دریای خزر

بزرگ ترین دریاچه کره زمین

درياچۀ خزر بين عرض هاي شمالي ́ 7 و ˚47 تا ΄33 و ˚36 و طول شرقي  ́ 43 و ˚46 تا ΄50 و ˚54 قرار دارد. حدود 130 رودخانه جريان هاي خود را به داخل درياي خزر تخليه مي كنند كه مهمترين آنها رودخانۀ ولگا مي باشد و اين در حاليست كه سهم رودخانه هاي شمال ايران در تأمين آب درياي خزر بسيار ناچيز است.

 

دریای خزر

 

دریای خزر که در گذشته به نام هایی چون خاواینسکی، دریای هیرکانیان، دریای جرجان (گرگان)، بحر مازندران، بحر آبسکون و بحر قانیا نامیده می‌شد، امروزه با نام های خزر، مازندران و کاسپین نامیده می شود و بزرگ‌ترین دریاچه روی زمین است. این دریای بسته که در شمال کوهزایی آلپ- هیمالیا قرار گرفته، باقیمانده‌ای از دریای پاراتتیس است که بر پایه پژوهش های زمین شناسان روسی، حدود 11000 سال پیش، پس از جدایش از دریاهای سیاه ومدیترانه، مستقل شده است.
دریای خزر، با وسعت حدود 436000 کیلومتر مربع، 1200 کیلومتر طول و 220 تا 550 کیلومتر پهنا دارد. و حجم آب آن افزون بر 77000 کیلومتر مکعب است. گودی این دریا در بخش شمالی، 10 تا 12 متر و در بخش میانی، تا 770 متر است و گودترین نقطه آن در بخش جنوبی، تا 1000 متر نیز می رسد. سطح آب دریاچه در حدود 26 تا 28 متر (برحسب سالهای مختلف) از سطح آب دریاهای آزاد، پایین تر است. این دریا از طریق ولگا و همچنین کانال ولگا- دن که مجهز به حوضچه های تنظیم سطح آب و برقراری هم ترازی آب است، به طور غیر مستقیم با دریای بالتیک و دریای سیاه ارتباط دارد.

 

 

بخش شمالی خزر، شیب بسیار ملایم دارد. دو بخش میانی و جنوبی، با یک برجستگی زیر آبی به نام برجستگی سرت در حد فاصل دماغه باکو و خلیج قره بغاز(ترکمنستان) با امتداد شمال غربی- جنوب شرقی از یکدیگر جدا می‌شوند. این برجستگی، ادامه کوههای قفقاز است و ژرفای آب روی آن از 200 متر، تجاوز نمی‌کند. این برجستگی، مانع جریان آب در سطح دریاچه نیست.

به دلیل ناهمگنی ریخت بستر، گسترش رسوبهای وارده، ناهماهنگ است. سالانه رودهای وارده، به ویژه ولگا حدود 90 میلیون تن رسوب را وارد دریاچه می‌کنند که در آنها، سیلت از همه بیشتر است و همراه با دیگر انواع (ماسه، رس کربناتی دانه ریز) ستبرای قابل توجهی را تشکیل می‌دهند. ستبرای رسوبات نرم بستر دریای خزر را از 40 متر در نقاط شمالی و مرکزی تا حدود 1200 متر در بخش جنوبی برآورد کرده‌اند.

دریای خزر ناهمگن و قابل تقسیم به سه بخش شمالی، مرکزی و جنوبی است که با گسل های اصلی موجود در پی سنگ از یکدیگر جدا شده‌اند. پی سنگ بخش شمالی از نوع پوسته نیمه اقیانوس- سکوی قاره‌ای پرکامبرین روسیه است که چین هایی با روند شمالی- جنوبی دارد. بخش مرکزی، دارای پی سنگ هرسینین، با ویژگیهای قاره‌ای و روند شمال غربی- جنوب شرقی است. بخش جنوبی دارای پی سنگ بازالتی با ستبرای 15 تا 20 کیلومتر است که با پوسته گرانیتی محصور شده است.

با توجه به شواهد موجود، حداقل از زمان پليوسن – پليستوسن، جنوب خزر توسط گسله هاي اصلي معكوس بصورت يك فرورفتگي درآمده است و در حال حاضر اين فرورفتگي توسط پائين افتادگي در امتداد گسل معكوس خزر در جنوب و گسل آبشرون – بالكان در شمال مشخص مي شود .

خزر در محلي قرار دارد كه حداقل دو فاز كششي را پشت سر گذاشته است. يكي در طول مزوزوئيك كه مربوط به تشكيل پوسته اقيانوسي سوان – اكرا – قره داغ و گسترش حوضه پشت كماني آن مي باشد و ديگري در پالئوژن با تشكيل حوضه پشت كماني، كمان آذرين ايران مركزي همراه شده است؛ كه اين موضوع ناشي از فرورانش پوسته اقيانوسي زاگرس بوده است.

از نظر زمين شناسي درياچۀ خزر در بخش شمالي كمربند آلپ – هيماليا قرار دارد. از جنوب به كمربند تراستي البرز، از غرب به كوه هاي حاشيه اي طالش و از شرق به كپه داغ و قره قوروم محدود مي گردد. همانطور كه در قسمت قبل ذكر گرديد، درياچۀ خزر به سه بخش تقسيم شده كه بخش شمالي شامل پي سنگ شبه اقيانوسي واقع در پلاتفرم پركامبرين با چين ها شمالي – جنوبي بوده، بخش مركزي همراه با پي سنگ هرسينين و چين هاي با امتداد شمال باختر – جنوب خاور و بخش جنوبي از پي سنگ بازالتي با ضخامت 15 تا 20 كيلومتر تشكيل شده اند. اين قسمت توسط پوسته گرانيتي احاطه شده است.

ضخامت روي بخش جنوبي بين 15 تا 25 كيلومتر متغير بوده كه تقريباً بدون تغييرشكل باقي مانده اند و اين موضوع يكي از عجايب طبيعي درياي خزر مي باشد. حفاري هاي انجام شده توسط شركت نفت در دشت گرگان، مازندران و گيلان حاكي از ضخامت رسوبات در اين ناحيه مي باشد كه اين موضوع مي تواند بر فرونشيني درياي خزر در امتداد گسل هاي البرز يا گسل خزر و گسل طالش يا آستارا دلالت نمايد.

با بررسي داده هاي زمين شناسي، زمين­ساختي و ژئوفيزيكي موجود مي توان به تكامل ناحيه خزر و فروافتادگي خزر جنوبي دست يافت. فاز كششي ژوراسيك آغازين، منتج به پيدايش اقيانوس سوان – اكرا – قره داغ در شمال ايران مركزي گرديد؛ كه بين دو صفحه اروپايي و صفحه ايران مركزي صورت گرفته است. فرورانش پوسته اقيانوس سوان – اكرا – قره داغ به زير لبۀ فعال شمال قفقاز كوچك، سبب تشكيل كمان ماگمايي قفقاز – طالش و البرز غربي و ايجاد كشش محلي در ناحيۀ خزر جنوبي بصورت بازشدگي پشت كماني همراه با ولكانيسم ريفتي آلكالن شده است.

با توجه به شواهد موجود، حداقل از زمان پليوسن – پليستوسن، جنوب خزر توسط گسله هاي اصلي معكوس بصورت يك فرورفتگي درآمده است و در حال حاضر اين فرورفتگي توسط پائين افتادگي در امتداد گسل معكوس خزر در جنوب و گسل آبشرون – بالكان در شمال مشخص مي شود .

در پليو – پليستوسن حد گسترش درياي خزر بسيار زياد بوده و حتي درياي آرال را شامل مي شده است و در زمان قبل از پليستوسن درياچۀ آرال، درياي سياه و درياچۀ خزر يك درياي واحد را تشكيل مي داده اند. اين مسأله تا قبل از يخبندان هاي كواترنر ادامه داشته است و احتمالاً در ميوسن مياني حركات فشاري ناشي از صفحه عربستان سبب بسته شدن مسير درياي سياه با درياچه خزر شده است. بطور خلاصه خزر در محلي قرار دارد كه حداقل دو فاز كششي را پشت سر گذاشته است. يكي در طول مزوزوئيك كه مربوط به تشكيل پوسته اقيانوسي سوان – اكرا – قره داغ و گسترش حوضه پشت كماني آن مي باشد و ديگري در پالئوژن با تشكيل حوضه پشت كماني، كمان آذرين ايران مركزي همراه شده است؛ كه اين موضوع ناشي از فرورانش پوسته اقيانوسي زاگرس بوده است.

منابع:

  • دانشنامه رشد
  • پالوسكا، آ، دگنز، ا .ت. زمين شناسي كواترنر كرانه هاي درياي خزر، 1371 . ترجمه، شهرابي، م ، سازمان زمين شناسي و اكتشافات معدني كشور .
  • موسوي.م.ر، زمين شناسي درياي خزر، 1370، سازمان زمين شناسي و اكتشافات معدني كشور.
  • اسدي كيا.ب ، ” آيا خزر قرباني نفت خود مي شود؟ ” ، مطالعات آسياي مركزي و قفقاز- سال هفتم ، 1377
  • علوم مرتبط با زمين دريا، پايگاه ملي داده هاي علوم زمين كشور.
  • موسوي حرمي.ر . رسوب شناسي ، 1383 ، انتشارات آستان قدس رضوي .
  • غلامی بهمن میری.م، بررسی ویژگی های عمومی و زمین شناسی دریاچه خزر، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ساری

 

0 پاسخ

ثبت دیدگاه

مایل به ملحق شدن به بحث هستید ؟
به ما بپیوندید !

دیدگاهتان را بنویسید