دومین دریاچه شور دنیا

دریاچه اُرومیه نام دریاچه‌ای در شمال غربی ایران است. طبق تقسیمات کشوری، این دریاچه میان دو استان آذربایجان غربی و استان آذربایجان شرقی قرار گرفته است. مساحت این دریاچه در تابستان ۱۳۹۴ در حدود شش هزار کیلومتر مربع بود که در ردیف ۲۵امین دریاچه بزرگ دنیا از نظر مساحت قرار می‌گیرد. دریاچهٔ ارومیه، بزرگ‌ترین دریاچهٔ داخلی ایران و دومین دریاچهٔ بزرگ آب‌شور دنیا است. آب این دریاچه بسیار شور بوده و بیشتر از رودخانه‌های زرینه‌رود، سیمینه‌رود، تلخه رود، گادر، باراندوز، شهرچای، نازلو و زولا تغذیه می‌شود.

این دریاچه با داشتن بیش از یک‌صد جزیره کوچک سخره‌ای محل توقف پرندگان مهاجر از جمله فلامینگو، پلیکان، کفچه‌نوک، اکراس، لک‌لک، اردک پیسه،نوک‌خنجری٬ چوب‌پا، و مرغ نوروزی می‌باشد.

به خاطر شوری بیش از حد دریاچه هیچ نوع ماهی در این دریاچه زندگی نمی‌کند. با این‌حال دریاچه ارومیه یکی از زیست‌گاه‌های مهم سخت‌پوست آرتمیاشناخته‌می‌شود. این سخت پوست یکی از منابع اصلی تغذیه پرندگان مهاجر از جمله فلامینگو به شمار می‌آید. در اوایل سال ۲۰۱۳ از رئیس وقت مرکز مطالعات آرتمیای ارومیه نقل شد که آرتمیا در این دریاچه منقرض شده‌است. این نظر توسط برخی کارشناسان دیگر رد شده‌است.

این دریاچه از اواسط دهه ۸۰ شروع به خشک شدن کرد و امروزه در خطر خشک شدن کامل قراردارد. بررسی تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که در سال ۹۴ دریاچه ۸۸ درصد مساحت خود را از دست داده (گزارش‌های قبلی تنها به از دست رفتن ۲۵ تا ۵۰ درصد مساحت دریاچه اشاره کرده‌بودند). دلایل بسیاری برای خشک شدن دریاچه ذکر شده است از جمله خشکسالی، احداث بزرگراه بر روی دریاچه، و استفاده بی‌رویه از منابع آب حوزه آبریز دریاچه. تحقیق جدیدی توسط چند تن از محققان در آمریکای شمالی نشان می‌دهد که خشک‌سالی تنها باعث کاهش ۵ درصدی بارش در حوزه آبریز دریاچه شده و عوامل انسانی شامل پروژه‌های جاه‌طلبانه توسعه اقتصادی-آبی به همراه ساخت بزرگراه ۱۵ کیلومتری بر روی دریاچه با دریچه کوچک ۱/۲ کیلومتری وضعیت دریاچه را به بحران کشانیده است. تا سال ۹۱ بیش از دویست سد بر روی رودخانه‌های حوزه آبریز دریاچه در مرحله آماده بهره‌برداری، یا پایان مراحل طراحی بودند.

بر اساس بررسی‌ها در آبان ۱۳۹۴ تراز آب دریاچه ارومیه ۱۲۷۰٫۰۴ متر عنوان شد که نسبت به زمان مشابه سال پیش از آن ۴۰ سانتیمتر کاهش نشان می‌داد.

طول دریاچه از شمال به جنوب در حدود ۱۴۰ کیلومتر و عرض آن بین‏ ۲۰ تا ۵۰ کیلومتر تغییر می‏ کند. حداکثر عمق آن ۲۱ متر و عمق متوسط آن‏ ۶ متر می ‏باشد. در فصل تابستان،آب دریاچه در حدود ۱ متر پایین‏ می‏رود،به طوری که از مساحت دریاچه که در حدود ۶ هزار کیلومتر مربع‏ می‏ باشد،حدود ۱۵۰۰ کیلومتر مربع آن خشک می‏ شود و در سواحل دریاچه‏ زمین‏ های باتلاقی تشکیل می‏دهد. مقدار آب دریاچه را در حدود ۱۲ میلیارد متر مکعب تخمین می‏ زنند. تغییر سطح آب دریاچه در ایام سال‏ کاملا محسوس است. در ماه‏های شهریور، مهر و آبان آب آن کم می‏ شود.در مواقع سرما و یخبندان،ارتفاع سطح دریاچه تقریبا ثابت است. در اوایل‏ فروردین،به واسطهء ذوب برفها و فراوانی آب رودها،دریاچه به حداکثر وسعت خود می‏ رسد که گاهی ۴ تا ۵ متر از سطح عادی بالاتر می‏ آید و بخشهایی از ساحل آن به زیر آب فرو می‏ رود.

پسروی ساحل و تغییرات سطح آب در سواحل غربی دریاچه‏  در مورد پیدایش این دریاچه نظرات مختلفی بیان شده است. نخست‏ این که دریاچه نسبتاً جوان است و بعد از آخرین فعالیت یخچالی و بر اثر فعالیت های تکتونیکی پدید آمده است. از دید “شرودر” چاله این دریاچه بخشی از یک فرورفتگی است که از ارومیه تا دختر کشیده‏ شده و خود یک کمربند آتشفشانی است. برخی اعتقاد دارند که دریاچه ارومیه یک چین زمین‏ شناسی است و طبقات رسوبی به سمت مرکز دریاچه‏ امتداد دارند. نظریه دیگر این است که این دریاچه در اثر حرکت گسل ارومیه به وجود آمده است.

دریاچه در گودالی قرار دارد که در آن آهکهای دوران سوم‏ {نظریه وی ائوژئوسنکلاین (ناودیس طویل و باریکی که فعالیت آتشفشانی در آن‏ زیاد است) نام دارد} (الیگوسن)، فلیش دوران دوم(کرتاسه پایینی) را پوشانده است. این‏ دریاچه از نظر زمین‏ شناسی در بین دو سیستم فعال گسل تبریز در شمال و گسل‏ زرینه ‏رود در جنوب واقع شده است.

نظریهء دیگر بر آن است که‏ دریاچه ارومیه در اثر رویدادهای زمین ساختی و در میوسن میانی، بعد از فروافتادگی چاله تبریز-ارومیه، چاله مزبور را اشغال می‏کند و بنابر این حالت ژئوسنگلینالی دارد. «کارل»و«بوتزر» پیدایش دریاچه‏ را ناشی از ازدیاد بارندگی می‏ دانستند.

از نظر میزان گسترش آب، وسعت آن در دوره پلیوستوسن(دوران‏ چهارم) خیلی بیشتر از امروز بوده است و سطح امروزی آن در حدود ۳۵۰ متر پایین تر از آن زمان می‏ باشد،لذا در دوران چهارم به موازات‏ تغییرات اقلیمی، سطح آن دائماً تغییر می‏ کرده است. شواهد این تحولات‏ را به صورت پله‏ ها و تراسهایی می‏ توان در اطراف دریاچه پیدا کرد. سکوها دلتاهای قدیمی بیرون از آب، وسعت و منطقه گسترش دریاچه را نشان‏ می‏ دهد. ادامه تراس های دریاچه‏ ای در منطقه دامنه تشکیلات‏ خروجی کوه بز و داغی با عظمتی چشمگیر وجود دارد. در این تراس ها، ناپیوستگی‏هایی دیده می‏ شود که نشانه‏ ای از وجود یک سطح فرسایش قدیمی به‏ شمار می‏ رود. نحوه عمل رسوب‏گذاری در این ناپیوستگی‏ ها مؤثر بوده است. در زمان‏هایی که نوسانی در پوستهء زمین وجود داشته،نهشته‏ ها حالت‏ دگرشیبی نیز به خود گرفته‏ اند.

«کارل»و«بوتزر»مراحل گسترش دریاچه ارومیه را مربوط به‏ دوره‏ های بارانی دوران چهارم می‏ دانستند. به نظر آنان دریاچه زمانی به‏ حداکثر گسترش خود می‏ رسیده که دوره‏ های یخبندان به حداکثر توسعه خود می‏ رسیدند. به نظر«بوبک»علت توسعهء دریاچه در دورهء پلیو – پلئیستوسن و دوره‏ های سرد پلئیستوسن، پایین آمدن حرارت متوسط هوا به میزان ۵ درجه سانتیگراد کمتر از امروز بوده است. بر اساس‏ نظریه «کارلتن-کورن»در این حوضه، از پلئیستوسن پیشین به این طرف ناپیوستگی ظاهر شده در سونداژهای تراس دریاچه ‏ای واقع در پایکوه های ناهمواری بزوداغی در غرب دریاچه ارومیه جنگلهایی وجود داشته که هم اکنون از بین رفته است. دلیل این‏ مدعا، پیدایش استخوان حیوانات وحشی در غار تام‏تاما در ارومیه می‏باشد. دکتر«بوبک» حداکثر ارتفاع دریاچه ارومیه از سطح دریا را ۱۳۷۰ متر نوشته است اما با پیدایش نظریه امکان‏ رطوبت بیشتر هوا و گسترش دریاچه در دوره یخبندان وورم، اصولا بایستی سطح آب بیشتر از این مقدار بوده باشد.

دکتر«ربین» در عمق ۲- ۳ متری تراس دریاچه‏ ای ۱۴۵۰ متری موجود در تبریز، اثر بسیار ظریف‏ باستانی متعلق به دورهء حجر جدید بافته بود که مسایلی را به دنبال داشت. علم باستانشناسی برای این مرحله از تاریخ،قدمتی در حدود ۸۰۰۰ سال‏ پیش از میلاد قائل است. بدین ترتیب ظاهراً هزاران سال بعد از پایان‏ یخبندان دورهء وورم آبهای دریاچه به ارتفاع ۱۴۵۰ متر بالاتر از سطح‏ دریا می‏ رسیده که نظر دکبر«بوبک»را نفی می‏کند.

نظریه دیگر درباره پیدایش و گسترش دریاچه مبتنی بر این فرض است که در دوره‏ های‏ سرد پلئیستوسن، بعد از گسترش دریاچه، سردی هوا موجب توقف گسترش‏ گیاهان شده و در نتیجه عوامل بازدارنده فرسایش یعنی گیاهان مانعی‏ در برابر جریان‏های متناوب سیلابی ایجاد نمی‏ کرده است، به نظر می‏ رسد که این دریاچه همانند سایر دریاچه‏ های داخلی ایران،به علت کاهش میزان‏ تبخیر پدید آمده باشد. از دورهء وورم به این طرف، بالاآمدن میزان درجه‏ حرارت به ویژه در فصل تابستان، موجب شده مقداری از آب دریاچه خشک‏ شود و قشر نمکی بر جای بماند. این پدیده از پاپان دورهء وورم تا به حال‏ ادامه داشته است. بنابراین در دوره پلئیستوسن تأثیر دقیق میزان دما در میزان تبخیر، و اهمیت مقدار و شدت بارندگی‏ های محلی (نه میزان‏ بارندگی سالیانه) در پیدایش و گسترش دریاچه بی‏ تأثیر نبوده ‏اند. لذا می‏توان کرونولوژی ساده‏ ای را تنظیم کرد:

پس از تشکیل حوزه‏ه یا نئوژن آذربایجان و فعالیت گسل تبریز در میوسن‏ میانی، چاله تبریز-ارومیه به وسیله نهشته‏ های دریاچه‏ ای پوشانده می‏ شود که می‏ توان آن را به اواخر دوره پلیوسن نسبت داد. در فاصله زمانی طولانی‏ دوره یخچالی که دران چهارم دیرینه را از بحران‏ های آب و هوایی دوران‏ چهارم جدید جدا می‏ کند، تراس هایی پدیدار می‏ شود که پایینترین آن، ناشی از آخرین مرحله آب و هوای سرد و مرطوب بوده که می‏وان آن را با تاردی گلاسیر همزمان دانست. چون در اثنای دوره یخچالی دوران‏ چهارم، این بخش از ایران،تحت تأثیر پرفشار قطبی و دارای اقلیمی سرد و نسبتاً کم آب بوده، روند فرسایش در آن همانند اغلب قسمت های نیمه شمالی‏ ایران بوده و در این دوره‏ ها (دوره‏ های سرد) عملکرد فرسایش با حاکمیت‏ قلمرو خاکسره (Solifluction) مشخص می‏ شده است. اما در دوره ‏های بین‏ یخچالی تحت تأثیر قلمرو فرسایش بارانی بوده است.

در این که تحولات دوران چهارم، تراس هایی را به وجود آورده،همه‏ متفق‏ القولند. «شوایتزر» جمعا چهار مرحله از ارتفاعات سطح آب دریاچه‏ را مشخص کرده که ارتفاع هر یک از آنها در مقایسه با ارتفاع‏ امروزی ۱۲۷۳ تا ۱۲۸۰ متر بالاتر از سطح دریای آزاد به ترتیب به قرار زیرند:

دوره سرد میندل ۲۱۵ متر،دورهء سرد ریس ۸۵-۸۰ متر، دورهء سرد وورم I 65-60 متر،دوره وورم H 30 متر.

این موارد نوسانات بسیار آب دریاچه ارومیه را در دوران چهارم نشان‏ می‏ دهد.

همان طور که قبلا نیز ذکر شد، سطح دریاچه ارومیه در حال حاضر نیز دارای نوساناتی می‏ باشد. نوسان سطح آب آن بیش از ۱ متر است و دامنه نوسان ادواری آن نیز بیش از ۴ متر می‏ باشد، لذا وسعت، شکل‏ و سایر خواص مورفومتری دریاچه در خلال زمان متغیر می باشد. در نتیجه‏ نوسانات سطح دریاچه نوار شوره ‏زاری در پیرامون آن تشکیل می ‏شود. پهنای این نوار متناسب با شیب و وسعت جلگه‏ های ساحلی در جهات مختلف‏ تغییر می‏ کند. عرض این نوار در جلگه‏ های مصبی بیشتر می ‏باشد. پایینترین سطح آب دریاچه در اوایل پاییز دیده می‏ شود.

دریاچه ارومیه یکی از دریاچه‏ های نادر و غیر عادی در جهان است که‏ آب آن فوق اشباع از نمک بوده و از نظر اندازه،عمق و ترکیبات شیمیایی‏ آب آن، نوع رسوب، اکولوژی و گردش آب اختصاصات ویژه‏ ای دارد. درباره علت شوری دریاچه ارومیه باید از وجود سنگ های گچی و نمکی نئوژن در حوضه آبریز آن نام برد که مخصوصاً در بخش‏ شمالی آن، آغشته به نمک بوده و در چند جا، گنبدهای نمکی آنها را قطع‏ می ‏کند. درجه شوری آب دریاچه نیز دستخوش تغییر است. در کف دریاچه‏ چشمه‏ هایی وجود دارد که آب آنها درجه شوری را پایین می‏ آورد. رودهای شوری نظیر تلخه‏ رود نیز در افزایش شوری آن مؤثرند. شوری آب دریاچه شرایط استخراج نمک آن را فراهم‏ کرده است.

میزان کلرورسدیوم آن از ۳۰/۶۵ تا ۹۰/۲۷۱ گرم در لیتر متفاوت‏ است. نسبت مول Mg/Ca آن در حدود ۲۸ به ۱ است و PH آن‏ در حدود ۲/۷ تا ۶/۷ می‏ باشد. وزن مخصوص آب دریاچه‏ از ۱۱۳/۱ تا ۱۵۵/۱ متفاوت می‏ باشد. رسوبات شیمیایی این‏ دریاچه به ترتیب فراوانی عبارتند از نمک طعام، گچ، آراگونیت و کلسیت، رسوبات تخریبی همانند فلدسپات و خاکسترهای آتشفشانی (احتمالا مربوط به سهند).

دریاچه ارومیه دارای ۱۰۲ جزیره است. جزایر دریاچه ارومیه اغلب صخره‏ ای می‏ باشند که مهمترین آنها شامل‏ تشکیلات خروجی(شاهی) و آهک‏ های میوسن بر روی ماسه سنگ‏های‏ کرتاسه (کبودان یا قویون داغی) می‏ باشند.

کلمات کلیدی: آذربایجان , ایران , دریاچه ارومیه , دومین دریاچه شور , زمین شناسی , زمین گردشگری , زمین گشت , ژئوتوریسم

منابع

۱-اهلرز،اکارت-مبانی یک کشور شناسی جغرافیایی(ایران)-ترجمهء محمدتقی‏ رهنمایی-تهران-گیتاشناسی-۱۳۶۵٫

۲-ایرانپناه،دکتر اسد-اصول چینه‏شناسی-انتشارات دانشگاه تهران-چاپ دوم- تیرماه

۳-بدیعی،دکتر ربیع-جغرافیای مفصل ایران-جلد اول-اقبال-تهران- ۱۳۶۲

۴-جداری‏عیوضی،دکتر جمشید-جغرافیای آبها-دانشگاه تهران-چاپ دوم- مهر ۱۳۶۶

۵-جداری عیوضی،دکتر جمشید،-ژئومورفولوژی درهء کوزه کنان-نشریهء گروه‏ آموزشی جغرافیا-تهران-شمارهء ۱-دی ۱۳۵۶

۶-جداری عیوضی،دکتر جمشید-کویر کبودان-موسسهء جغرافیا-دانشگاه‏ تهران-شمارهء ۱۸-مهرماه ۱۳۶۱

۷-خسرو تهرانی،خسرو-درویش‏زاده،علی-زمین‏شناسی ایران-تهران- تربیت معلم-۱۳۶۳

۸-خیام،دکتر مقصود-ملاحظاتی چند در سفره‏های آبرفتی و نهشته‏های کواترنر جلگهء تبریز-مجموعهء مقالات سمینار جغرافیایی-انتشارات آستان قدس رضوی.

۹-دهقان،علی-رضائیه،سرزمین زرتشت-ابن‏سینا-تهران-

۱۰-سیاهپوش،دکتر محمد تقی-پیرامون آب و هوای باستانی فلات ایران- ابن‏سینا-تهران-۱۳۵۲

۱۱-گابریل،آلفونس-تحقیقات جغرافیایی راجع به ایران-ابن‏سینا-تهران-

۱۲-گل گلاب،حسین-مشخصات جغرافیای طبیعی ایران-نوشتهء م.پتروف- تهران-ابن‏سینا-

۱۳-محمودی،دکتر فرج‏اللّه-تحول ناهمواریهای ایران در کواترنر-پژوهش‏های‏ جغرافیایی-موسسهء جغرافیا-دانشگاه تهران-شهریور ۱۳۶۷

۱۴-نقشهء زمین‏شناسی شمال غرب ایران-مقیاس ۱۰۰۰۰۰۰/۱-شرکت ملی نفت‏ ایران-شمارهء ۱-۱۹۷۸

۱۵-ودیعی،دکتر کاظم-مقدمه بر جغرافیای طبیعی ایران-تبریز-فروردین ۱۳۳۹

۱۶-ودیعی،دکتر کاظم-مطالعات جغرافیایی-نوشتهء ژاک دومورگان-تبریز-

0 پاسخ

ثبت دیدگاه

مایل به ملحق شدن به بحث هستید ؟
به ما بپیوندید !

دیدگاهتان را بنویسید