند و در هسته ی تاقدیس ها نیز سازند های ایلام و سروک به سن کرتاسه برونزد یافته اند.

 

منابع:

  • کتاب زمین شناسی کواترنر (آبرفت ها) – مهندس ناصر حسین خان ناظر
  • کتاب زمین شناسی ایران – دکتر علی آقانباتی
  • مقاله “بررسی جایگاه مدیریت در اکوسیستم تالاب پریشان” – رقیه و مریم نظری
  • نقشه زمین شناسی چهارگوش کازرون – سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
  • ویکی پدیا

 

کلمات کلیدی: زمین شناسی , زمین گردشگری , ژئوتوریسم , دشت آبرفتی , کازرون , تاقدیس , ناودیس , زاگرس چین خورده , دوره یخ چالی , آبخوان , دریاچه پریشان , خشکسالی , حفر چاه , کفه نمکی , زمین پف کرده , موئینگی , استان فارس , تاقدیس دشتک – فامور , تاقدیس سربالش , چین خوردگی , تتیس , کرتاسه , آسماری

غار یخ مراد

یکی از جاذبه های زیبای استان البرز، غاری است با قندیل های یخی که در زمستان تا اوایل بهار در زیباترین حال خود قرار دارد. نام این غار از یک باور قدیمی در میان مردم محلی گرفته شده است. مردم اطراف این غار اعتقاد داشته اند که یخ موجود در این غار حاجت ها و نیاز های آنها را براورده کرده و آنها را به مراد دل خود می رساند. در نتیجه این غار “یخ مراد” نامیده شده است.

چرا یخ مراد؟

گفته می شود، در گذشته مردم بومی بر این باور بوده‌اند که یخ موجود در اعماق غار برای درمان ناباروری زنان خاصیت شفادهنده دارد؛ و وجود کهنه‌های آویخته (دخیل) به دهانه اصلی و درون غار در گذشته که باعث نام‌گذاری روستای مجاور به کهنه ده شده گواه این ادعا است. اما به نظر می رسد که روستای مجاور این غار به دلیل قدمت آن “کهنه ده” نامیده شده است.

 

نمایی از روستای کهنه ده از دهانه غار یخ مراد

چگونه بوجود آمده است؟

غار یخ مراد در سنگ های آهکی سازند لار پدید آمده است. تاریخ تشکیل این سنگ ها به ۱۵۰ تا ۱۳۸ میلیون سال قبل یعنی دوره ژوراسیک برمی گردد. در این زمان با پیشروی دریا در بخش شمالی ایران و تشکیل یک دریای کم عمق، سنگ آهک های سازند لار در محدوده ای که امروزه رشته کوه البرز قرار دارد تشکیل شده اند که با کذشت زمان و فشارهای زمین ساختی وارده از شمال و جنوب، این سنگ ها از دل دریا خارج شده و به شکل امروزی بخشی از کوه های البرز را ساخته اند.

اما تشکیل غار یخ مراد در همین چندصدهزار سال اخیر اتفاق افتاده است و دفعتاً و ناگهانی نبوده و به تدریج در اثر عملکرد جمعی عوامل مختلف از جمله، فرسایش آبی، نیروهای زمین ساختی، زمین لرزه، انحلال، آب و هوا و … به صورت وضعیت کنونی در آمده است. نیروهای زمین ساختی سنگ های سخت را درزه دار می کنند و شکستگی ههای فراوانی را در آنها ایجاد می کنند. در اثر شرایط آب و هوایی و بارش باران و برف، جریان آب از میان درزه ها و ترک ها به بخش های درونی زمین راه می یابند و در مسیر خود بخش هایی از سنگ ها را به مرور زمان حل کرده و با خود می برند. در نتیجه فضا کم کم بازتر می شود و حفرات و فضاهای خالی گسترش می یابند. زمین لرزه نیز با شکستن و انداختن بلوک های سنگی بزرگ به گسترش فضای دالان ها و تالارهای غار کمک می کند و در نتیجه به مرور زمان فضای غار در اثر اندرکنش نیروهای مختلف بزرگتر و بزرگتر می شود. غار یخمراد اینگونه شکل گرفته است و از ۴ طبقه با اختلاف ارتفاع بیش از ۳۰ متر تشکیل شده است.

 

سنگ های آهکی میزبان غار یخ مراد حدود ۱۴۰ میلیون سال قدمت دارند. دهانه غار در تصویر مشخص است.

 

توصیف فضای داخل غار:

دهانه ورودی غار در میانه دامنه ی کوه ی صخره ای مشرف بر روستای کهنه ده قرار دارد. برای رسیده به دهانه ورودی باید از کنار جاده دسترسی به روستای آزادبر حدود ۳۲۰ متر با شیبی به سوی بالا پیاده روی نمود و در نهایت با بالا رفتن از پلکانی به دهانه غار رسید. تالار ورودی غار فضایی نه چندان بزرگ است اما فضایی برای ایستادن ۳۰ تا ۴۰ نفر را دارد. بلوک های سنگی افتاده نشان از یک زمین لرزه اثر گذار می دهد که با توجه به نزدیک بودن غار به گسله ی لزره زای طالقان می تواند به آن نسبت داده شود.

 

دهانه ورودی غار یخ مراد که فضایی محدود برای ایستادن دارد.

 

در سمت راست شیب لایه های سنگی به سمت پایین دست و لغزنده بودن آنها امکان پیمایش را سخت می کند و نیاز به وسایل کمکی و نیروی خبره دارد. اما برای رسیدن به تالارهای دیگر باید از دهانه مستقیماً از روی بلوک های سنگی افتاده عبور کرده و از دالان های مختلفی گذشت. در مسیر کمابیش (با توجه به فصل پیمایش غار) با چکیده ها و چکنده (استالاگمیت و استالاکتیت) های زیبای یخی روبرو می شویم که برخی به صورت ستونی از سقف تا کف غار کشیده شده اند.

 

 

در مسیر دالان ها چاه هایی حدوداً ۵ تا ۷ متری وجود دارند که ارتباط بین طبقات بالایی و پایینی را فراهم می کنند و برای پیمایش آنها نیاز به طناب و تجهیزات حرفه یی می باشد. اما با عبور از روی آنها می توان به اولین تالار غار دسترسی یافت. با ورود به این تالار مجموعه ی زیبایی از چکیده ها و چکنده ها بستر تالار را پوشانده و از سقف آویزان شده اند. با ورود به تالارها و اعماق بیشتر بر حجم و ابعاد این سازه ای زیبای طبیعی افزوده می گردد و در تالار های پایین تر که دسترسی عموم به آنها کمتر است، این سازه ها از آسیب در امان مانده و زیبایی های بیشتری از خود نشان می دهند.

 

یکی از تالارهای اصلی غار یخمراد

 

چند توصیه برای پیمایش غار:

  • فضای درونی غار سرد و در زمستان سوزی غیر قابل تحمل دارد، پس حتما لباس گرم و مناسب با خود داشته باشید.
  • مسیر درونی غار خیس و در فصول سر یخ بسته است. ضمن آنکه برای رسیدن به دهانه غار باید مسیری را به کوهنوردی بپردازید، پس کفش مناسب به همراه داشته باشید.
  • قندیل های درون غار دلیل اصلی سفر گردشگران برای دیدن این غار هستند، پس بر حفظ آنها بکوشید و مراقب شکستن آنها باشید.
  • فضای این غار و به طور کلی همه ی غارها به صورتی است که ممکن است در مسیرهای آنها گم شوید، پس حتما با یک غارنورد کار بلد به درون غار بروید؛ مخصوصا غار یخمراد که دارای چند چاه خطرناک می باشد.
  • زمانی را برای لذت بردن از سکوت غار و عکاسی از پدیده های زیبای غار اختصاص دهید.

 

 

 

 

چگونه به غار برسیم؟

برای دسترسی به غار یخ مراد کافی است از کرج مسیر جاده ی چالوس را پی بگیرید و پس از عبور از روستای نساء و قبل از رسیدن به گچسر، از خروجی روستای وله به سمت روستای آزادبر جاده ی آسفالته را ادامه دهید. حدوداً با طی مسافت ۴ کیلومتری در دره وله به روستای کهنه ده می رسید و با ادامه جاده حدود ۱ کیلومتر بالاتر از روستا به یک پل می رسید که برای عبور جاده از روی رودخانه احداث شده است.

 

 

در همین جا مسیر پیاده روی به سوی دهانه غار آغاز می شود و شما می توانید وسیله ی نقلیه خود را متوفق نمایید. البته در زمستان و پس از بارش سنگین برف، مسیر بسته است و بهتر است وسیله ی خود را در همان روستای کهنه ده متوقف کرده و از پیاده روی در برف لذت ببرید.

 

 

اگر مسیر شمشک به دیزین باز باشد، نیز می توانید از شرق تهران این مسیر را تا جاده ی چالوس ادامه داده و به سوی جنوب پس از گچسر وارد دره وله شوید.

موقعیت غار یخ مراد را روی نقشه ببینید.

 

 

 

چه پدیده های دیگری در نزدیکی غار می توانیم ببینیم؟

دره وله یک دره ی گسلی و عمیق است، در نتیجه دامنه های پرشیب دارد. در زمستان و پس از بارش برف می توان بهمن های رخ داده فراوانی را بر روی این دامنه ها مشاهده کرد.

همچنین سنگ های سبز سازند کرج (توف)، سنگ های نخودی و صخره ساز سازند لار (سنگ آهک)، سنگ های نازک لایه و تیره رنگ سازند شمشک (شیل و ماسه سنگ)، سنگ های قرمز سازند قرمز بالایی (ماسه سنگ و کنگلومرا) تنوع سنگ شناختی محدوده ی این غار است که می توانید با آنها آشنا شوید.

در بالادست کهنه ده به سمت آزادبر، یک بند گابیونی توسط آبخیزداری برای مهار شدت جریان آب به منظور جلوگیری از سیلاب احداث شده که پشت آن توسط رسوبات رودخانه یی پر شده و آب رودخانه به صورت آبشار به پایین سرازیر می شود و زمین منظری زیبا را در این محدوده پدید آورده است. همچنین در همان محل یک سنگ افت به نسبت بزرگ باعث ریزش بلوک های سنگی در بستر رودخانه شده و عبور آب از میان آن بلوک ها صدایی زیبا ایجاد می کند. احتمال می رود که این سنگ افت هم در اثر زمینلرزه ایجاد شده باشد.

در بالای روستای آزادبر که انتهای این مسیر است، یک معدن قدیمی گچ وجود دارد که زیبایی و جذابیت خاص خود را دارد. البته رسیدن به این معدن نیازمند اجازه از روستاییان و داشتن یک اتومبیل مناسب است.

قبل از ورودی روستای آزادبر نیز یک راه خاکی از جاده ی اصلی جدا می شود که به سمت باختر تا طالقان ادامه دارد. پیمودن این جاده نیز نیازمند شرایط آب و هوایی مناسب و اتومبیل مناسب است.

برای کسب اطلاعات بیشتر این مقاله را بخوانید: سفر به آزادبر

کلمات کلیدی: غار یخمراد , آزادبر , کهنه ده , البرز , قندیل , استالاگمیت , استالاکتیت , چکیده , چکنده , یخ , گچسر , روستای وله , غارنوردی , ژئوتوریسم , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , جاده چالوس

 

گنبد آتشفشانی گئچی قالاسی

 

 

آنهایی که تاکنون مسیر تبریز به مرز بازرگان را طی کرده اند، حتما از دیدن زیبایی های طبیعی و زمین شناختی فراوان این مسیر لذت برده اند. یکی از این زیبایی های طبیعی که در مسیر مرند – ماکو و در حوالی کوشکسرای از دور خودنمایی می کند، یک کوه منفرد است که در زبان محلی “گئچی قالاسی” نامیده می شود که به زبان فارسی “قلعه ی بز” معنا می شود.
این کوه منفرد که در سمت چپ جاده ی مرند – ماکو با ارتفاع ۲۰۵۰ متر از سطح دریا از دور مشخص است در واقع یک “گنبد آتشفشانی” است و اطراف آن را سنگ های رسوبی فرا گرفته اند.
گنبد آتشفشانی (Volcanic dome) در واقع زمانی شکل می گیرد که گدازه ای به سطح زمین برسد و بخاطر چسبندگی و ویسکوزیته بالایش نتواند به راحتی جریان یابد و در اطراف محل خروج و یا دهانه خروجی جمع شود. در نتیجه شکلی گنبد گونه به خود می گیرد. گاهی اوقات گنبدها در اثر خروج های مکرر گدازه های چگال از یک خروجی تولید می شوند و گاهی نیز گدازه بسیار چگال از دهانه آتشفشان به بیرون فشار داده می شود مانند خروج خمیر دندان از تیوب در اثر فشردن آن.
با بالا آمدن گدازه جدید، توده های قدیمی تر شکافته شده و بوسیله ی نیروی اعمال شده از پایین باز می شوند و گدازه های جدید از میان درزه های و شکستگی ها بالا می آیند و از طریق این شکاف ها به سطح رسیده و جریان های کوچک به آهستگی روی دامنه به سمت پایین جریان می یابند و با تکرار این عمل گنبد به آرامی شکل می گیرد. همانطور که گنبد شکل می گیرد، پوسته ی در حال گسترش آن شکسته می شود و به سمت پایین می غلتد تا پشته ای از قطعات سنگی زاویه دار (برش) در دور تا دور دامنه شکل بگیرد. ادامه ی این عمل می تواند به دفن شدن گنبد در میان پشته های واریزه یی منجر شود.

 

در نتیجه یک گنبد آتشفشانی می تواند روزها، ماه ها، سال ها و قرن ها در حال رشد باشد. از درون با تزریق ماگما و از بیرون با سنگ های ناپایدار و شکننده. حتی ممکن است در اثر فشار فزاینده ی گازهای ماگما، یک گنبد آتشفشانی منفجر شده و جریان های آذرآواری، لاهار و سایر فرایندهای یک آتشفشان انفجاری را از خود بروز دهد.
جنس گدازه های خروجی که سازنده ی گنبدهای آتشفشانی هستند می تواند از بازالت تا ریولیت متفاوت باشد، اگر چه اکثر گنبدها از ترکیبات حدواسط مانند داسیت – آندزیت ساخته شده اند. اما مشخصه همه ی این گدازه ها چگالی بالای آنهاست. چگالی بالا از دو روش بدست می آید: سطح بالای سیلیس در ماگما و یا با خروج گاز از ماگمای سیال. از آنجایی که گنبدهای آندزیتی و بازالتی چگال به سرعت هوازده شده و به راحتی با ورود گدازه های بعدی از بین می روند؛ بیشتر گنبدهای باقی مانده کنونی دارای محتوای سیلیس بالا بوده و از جنس ریولیت یا داسیت هستند.

 

جنس گنبد آتشفشانی گچی قلعه سی “داسیتی – تراکی داسیتی” است و در زمانه نئوژن در میان سنگ های رسوبی میوسن نفوذ کرده است. در نتیجه انتظار وجود سنگ های دگرگون شده مجاورتی را نیز می توان در اطراف این کوه داشت. در دامنه های این کوه رگه های زیبایی از سنگ مرمر سبز رنگ وجود دارد که موید دگرگونی سنگ های اطراف این کوه در اثر حرارت درونی آن است. سنگ های در بر دارنده این کوه مارن قرمز، کنگلومرا، ماسه سنگ همراه با گچ و نمک، مارن گچی، ماسه سنگ آهکی و سنگ آهک ست که سن میوسن را به آنها نسبت داده اند.

 

با دگرگونی سنگ های آهکی اطراف کوه در طی زمان، بلورهای درشتی از کلسیت (CaCo3) را بنام مرمر اونیکس (Onyx marble) ایجاد کرده است. در این محل، آب ترش و سرد و گازداری از اعماق زمین خارج می شود که در مسیر جاری شدن خود لایه های زیبایی از رسوبات آهندار قرمز و لیموئی را ایجاد نموده است.
چندین گنبد دیگر نیز در ادامه به سمت مرند و همراستا با گئچی قالاسی و راستای گسله شمالی میشو بیرون زده اند که همجنس با این گنبد هستند اما از بلندای چندانی برخوردار نیستند.
در تصویر قله زیبای گئچی قالاسی از جاده ی مرند – ماکو و در نزدیکی روستای کوشکسرای با نگاه به سوی جنوب باختر به تصویر کشیده شده است. قله ی گنبدی شکل، واریزه های دامنه یی و واحد های مارنی و رسی به خوبی قابل مشاهده اند.

کلمات کلیدی: زمین شناسی ,زمین گردشگری ,ژئوتوریسم ,ژئوپارک ارس ,گئچی قالاسی ,مرند ,کوشکسرای ,آذربایجان , گنبد آتشفشانی ,داسیت ,تراکیت