کوهستان البرز و دشت تهران

کسانی که در تهران زندگی می کنند و علاقه به طبیعت دارند حتماً بارها و بارها دره های سرسبز و زیبای کوهستان شمالی تهران را به سمت ارتفاعات طی کرده اند و در روزهای تعطیل آخر هفته از زیبایی و آرامش کوهستان البرز لذت برده اند. دره سوهانک، دارآباد، گلاب دره، دربند، درکه و … دره های زیبا و سرسبز شمال تهران هستند که مسیرهای کوهنوردی سالم و مناسبی به سمت ارتفاعات بلندترین قله ی شمال تهران یعنی قله ی توچال را برای کوهنوردان فراهم می سازند.

از دیدگاه پهنه بندی ساختاری – رسوبی، تهران و پیرامون آن در مزر دو پهنه ساختاری – رسوبی البرز و ایران مرکزی واقع است. مرز بین این دو پهنه مهم، گسله شمال تهران است که مهمترین ویژگی آن ایجاد فروافتادگی نئوژن (در محل دشت تهران تا حوض سلطان) می باشد.  این حوضه فروافتاده میزبان توالی ضخیمی از ماسه شن و مارن است که در مرحله بعدی توسط نهشته های جوان کوارترنر پوشیده شده است. این حوضه به تدریج ژرفای خود را از دست داده و در انتهای میوسن خشک شده است (نهشته های این حوضه با مرز ناپیوسته توسط نهشته های جوان پوشیده شده اند). محدوده شمالی گسله شمال تهران در حاشیه شمال خاوری منطقه در زیر پهنه ترشیری جنوبی پهنه البرز مرکزی قرار داشته است. این حوضه میزبان توالی های ضخیم از سنگهای رسوبی آتشفشانی ائوسن و راندگی و بالاآمدگی آن در امتداد زون راندگی جنوبی ارتفاعات البرز می باشد. در ائوسن میانی، این ریزپهنه به صورت یک حوضه رسوبی نسبتا عمیق بوده است که در آن واحدهای رسوبی آتشفشانی مختلف سازند کرج در محیط متلاطم زیردریایی تشکیل شده اند. مجموعه نهشته های البرز در زمان کواترنر به وسیله آبرفتهای جوان کوارترنر پوشیده شده اند.

یکی از مهمترین ویژگیهای سیستم کوارترنر، نوسانات آب و هوایی است که به صورت دوره های یخ چالی و بین یخ چالی ظاهر گشته است. دوره های یخ چالی (Glacial stages) به زمانه چیرگی هوای سرد و یخ بندان های شدید و شکل گیری یخ چالهاست. دوره های یخ چالی همچنین زمانه آرامش پوسته زمین است.

بر پایه مطالعات انجام شده در سیستم کوارترنر ۴ دوره یخچالی اصلی وجود داشته است که در هر منطقه نام و ویژگی خود را دارد. در ایران نامگذاری اروپای باختری رایج تر است. از سوی دیگر، این ۴ دوره یخچالی در ایران نیز شناسایی و نامگذاری شده اند. این ۴ دوره از قدیم به جدید به شرح زیر می باشد:

گونز (Gunz) و یا عصر یخ جاجرود، میندل (Mindel) یا عصر یخ توچال، ریس (Riss) یا عصر یخ تهرانشمال و بالاخره وورم (Wurm) یا عصر یخ آبعلی.

دوره های یخ چالی به وسیله ۳ دوره بین یخ چالی (Interglacial Stages) از یکدیگر جدا شده اند. در دوره های بین یخ چالی، سرما و یخبندان کاهش یافته و یخ چالها نیز عقب نشینی کرده اند. دوره های بین یخ چالی همچنین زمانه بی قراریهای پوسته زمین نیز می باشند.

در ایران اگرچه یخ چالها در دره های کوهستانی ( تا ارتفاع ۱۶۰۰ متر) به وجود آمده اند؛ ولی در سایر نقاط دوره های یخچالی که با فراوانی باران و کاهش دما و تبخیر همراه بوده است، بارشهای جوی سیلابها را بوجود آورده و سیلابها نیز به نوبه خود مصالح تخریبی و واریزه ها را با خود حمل و به نقاط پایین دست منتقل کرده و در صورت شرایط مناسب بار جامد خود را بر زمین گذارده و به این ترتیب آبرفتهای با ریخت زمین شناسی متفاوت و گونه گون در سراسر ایران گسترده شده اند. به همین علت دوره های یخ چالی در ایران را می توان دوره های آبرفت گذاری (alluviation Periods) نامید. در محدوده دشت تهران و کرج آبرفت ها از گسترش قابل توجهی برخوردار اند.

دشت تهران از چندین مخروط افکنه که راس آنها در محل دره – آبراهه های کوهستان شمال تهران و پنجه ی آنها در جنوب تهران گسترده شده است و آبرفت های حاصل از فرسایش سنگ ها در کوهستان را از درشت دانه در بالا و ریزدانه در بخش های انتهایی دشت گسترده اند تشکیل شده است. این آبرفت ها به دلیل مصالح خوبی که دارند محل گسترش بهترین باغستان ها و زمین های کشاورزی از شمال تهران تا بخش های جنوبی در اسلامشهر تا رباط کریم شده اند. آبرفت های تهران به چهار سازند تقسیم شده اند که از قدیم به جدید هزار دره، کهریزک، تهران و آبرفت های کنونی هولوسن می باشند که در زمانی مناسب در مورد آنها توضیح داده خواهد شد.

تصویر فوق در یک صبح پاییزی از درون هواپیمای در حال برخاستن از دشت تهران و ارتفاعات شمالی آن (البرز) گرفته شده است. یکی از جاذبه های زمین گردشگری تماشای ساختارهای زمین شناسی، تکتونیکی و مورفولیژیکی از درون هواپیماست. اگر در کنار پنجره باشید و دوربین به دست و البته شانس داشته باشید و آفتاب به شما اجازه دهد و شیشه ی پنجره تمیز باشد و البته بال هواپیما دید شما را کور نکرده باشد می توانید تصاویر زیبایی از زمین تهیه فرمائید.

2 پاسخ

ثبت دیدگاه

مایل به ملحق شدن به بحث هستید ؟
به ما بپیوندید !

دیدگاهتان را بنویسید